ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଯମାଃ ପଞ୍ଚ ସ୍ମୃତା ଵିପ୍ର ନିଯମାଦ୍‌ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦାଃ । ଶୌଚଂ ସନ୍ତୋଷତପସୀ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେଶ୍ଵରପୂଜନେ ।। ୩୭୨.

ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ 'ଯମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମୁନିବର; ଏହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଈଶ୍ୱର ପୂଜା ହେଉଛି 'ନିୟମ'।

ଭୂତାପୀଡ଼ା ହ୍ଯହିଂସା ସ୍ଯାଦହିଂସା ଧର୍ମ୍ମ ଉତ୍ତମଃ । ଯଥା ଗଜପଦେଽନ୍ଯାନି ପଦାନି ପଥଗାମିନାଂ ।। ୩୭୨.

ଭୂତମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି ନ ଦେବା ଅର୍ଥରେ ଅହିଂସା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ; ଯେପରି ହାତୀର ପାଦ ରାସ୍ତାରେ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନକୁ ଢାକିଦିଏ, ସେପରି।

ଏଵଂ ସର୍ଵମହିଂସାଯାଂ ଧର୍ମ୍ମାର୍ଥମଭିଧୀଯତେ । ଉଦ୍ଵେଗଜନନଂ ହିଂସା ସନ୍ତାପକରଣନ୍ତଥା ।। ୩୭୨.

ଏଭଳି ଅହିଂସା ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ହିଂସା ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ।

ରୁକ୍କୃତିଃ ଶୋନିତକୃତିଃ ପୈଶୁନ୍ଯକରଣନ୍ତଥା । ହିତସ୍ଯାତିନିଷେଧଶ୍ଚ ମର୍ମୋଦ୍‌ଘାଟନମେଵ ଚ ।। ୩୭୨.

ମାରିବା, ରକ୍ତପାତ କରିବା, ନିନ୍ଦା କରିବା, ଭଲ କଥାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ରୋକିବା, ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗକୁ ଆଘାତ କରିବା—ଏହା ସବୁ ହିଂସା।

ସୁଖାପହ୍ନୁତିଃ ସଂରୋଧୋ ବଧୋ ଦଶଵିଧା ଚ ସା । ଯଦ୍‌ଭୂତହିତମତ୍ଯନ୍ତଂ ଵଚଃ ସତ୍ଯସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ।। ୩୭୨.

ଆନନ୍ଦ ଲୁଚେଇଦିଅ, ରୋକିଦିଅ, ବାନ୍ଧିଦିଅ—ଏହି ସବୁ ଦଶ ପ୍ରକାର ହିଂସା। ଯାହା ଭୂତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ସୁପକାରୀ, ସେହି କଥା କହିବା ସତ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ।

ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରିଯଂ ବ୍ରୂଯାନ୍ନ ବ୍ରୂଯାତ୍ସତ୍ଯମପ୍ରିଯଂ । ପ୍ରିଯଞ୍ଚ ନାନୃତଂ ବ୍ରୂଯାଦେଷ ଧର୍ମ୍ମଃ ସନାତନଃ ।। ୩୭୨.

ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ, ମଧୁର କଥା କହିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ କଠୋର ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମିଥ୍ୟା ମଧୁର କଥା କହିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହି ହେଉଛି ସନାତନ ଧର୍ମ।

ମୈଥୁନସ୍ଯ ପରିତ୍ଯାଗୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ଯନ୍ତଦଷ୍ଟଧା । ସ୍ମରଣାଂ କୀର୍ତ୍ତନଂ କେଲିଃ ପ୍ରେକ୍ଷଣଂ ଗୁହ୍ଯଭାଷଣଂ ।। ୩୭୨.

ମିଥୁନ ତ୍ୟାଗ କୁହାଯାଏ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଏହା ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର: ସ୍ମରଣ, କୀର୍ତ୍ତନ, ଖେଳ, ଦେଖିବା, ଗୁପ୍ତ କଥା କହିବା—

ସଙ୍କଲ୍ପୋଽଧ୍ଯଵସାଯଶ୍ଚ କ୍ରିଯାନିର୍ଵୃତ୍ତିରେଵ ଚ । ଏତନ୍ମୈଥୁନମଷ୍ଟାଙ୍ଗଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ ।। ୩୭୨.

