ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତ୍ରିଂଶାଧିକେ ଦ୍ଵେ ଶତେ ତୁ ଅନ୍ତରାଧୌ ତୁ ସପ୍ତତିଃ । ଊର୍ଧ୍ଵଗାଃ ଷଟ୍ ଶତାନ୍ଯେଵ ଶାଖାସ୍ତୁ କଥିତାନି ତୁ

ମୋଟ ଦୁଇଶେ ବତିସ, ମଧ୍ୟରେ ସତରି; ଉପରକୁ ଛଅଶେ, ଏଭଳି ଶାଖା ବିବରଣ ହେଲା।

ପଞ୍ଚ ପେଶୀଶତାନ୍ଯେଵ ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ତଥୋର୍ଧ୍ଵଗାଃ । ଚତୁଃ ଶତଂ ତୁ ଶାଖାସୁ ଅନ୍ତରାଧୌ ଚ ଷଷ୍ଠିକା

ପାଞ୍ଚଶେ ପେଶୀ, ଉପରକୁ ଚାଳିଶି; ଶାଖାରେ ଚାରିଶେ, ମଧ୍ୟରେ ଷଷ୍ଟି।

ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚୈକାଧିକା ଵୈ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଂଶତିଶ୍ଚତୁରୁତ୍ତରା । ସ୍ତନଯୋର୍ଦଶ ଯୋନୌ ଚ ତ୍ରଯୋଦଶ ତଥାଽଽଶଯେ

ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକ ଅଧିକ, ମୋଟ ଚବିଶି; ଦଶଟି ସ୍ତନରେ, ତେରଟି ଗର୍ଭାଶୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁହାରେ।

ଗର୍ଭସ୍ଯ ଚ ଚତସ୍ରଃ ସ୍ଯୁଃ ଶିରାଣାଂ ଚ ଶରୀରିଣାମ୍ । ତ୍ରିଂଶଚ୍ଛତସହସ୍ରାଣି ତଥାଽନ୍ଯାନି ନଵୈଵ ତୁ

ଗର୍ଭରେ ଚାରିଟି ନାଳ ଥାଏ, ଏବଂ ଶରୀର ଧାରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ତିନି ଲକ୍ଷ ଶିରା ଅଛି, ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ନଉଟି ଅଧିକ ଅଛି।

ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ରସଂ ଦେହେ ଵହନ୍ତି ତାଃ । କେଦାର ଇଵ କୁଲ୍ଯାଶ୍ଚ କ୍ଲେଦଲେପାଦିକଂ ଚ ଯତ୍

ଏହି ଶିରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଛପନ ହଜାର ଶରୀରରେ ରସ ବହନ କରେ, ଯେପରି ମାଝିରେ ଛୋଟ ନାଳୀ ଦ୍ୱାରା ପାଣି ବହିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଶିରାମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ଲେପ ଆଦିକୁ ବହନ କରନ୍ତି।

ଦ୍ଵାସପ୍ତତିସ୍ତଥା 'କୋଟ୍ଯୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନାମିହ ମହାମୁନେ । ମଜ୍ଜାଯା ମେଦସଶ୍ଚୈଵ ଵସାଯାଶ୍ଚ ତଥା ଦ୍ଵିଜ

ହେ ମହାମୁନି, ଶରୀରରେ ବାଞ୍ଚି, ଚର୍ବି ଓ ତେଲିଆ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଏକାଉଣ୍ଠି ଦୁଇ କୋଟି ଶିରା ଅଛି।

ମୂତ୍ରସ୍ଯ ଚୈଵ ପିତ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ଲେଷ୍ମଣଃ ଶକୃତସ୍ତଥା । ରକ୍ତସ୍ଯ ସରସସ୍ଯାତ୍ର କ୍ରମଶୋଽଞ୍ଜଲଯୋ ମତାଃ

ମୁତ୍ର, ପିତ୍ତ, କଫ, ମଳ, ରକ୍ତ ଓ ସର ଏହି ସବୁର ମାପ ଅଞ୍ଜଳି ଦ୍ୱାରା କ୍ରମକ୍ରମେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

ଅର୍ଧାର୍ଧାଭ୍ଯଧିକାଃ ସର୍ଵାଃ ପୂର୍ଵପୂର୍ଵାଞ୍ଜଲେର୍ମତାଃ । ଅର୍ଧାଞ୍ଜଲିଶ୍ଚ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ତଦର୍ଥଂ ଚ ତଥୌଜସଃ

