ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତିସ୍ରୋ ମାତ୍ରାସ୍ତ୍ରଯୋ ଵେଦାଃ ଲୋକା ଭୂରାଦଯୋ ଗୁଣାଃ । ଜାଗ୍ରତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଃ ସୁଷୁପ୍ତିଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ ।। ୩୭୨.

ତିନି ମାତ୍ରା, ତିନି ବେଦ, ଭୂ ଆଦି ତିନି ଲୋକ, ତିନି ଗୁଣ; ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର—

ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନଃ ଶ୍ରୀର୍ଵାସୁଦେଵଃ ସର୍ଵମୋଙ୍କାରକଃ କ୍ରମାତ୍ । ଅମାତ୍ରୋ ନଷ୍ଟମାତ୍ରଶ୍ଚ ଦ୍ଵୈତସ୍ଯାପଗମଃ ଶିଵଃ ।। ୩୭୨.

ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶ୍ରୀ, ବାସୁଦେବ—ସମସ୍ତେ କ୍ରମରେ ଓଁ ସହିତ ଜଡିତ। ଅମାତ୍ରା ଓ ନଷ୍ଟ ମାତ୍ରା ହେଉଛି ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଶେଷ—ଏହା ହେଉଛି ଶିବ।

ଓଙ୍କାରୋ ଵିଦିତୋ ଯେନ ସ ମୁନିର୍ନେତରୋ ମୁନିଃ । ଚତୁର୍ଥୀ ମାତ୍ରା ଗାନ୍ଧାରୀ ପ୍ରଯୁକ୍ତା ମୂର୍ଧ୍ନିଲକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୩୭୨.

ଯିଏ 'ଓଁ' କୁ ଜାଣେ, ସେଇ ମୁନି; ଅନ୍ୟ କେହି ମୁନି ନୁହେଁ। ଚତୁର୍ଥ ମାତ୍ରା 'ଗାନ୍ଧାରୀ' ଯେତେବେଳେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଭାଗରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ତତ୍ତୁରୀଯଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଯୋତିର୍ଦୀପୋ ଘଟେ ଯଥା । ତଥା ହୃତ୍ପଦ୍ମନିଲଯଂ ଧ୍ଯାଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଜପେନ୍ନରଃ ।। ୩୭୨.

ସେଇ ଚତୁର୍ଥ, ଅତିନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ, ଘଡ଼ରେ ଦୀପ ଆଲୋକ ପରି। ଏହିପରି, ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ସଦା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଓ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରଣଵୋ ଧନୁଃ ଶରୋ ହ୍ଯାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ତଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ । ଅପ୍ରମତ୍ତେନ ଵେଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଶରଵତ୍ତନ୍ମଯୋ ଭଵେତ୍ ।। ୩୭୨.

'ଓଁ' ଧନୁଷ, ଆତ୍ମା ତୀର, ବ୍ରହ୍ମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସତର୍କତାର ସହିତ ଏହାକୁ ବେଧିବା ଉଚିତ; ତୀର ପରି ସେଇ ହେବା ଉଚିତ।

ଏତଦେକାକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଏତଦେକାକ୍ଷରଂ ପରଂ । ଏତଦେକାକ୍ଷରଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୋ ଯଦିଚ୍ଛତି ତସ୍ଯ ତତ୍ ।। ୩୭୨.

ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷରଟି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷରଟି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣିଲେ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ତାହା ପାଇଯାଏ।

ଛନ୍ଦୋଽସ୍ଯ ଦେଵୀ ଗାଯତ୍ରୀ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ଯାମୀ ଋଷିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦେଵତା ପରମାତ୍ମାସ୍ଯ ନିଯୋଗୋ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତଯେ ।। ୩୭୨.

ଏହାର ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀ, ଋଷି ହେଉଛନ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ। ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ପରମାତ୍ମା, ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ।

ଭୂରଗନ୍ଯାତ୍ମନେ ହୃଦଯଂ ଭୁଵଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯାତ୍ମନେ । ଶିରଃ ସ୍ଵଃ ସୂର୍ଯ୍ଯାତ୍ମନେ ଚ ଶିଖା କଵଚମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୨.