ଇଚ୍ଛା, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା—ଏହି ଅଠଟି ଅଂଶକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମିଳିତ ମିଳନର ଅଂଶ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ଯଂ କ୍ରିଯାମୂଲମନ୍ଯଥା ଵିଫଲା କ୍ରିଯା । ଵସିଷ୍ଠଞ୍ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ଶୁକ୍ରୋ ଦେଵାଚାର୍ଯ୍ଯଃ ପିତାମହଃ ।। ୩୭୨.

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ; ଏହା ଛାଡ଼ି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳଦାୟକ ହୁଏନାହିଁ। ବସିଷ୍ଠ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଶୁକ୍ର, ଦେବଗୁରୁ ଓ ପିତାମହ—

ତପୋଵୃଦ୍ଧା ଵଯୋଵୃଦ୍ଧାସ୍ତେଽପି ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଵିମୋହିତାଃ । ଗୌଡ଼ୀ ପୈଷ୍ଟୀ ଚ ମାଧ୍ଵୀ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତ୍ରିଵିଧାଃ ସୁରାଃ ।। ୩୭୨.

ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ଵି ଓ ବୟସରେ ବୃଦ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ନାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଗୌରୀ, ପୈଷ୍ଠୀ ଓ ମାଧ୍ବୀ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ମଦ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଚତୁର୍ଥୀ ସ୍ତ୍ରୀ ସୁରା ଜ୍ଞେଯା ଯଯେଦଂ ମୋହିତଂ ଜଗତ୍ । ମାଦ୍ଯତି ପ୍ରମଦାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁରାଂ ପୀତ୍ଵା ତୁ ମାଦ୍ଯାତି ।। ୩୭୨.

ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ମଦ ହେଉଛି ନାରୀ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋହିତ ହୁଏ। ଏକ ନାରୀକୁ ଦେଖିଲେ ମନ ମାତିଯାଏ, ମଦ ପିଇଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ମାତିଯାଏ।

ଯସ୍ମାଦ୍‌ଦୃଷ୍ଟମଦା ନାରୀ ତସ୍ମାତ୍ତାନ୍ନାଵଲୋକଯେତ୍ । ଯଦ୍ଵା ତଦ୍ଵାଽପରଦ୍ରଵ୍ଯମପହୃତ୍ଯ ବଲାନ୍ନରଃ ।। ୩୭୨.

ଏହି କାରଣରୁ, ଯେଉଁ ନାରୀକୁ ଦେଖିଲେ ମନ ମାତିଯାଏ, ସେଠାରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କିମ୍ବା, ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଲେ—

ଅଵଶ୍ଯଂ ଯାତି ତିର୍ଯ୍ଯକ୍ତ୍ଵଂ ଜଗଧ୍ଵା ଚୈଵାହୁତଂ ହଵିଃ । କୌପୀନାଚ୍ଛାଦନଂ ଵାସଃ କନ୍ଥା ଶୀତନିଵାରିଣୀଂ ।। ୩୭୨.

ନିଶ୍ଚୟ ଏହାର ଫଳରେ ପଶୁ ଜନ୍ମ ମିଳେ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ହବିଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। କୌପୀନ, ଜାମା, ଚିରା, କିମ୍ବା ଶୀତ ରୋଧକ ବସ୍ତ୍ର—

ପାଦୁକେ ଚାପି ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ କୁର୍ଯ୍ଯାନ୍ନାନ୍ଯସ୍ଯ ସଂଗ୍ରହଂ । ଦେହସ୍ଥିତିନିମିତ୍ତସ୍ଯ ଵସ୍ତ୍ରାଦେଃ ସ୍ଯାତ୍ପରିଗ୍ରହଃ ।। ୩୭୨.

ପାଉଁଜୁତା ମଧ୍ୟ ନେଇପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶରୀର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଏମିତି ଜିନିଷ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଚାଲିଥାଏ।

ଶରୀରଂ ଧର୍ମ୍ମସଂଯୁକ୍ତଂ ରକ୍ଷଣୀଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଶୌଚନ୍ତୁ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵାହ୍ଯମଭ୍ଯନ୍ତରଂ ତଥା ।। ୩୭୨.