ପୂର୍ବପୂର୍ବ ଦ୍ରବ୍ୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ରବ୍ୟର ଅର୍ଧାର୍ଧ ଅଧିକ ମାନାଯାଏ; ଶୁକ୍ର ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଅର୍ଧ ଅଞ୍ଜଳି ମାପ ହେଉଛି।

ରଜସସ୍ତୁ ତଥା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚତସ୍ରଃ କଥିତା ବୁଧୈଃ । ଶରୀରଂ ମଲଦୋଷାଦିପିଣ୍ଡଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵାଽଽତ୍ମନି ତ୍ଯଜେତ୍

ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ଚାରିଟି ରଜୋନାଳ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି; ଶରୀରକୁ ମଳ ଓ ଦୋଷର ଗଠନ ବୋଲି ଜାଣି, ଏହା ସହିତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଉକ୍ତାନି ଯମମାର୍ଗାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯେଽଥ ମରଣେ ନୃଣାଂ । ଊଷ୍ମା ପ୍ରକୁପିତଃ କାଯେ ତୀଵ୍ରଵାଯୁସମୀରିତଃ ।। ୩୭୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ମଣିଷମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯମଙ୍କର ପଥ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଯେତେବେଳେ ଶରୀରର ଉଷ୍ମା ତୀବ୍ର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ—

ଶରୀରମୁପରୁଧ୍ଯାଽଥ କୃତ୍‌ସ୍ନାନ୍ଦୋଷାନ୍ରୁଣଦ୍ଧି ଵୈ । ଛିନତ୍ତି ପ୍ରାଣସ୍ଥାନାନି ପୁନର୍ମର୍ମାଣି ଚୈଵ ହି ।। ୩୭୧.

ସେଠାରେ ଶରୀର ଅଟକିଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନାଳ ଅବରୋଧ ହୁଏ; ପ୍ରାଣ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନ ଓ ମର୍ମବିନ୍ଦୁ ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ।

ଶୈତ୍ଯାତ୍ ପ୍ରକୁପିତୋ ଵାଯୁଶ୍ଛିଦ୍ରମନ୍ଵିଷ୍ଯତେ ତତଃ । ଦ୍ଵେ ନେତ୍ରେ ଦ୍ଵୌ ତଥା କର୍ଣୌ ଦ୍ଵୌ ତୁ ନାସାପୁଟୌ ତଥା ।। ୩୭୧.

ଥଣ୍ଡାରେ ବାୟୁ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଏକ ଚିହ୍ନ ଖୋଜେ; ଏହିପରି, ଦୁଇଟି ଆଖି, ଦୁଇଟି କାନ, ଦୁଇଟି ନାକର ଛିଦ୍ର—

ଊଦ୍‌ଧ୍ଵନ୍ତୁ ସପ୍ତ ଚ୍ଛିଦ୍ରାଣି ଅଷ୍ଟମଂ ଵଦନଂ ତଥା । ଏତୈଃ ପ୍ରାଣୋ ଵିନିର୍ଯାତି ପ୍ରାଯଶଃ ଶୁଭକର୍ମଣଂ ।। ୩୭୧.

ଉପରେ ସାତଟି ଛିଦ୍ର ଅଛି, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ହେଉଛି ମୁଁହ; ଏହି ସବୁ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ସାଧାରଣତଃ ବାହାରିଯାଏ।

ଅଧଃ ପାଯୁରୁପସ୍ଥଞ୍ଚ ଅନେନାଶୁଭକାରିଣାଂ । ମୂର୍ଦ୍ଧାନଂ ଯୋଗିନୋ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଜୀଵୋ ଯାତ୍ଯଥ ଚେଚ୍ଛଯା ।। ୩୭୧.

ତଳେ ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ପାପୀମାନେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ଯୋଗୀମାନେ ମୁଣ୍ଡର ଚୂଡ଼ା ଭେଦି ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ଜୀବ ଛାଡ଼ନ୍ତି।

ଅନ୍ତକାଲେ ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରାଣେଽପାନମୁପସ୍ଥିତେ । ତମସା ସଂଵୃତେ ଜ୍ଞାନେ ସଂଵୃତେଷୁ ଚ ମର୍ମ୍ମସୁ ।। ୩୭୧.