ଭୂ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ହୃଦୟ, ଭୁଵଃ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ପାଇଁ ମୁଣ୍ଡ, ସ୍ୱଃ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ପାଇଁ ଶିର, ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ କବଚ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଓଂଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵଃ କଵଚଂ ସତ୍ଯାତ୍ମନେ ତତୋଽସ୍ତ୍ରକଂ । ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ପୂଜଯେଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ଜପେଦ୍ଵୈ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତଯେ ।। ୩୭୨.

ଓଁ ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ୱଃ ଏହା ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କବଚ, ତାପରେ ଅସ୍ତ୍ର। ଏହାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଓ ଜପ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।

ଜୁହୁଯାଚ୍ଚ ତିଲାଜ୍ଯାଦି ସର୍ଵଂ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ନରେ । ଯସ୍ତୁ ଦ୍ଵାଦଶସାହସ୍ରଂ ଜପମନ୍ଵହମାଚରେତ୍ ।। ୩୭୨.

ତିଳ, ଘିଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ ହୁଏ। ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଥର ଜପ କରେ,

ତସ୍ଯ ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ମାସୈଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକାଶତେ । ଅଣିମାଦି କୋଟିଜପ୍ଯାଲ୍ଲକ୍ଷାତ୍ସାରସ୍ଵତାଦିକଂ ।। ୩୭୨.

ସେଠିପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଅଣିମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କଲେ, ସାରସ୍ୱତୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର ଲାଭ ହୁଏ।

ଵୈଦିକସ୍ତାନ୍ତ୍ରିକୋ ମିଶ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵୈ ତ୍ରିଵିଧୋ ମଖଃ । ତ୍ରଯାଣାମୀପ୍ସିତେନୈକଵିଧିନା ହରିମର୍ଚ୍ଚଯେତ୍ ।। ୩୭୨.

ବେଦିକ, ତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ମିଶ୍ର—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଅଛି। ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ଇଚ୍ଛା, ସେହିପରି ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦଣ୍ଡଵଦ୍ଭମୌ ନମସ୍କାରେଣ ଯୋଽର୍ଚଯେତ୍ । ସ ଯାଙ୍ଗତିମଵାପ୍ନୋତି ନ ତାଂ କ୍ରତୁଶତୈରପି ।। ୩୭୨.

ଯିଏ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପୂଜା କରେ, ସେ ଯେଉଁ ଗତିକୁ ପାଏ, ଏହା ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେନି।

ଯସ୍ଯ ଦେଵେ ପରା ଭକ୍ତିର୍ଯଥା ଦେଵେ ତଥା ଗୁରୌ । ତସ୍ଯୈତେ କଥିତା ହ୍ଯର୍ଥାଃ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୩୭୨.

ଯାହାଙ୍କର ଦେବତା ପ୍ରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଅଛି, ଏବଂ ଦେବତା ପରି ଗୁରୁ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ହେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆସନଂ କମଲାଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ତଦ୍‌ବଦ୍‌ଧ୍ଵା ଚିନ୍ତଯେତ୍ପରଂ । ଶୁଚୌ ଦେଶେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ସ୍ଥିରମାସନାମାତ୍ମନଃ ।। ୩୭୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆସନ ବିଛାଇ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ଆସନ ରଖି, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍।

ନାତ୍ଯୁଚ୍ଛ୍ରିତଂ ନାତିନୀଚଂ ଚେଲାଜିନକୁଶୋତ୍ତରଂ । ତତ୍ରୈକାଗ୍ରଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ଯତଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯଃ ।। ୩୭୩.