ଧର୍ମ ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ ଥିବା ଏହି ଶରୀରକୁ ସତର୍କତାର ସହିତ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ପବିତ୍ରତା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର।

ମୃଜ୍ଜଲାଭ୍ଯାଂ ସ୍ମୃତଂ ଵାହ୍ଯଂ ଭାଵଶୁଦ୍ଧେରଥାନ୍ତରଂ । ଉଭଯେନ୍ ଶୁଚିର୍ଯସ୍ତୁ ସ ଶୁଚିର୍ନେତରଃ ଶୁଚିଃ ।। ୩୭୨.

ମାଟି ଓ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ହୁଏ; ଭାବର ଶୁଦ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା ଆଭ୍ୟନ୍ତର ହୁଏ। ଯିଏ ଦୁଇଟିରେ ପବିତ୍ର, ସେଇ ପବିତ୍ର; ଯିଏ ନୁହେଁ, ସେ ପବିତ୍ର ନୁହେଁ।

ଯଥା କଥଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରାପ୍ତ୍ଯା ଚ ସନ୍ତୋଷସ୍ତୁଷ୍ଟିରୁଚ୍ଯତେ । ମନସଶ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଞ୍ଚ ଐକାଗ୍ର୍ଯଂ ତପ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୨.

ଯେପରି ଭାବେ କିଛି ମିଳିଲେ ତାହାରେ ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣତା। ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଏକାଗ୍ରତାକୁ ତପସ୍ୟା କୁହାଯାଏ।

ତଜ୍ଜଯଃ ସର୍ଵଧର୍ମ୍ମେଭ୍ଯଃ ସ ଧର୍ମ୍ମଃ ପର ଉଚ୍ଯତେ । ଵାଚିକଂ ମନ୍ତ୍ରଜପ୍ଯାଦି ମାନସଂ ରାଗଵର୍ଜ୍ଜନଂ ।। ୩୭୨.

ଏହାର ଉପରେ ଅଧିକାର ସମସ୍ତ ଧର୍ମରୁ ଉତ୍ତମ; ଏହିଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ର ଜପ ଓ ଏମିତି କଥା କଥିବା ମୁଖର ତପସ୍ୟା; ରାଗ ଛାଡ଼ିବା ମନସିକ ତପସ୍ୟା।

ଶାରୀରଂ ଦେଵପୂଜାଦି ସର୍ଵଦନ୍ତୁ ତ୍ରିଧା ତପଃ । ପ୍ରଣଵାଦ୍ଯାସ୍ତତୋ ଵେଦାଃ ପ୍ରଣଵେ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।। ୩୭୨.

ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ ଶରୀରୀକ ତପସ୍ୟା; ଏହିପରି ତପସ୍ୟା ତିନି ପ୍ରକାର। ପ୍ରଣବ ଅର୍ଥାତ୍ 'ଓଁ' ରୁ ବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ବେଦ ଓଁରେ ବିସ୍ତାରିତ।

ଵାଙ୍‌ମଯଃ ପ୍ରଣଵଃ ସର୍ଵଂ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଣଵମଭ୍ଯସେତ୍ । ଅକାରଶ୍ଚ ତଥୋକାରୋ ମକାରଶ୍ଚାର୍ଦ୍ଧମାତ୍ରଯା ।। ୩୭୨.

'ଓଁ' ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାଚିକ; ତେଣୁ 'ଓଁ' ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। 'ଅ', 'ଉ', 'ମ' ଏବଂ ଅର୍ଧ ମାତ୍ରା—

ତିସ୍ରୋ ମାତ୍ରାସ୍ତ୍ରଯୋ ଵେଦାଃ ଲୋକା ଭୂରାଦଯୋ ଗୁଣାଃ । ଜାଗ୍ରତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଃ ସୁଷୁପ୍ତିଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ ।। ୩୭୨.

ତିନି ମାତ୍ରା, ତିନି ବେଦ, ଭୂ ଆଦି ତିନି ଲୋକ, ତିନି ଗୁଣ; ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର—

ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନଃ ଶ୍ରୀର୍ଵାସୁଦେଵଃ ସର୍ଵମୋଙ୍କାରକଃ କ୍ରମାତ୍ । ଅମାତ୍ରୋ ନଷ୍ଟମାତ୍ରଶ୍ଚ ଦ୍ଵୈତସ୍ଯାପଗମଃ ଶିଵଃ ।। ୩୭୨.

ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶ୍ରୀ, ବାସୁଦେବ—ସମସ୍ତେ କ୍ରମରେ ଓଁ ସହିତ ଜଡିତ। ଅମାତ୍ରା ଓ ନଷ୍ଟ ମାତ୍ରା ହେଉଛି ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଶେଷ—ଏହା ହେଉଛି ଶିବ।

ଓଙ୍କାରୋ ଵିଦିତୋ ଯେନ ସ ମୁନିର୍ନେତରୋ ମୁନିଃ । ଚତୁର୍ଥୀ ମାତ୍ରା ଗାନ୍ଧାରୀ ପ୍ରଯୁକ୍ତା ମୂର୍ଧ୍ନିଲକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୩୭୨.

ଯିଏ 'ଓଁ' କୁ ଜାଣେ, ସେଇ ମୁନି; ଅନ୍ୟ କେହି ମୁନି ନୁହେଁ। ଚତୁର୍ଥ ମାତ୍ରା 'ଗାନ୍ଧାରୀ' ଯେତେବେଳେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଭାଗରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ତତ୍ତୁରୀଯଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଯୋତିର୍ଦୀପୋ ଘଟେ ଯଥା । ତଥା ହୃତ୍ପଦ୍ମନିଲଯଂ ଧ୍ଯାଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଜପେନ୍ନରଃ ।। ୩୭୨.

ସେଇ ଚତୁର୍ଥ, ଅତିନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ, ଘଡ଼ରେ ଦୀପ ଆଲୋକ ପରି। ଏହିପରି, ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ସଦା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଓ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରଣଵୋ ଧନୁଃ ଶରୋ ହ୍ଯାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ତଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ । ଅପ୍ରମତ୍ତେନ ଵେଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଶରଵତ୍ତନ୍ମଯୋ ଭଵେତ୍ ।। ୩୭୨.

'ଓଁ' ଧନୁଷ, ଆତ୍ମା ତୀର, ବ୍ରହ୍ମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସତର୍କତାର ସହିତ ଏହାକୁ ବେଧିବା ଉଚିତ; ତୀର ପରି ସେଇ ହେବା ଉଚିତ।

ଏତଦେକାକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଏତଦେକାକ୍ଷରଂ ପରଂ । ଏତଦେକାକ୍ଷରଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୋ ଯଦିଚ୍ଛତି ତସ୍ଯ ତତ୍ ।। ୩୭୨.

ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷରଟି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷରଟି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣିଲେ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ତାହା ପାଇଯାଏ।

ଛନ୍ଦୋଽସ୍ଯ ଦେଵୀ ଗାଯତ୍ରୀ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ଯାମୀ ଋଷିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦେଵତା ପରମାତ୍ମାସ୍ଯ ନିଯୋଗୋ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତଯେ ।। ୩୭୨.

ଏହାର ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀ, ଋଷି ହେଉଛନ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ। ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ପରମାତ୍ମା, ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ।

ଭୂରଗନ୍ଯାତ୍ମନେ ହୃଦଯଂ ଭୁଵଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯାତ୍ମନେ । ଶିରଃ ସ୍ଵଃ ସୂର୍ଯ୍ଯାତ୍ମନେ ଚ ଶିଖା କଵଚମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୭୨.

ଭୂ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ହୃଦୟ, ଭୁଵଃ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ପାଇଁ ମୁଣ୍ଡ, ସ୍ୱଃ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ପାଇଁ ଶିର, ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ କବଚ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଓଂଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵଃ କଵଚଂ ସତ୍ଯାତ୍ମନେ ତତୋଽସ୍ତ୍ରକଂ । ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ପୂଜଯେଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ଜପେଦ୍ଵୈ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତଯେ ।। ୩୭୨.

ଓଁ ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ୱଃ ଏହା ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କବଚ, ତାପରେ ଅସ୍ତ୍ର। ଏହାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଓ ଜପ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।