ଅନ୍ତିମ ବେଳେ, ଅପାନବାୟୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେବାବେଳେ, ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଏ ଏବଂ ମର୍ମବିନ୍ଦୁ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ—

ସ ଜୀଵୋ ନାଭ୍ଯଧିଷ୍ଠାନଶ୍ଚାଲ୍ଯତେ ମାତରିଶ୍ଵନା । ବାଧ୍ଯମାଣଶ୍ଚାନଯତେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗାଃ ପ୍ରାଣଵୃତ୍ତିକାଃ ।। ୩୭୧.

ସେତେବେଳେ ଜୀବ ନାଭି ଉପରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ; ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏହା ଆଠ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣ କ୍ରିୟାକୁ ନେଇଯାଏ।

ଚ୍ଯଵନ୍ତଂ ଜାଯମାନଂ ଵା ପ୍ରଵିଶନ୍ତଞ୍ଚ ଯୋନିଷୁ । ପ୍ରପଶ୍ଯନ୍ତି ଚ ତଂ ସିଦ୍ଧା ଦେଵା ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା ।। ୩୭୧.

ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେହି ଜୀବକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପଡ଼ୁଛି, ଜନ୍ମ ନେଉଛି କିମ୍ବା ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି।

ଗୃହ୍ଣାତି ତତ୍କ୍ଷଣାଦ୍ ଯୋଗେ ଶରୀରଞ୍ଚାତିଵାହିକମ୍ । ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ଵିଗ୍ରହାଦୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଗାମିନଃ ।। ୩୭୧.

ସେହି କ୍ଷଣରେ, ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଜୀବ ଆକାଶ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରକୁ ଧାରଣ କରେ, ଯାହା ସ୍ଥୂଳ ଦେହରୁ ଉପରକୁ ଯାଏ।

ଜଲଂ ମହୀ ଚ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାପନ୍ନଃ ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ । ଆତିଵାହିକଦେହନ୍ତୁ ଯମଦୂତା ନଯନ୍ତି ତଂ ।। ୩୭୧.

ଯେତେବେଳେ ଜଳ ଓ ମାଟି ଗଳିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ ମୃତ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ତାପରେ ଯମଦୂତମାନେ ସେଉଁଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

ଯାମ୍ଯଂ ମାର୍ଗଂ ମହାଘୋରଂ ଷଡ଼ଶୀତିସହସ୍ରକମ୍ । ଅନ୍ନୋଦକଂ ନୀଯମାନୋ ବାନ୍ଧଵୈର୍ଦତ୍ତମଶ୍ନୁତେ ।। ୩୭୧.

ସେ ଯମଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ପଥରେ ଯାଏ, ଯାହା ଛଅଠିଆଁ ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂର; ଏହି ମାର୍ଗରେ, ବାନ୍ଧବମାନେ ଦେଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ସେ ଭୋଗ କରେ।

ଯମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯମୋକ୍ତେନ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତେନ ଚେରିତାନ୍ । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନରକାନ୍ରୌଦ୍ରାନ୍ଧର୍ମୀ ଶୁଭପଥୈର୍ଦିଵମ୍ ।। ୩୭୧.

ଯମଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ଯମଙ୍କ କହିଥିବା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ କର୍ମ ଦେଖି, ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ କିମ୍ବା ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।

ଭୁଜ୍ଯନ୍ତେ ପାପିଭିର୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ନରକାଂସ୍ତାଶ୍ଚ ଯାତନାଃ । ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିରେଵାଧଃ କ୍ଷିତେର୍ନରକକୋଟଯଃ ।। ୩୭୧.

ପାପୀମାନେ ଯେଉଁ ନରକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେଇ ନରକ ଓ ସେଥିରେ ଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣାଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ପୃଥିବୀର ତଳେ ସଠିକ୍ ଅଠାଇଶ କୋଟି ନରକ ଅଛି।

ସପ୍ତମସ୍ଯ ତଲସ୍ଯାନ୍ତେ ଘୋରେ ତମସି ସଂସ୍ଥିତାଃ । ଘୋରାଖ୍ଯା ପ୍ରଥମା କୋଟିଃ ସୁଘୋରା ତଦଧଃ ସ୍ଥିତା ।। ୩୭୧.