ଆସନଟି ଅତି ଉଚ୍ଚ ନୁହେଁ, ଅତି ନିମ୍ନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଚିର, ଚର୍ମ ଓ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଢାକା। ସେଠାରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଉପଵିଶ୍ଯାସନେ ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଯୋଗମାତ୍ମଵିଶୁଦ୍ଧଯେ । ସମକାଯଶିରଗ୍ରୀଵଂ ଧାରଯନ୍ନଚଲଂ ସ୍ଥିରଃ ।। ୩୭୩.

ଆସନରେ ବସି, ନିଜ ଆତ୍ମାର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗର୍ଦ୍ଧନକୁ ସିଧା ଓ ଅଚଳ ରଖିବା ଦରକାର।

ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନାସିକାଗ୍ରଂ ସ୍ଵନ୍ଦିଶଶ୍ଚାନଵଲୋକଯନ୍ । ପାର୍ଷ୍ଣିଭ୍ଯାଂ ଵୃଷଣୌ ରକ୍ଷଂସ୍ତଥା ପ୍ରଜନନଂ ପୁନଃ ।। ୩୭୩.

ନାକର ଟିପ୍ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ନ ଦେଖି, ପାଦର ଆଢ଼ି ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ରକୁ ଓ ପୁନି ପ୍ରଜନନାଙ୍ଗକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଉରୁଭ୍ଯାମୁପରିସ୍ଥାପ୍ଯ ବାହୂ ତିର୍ଯ୍ଯକ୍ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଦକ୍ଷିଣଂ କରପୃଷ୍ଠଞ୍ଚ ନ୍ଯସେଦ୍ଵାମତଲୋପରି ।। ୩୭୩.

ଉରୁ ଉପରେ ବାହୁକୁ ଚାଉଡ଼ା ଭାବରେ ରଖି, ଡାହାଣ ହାତର ପିଠିକୁ ବାମ ହାତର ତଳେ ରଖିବା ଦରକାର।

ଉନ୍ନମ୍ଯ ଶନକୈର୍ଵକ୍ତ୍ତ୍ରଂ ମୁଖଂ ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ଚାଗ୍ରତଃ । ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଵଦେହଜୋ ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯାଯାମୋ ନିରୋଧନଂ ।। ୩୭୩.

ମୁହଁକୁ ଧୀରେ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ମୁହଁକୁ ସାମ୍ନାରେ ଭଲଭାବେ ଧରିବା। ନିଜ ଦେହରେ ଥିବା ବାୟୁ, ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଆୟାମ କୁହାଯାଏ।

ନାସିକାପୁଟମଙ୍ଗୁଲ୍ଯା ପୀଡ୍ଯୈଵ ଚ ପରେଣ ଚ । ଔଦରଂ ରେଚଯେଦ୍ଵାଯୁଂ ରେଚନାଦ୍ରେଚକଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୭୩.

ନାକର ଛିଦ୍ରକୁ ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଚାପି, ଉଦରରୁ ବାୟୁ ବାହାର କରିବା ଉଚିତ୍। ବାୟୁ ବାହାର କରିବାକୁ ରେଚକ କୁହାଯାଏ।

ବାହ୍ଯେନ ଵାଯୁନା ଦେହଂ ଦୃତିଵତ୍ ପୂରଯେଦ୍ଯଥା । ତଥା ପୂର୍ଣଶ୍ଚ ସନ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ ପୂରଣାତ୍ ପୂରକଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୭୩.

ବାହାରର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ପୂରଣ କରି ଥିବାକୁ ପୂରକ କୁହାଯାଏ।

. ନ ମୁଞ୍ଚତି ନ ଗୃହ୍ଣାତି ଵାଯୁମନ୍ତର୍ବହିଃ ସ୍ଥିତମ୍ । ସମ୍ପୂର୍ଣକୁମ୍ଭଵତ୍ତିଷ୍ଠେଦଚଲଃ ସ ତୁ କୁମ୍ଭକଃ ।। ୩୭୩.