ସପ୍ତମ ତଳର ଶେଷରେ, ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, 'ଭୟଙ୍କର' ନାମକ ପ୍ରଥମ କୋଟି ଅଛି; ଏହାଠାରୁ ତଳେ 'ଅତି ଭୟଙ୍କର' ଅଛି।

ଅତିଘୋରା ମହାଘୋରା ଘୋରରୂପା ଚ ପଞ୍ଚମୀ । ଷଷ୍ଠୀ ତରଲତାରାଖ୍ଯା ସପ୍ତମୀ ଚ ଭଯାନକା ।। ୩୭୧.

'ଅତି ଭୟଙ୍କର', 'ମହାଭୟଙ୍କର', 'ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି' ଏହି ତିନିଟି ପରେ ଅଛି; ଛଠଠି 'ତରଳ ତାରା' ଓ ସପ୍ତମଟି 'ଭୟାନକ'।

ଭଯୋତ୍କଟା କାଲରାତ୍ରୀ ମହାଚଣ୍ଡା ଚ ଚଣ୍ଡଯା । କୋଲାହଲା ପ୍ରଚଣ୍ଡାଖ୍ଯା ପଦ୍ମା ନରକନାଯିକା ।। ୩୭୧.

'ଭୟ ଉତ୍କଟ', 'କାଳରାତ୍ରି', 'ମହାଚଣ୍ଡା', 'ଚଣ୍ଡା', 'କୋଳାହଳ', 'ପ୍ରଚଣ୍ଡ', ଏବଂ ନରକମାନଙ୍କର ନାୟିକା 'ପଦ୍ମା' ପରେ ଅଛନ୍ତି।

ପଦ୍ମାଵତୀ ଭୀଷଣା ଚ ଭୀମା ଚୈଵ କରାଲିକା । ଵିକରାଲା ମହାଵଜ୍ରା ତ୍ରିକୋଣା ପଞ୍ଚକୋଣିକା ।। ୩୭୧.

'ପଦ୍ମାବତୀ', 'ଭୀଷଣ', 'ଭୀମା', 'କରାଳିକା', 'ବିକରାଳ', 'ମହାବଜ୍ର', 'ତ୍ରିକୋଣ', ଓ 'ପଞ୍ଚକୋଣିକା' ପରେ ଅଛନ୍ତି।

ସୁଦୀର୍ଖଘା ଵର୍ତୁଲା ସପ୍ତଭୂମା ଚୈଵ ସୁଭୂମିକା । ଦୀପ୍ତମାଯାଽଷ୍ଟାଵିଂଶତଯଃ କୋଟଯଃ ପାପିଦୁଃଶଦାଃ ।। ୩୭୧.

'ସୁଦୀର୍ଘ', 'ବୃତ୍ତାକାର', 'ସପ୍ତଭୂମି', 'ସୁଭୂମିକା' ଏବଂ ଏହି ସବୁ ମାୟାର ଆଲୋକରେ ଅଠାଇଶ କୋଟି ଦୁଷ୍ଟ ପାପୀମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ନରକ।

ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିକୋଟୀନାଂ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚ ନାଯକାଃ । ରୌରଵାଦ୍ଯାଃ ଶତଞ୍ଚୈକଂ ଚତ୍ଵାରିଂଶଚ୍ଚତୁଷ୍ଟଯଂ ।। ୩୭୧.

ଏହି ଅଠାଇଶ କୋଟି ନରକର ପ୍ରତ୍ୟେକଟିରେ ପାଞ୍ଚଟି ନାୟକ ଅଛନ୍ତି; ରୌରବ ଆଦି ମିଶି ଏମିତି ଏକଶଏ ଚଉଵାଳିଶି ଅଛନ୍ତି।

ତାମିଶ୍ରମନ୍ଘତାମିଶ୍ରଂ ମହାରୌରଵରୌରଵୌ । ଅସିପତ୍ରଂ ଵନଞ୍ଚୈଵ ଲୋହଭାରଂ ତଥୈଵ ଚ ।। ୩୭୧.

ତାମିଶ୍ର, ଅନ୍ଧତାମିଶ୍ର, ମହାରୌରବ, ରୌରବ, ଅସିପତ୍ର ଜଙ୍ଗଲ, ଏବଂ ଲୋହଭାର ଏହି ନରକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।