ନ ଛାଡ଼େ, ନ ନେଇ, ବାୟୁକୁ ଭିତରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ ରଖି, ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ ଭଳି ଅଚଳ ରହିବା—ଏହାକୁ କୁମ୍ଭକ କୁହାଯାଏ।

କନ୍ଯକଃ ସକୃଦୁଦ୍‌ଘାତଃ ସ ଵୈ ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରିକଃ । ମଧ୍ଯମଶ୍ଚ ଦ୍ଵିରୁଦ୍‌ଘାତଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମାତ୍ରିକଃ ।। ୩୭୩.

ଏଠାରେ 'କନ୍ୟକା' ପ୍ରକାର ଏକଥର ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରି କରାଯାଏ, ଏହାର ମାପ ଦ୍ୱାଦଶ ତାଳ। 'ମଧ୍ୟମ' ପ୍ରକାର ଦୁଇଥର ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରି କରାଯାଏ, ଏହାର ମାପ ଚବିଶ ତାଳ।

ଉତ୍ତମଶ୍ଚ ତ୍ରିରୁଦ୍‌ଘାତଃ ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶତ୍ତାଲମାତ୍ରିକଃ । ସ୍ଵେଦକମ୍ପାଭିଘାତାନାଂ ଜନନଶ୍ଚୋତ୍ତମୋତ୍ତମଃ ।। ୩୭୩.

'ଉତ୍ତମ' ପ୍ରକାର ତିନିଥର ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରି କରାଯାଏ, ଏହାର ମାପ ଛଅତିରିଶ ତାଳ। ପସିନା ଓ କମ୍ପନର ଯେଉଁ କାରଣ ମଧ୍ୟରେ, ଏହିଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ।

ଅଜିତାନ୍ନାରୁହେଦ୍‌ଭୂମିଂ ହିକ୍କାଶ୍ଵାସାଦଯସ୍ତଥା । ଜିତେ ପ୍ରାଣେ ସ୍ଵଲ୍ପଦୋଷଵିଣ୍ମୂତ୍ରାଦି ପ୍ରଜାଯତେ ।। ୩୭୩.

ଯଦି ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥାଏ, ତେବେ ଜମିଠାରୁ ଉଠିବାବେଳେ ହିକ୍କା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସୁବିଧା ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିଲେ, କେବଳ ହଳକା ଦୋଷ, ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ଭଳି ଅସୁବିଧା ମାତ୍ର ହୁଏ।

ଆରୋଗ୍ଯଂ ଶୀଘ୍ରଗାମିତ୍ଵମୁତ୍ସାହଃ ସ୍ଵରସୌଷ୍ଠଵମ୍ । ବଲଵର୍ଣପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ସର୍ଵଦୋଷକ୍ଷଯଃ ଫଲଂ ।। ୩୭୩.

ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ତ୍ୱରିତ ଗତି, ଉତ୍ସାହ, ଶବ୍ଦର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା, ଶକ୍ତି, ରଙ୍ଗର ପ୍ରଭା ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷର ନାଶ—ଏହି ସବୁ ଏହାର ଫଳ।

ଜପଧ୍ଯାନଂ ଵିନାଗର୍ଭଃ ସ ଗର୍ଭସ୍ତତ୍ସମନ୍ଵିତଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଜଯାର୍ଥାଯ ସ ଗର୍ଭଂ ଧାରଯେତ୍ପରଂ ।। ୩୭୩.

ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନ ଛାଡ଼ି କରାଯାଇଥିବାକୁ 'ଗର୍ଭ' କୁହାଯାଏ; ଏହା ସହିତ କରାଯାଇଥିବାକୁ 'ଗର୍ଭ ସହିତ' କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ 'ଗର୍ଭ' ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଯୁକ୍ତାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରାଣାଯାମଵଶେନ ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଂଶ୍ଚ ଵିନିର୍ଜିତ୍ଯ ସର୍ଵମେଵ ଜିତଂ ଭଵେତ୍ ।। ୩୭୩.

ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ସହିତ, ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜୟ କରିଲେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଜିତାଯାଏ।