ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଷଟ୍ କୂର୍ଚାନି' ସ୍ମୃତାନୀହ ହସ୍ତଯୋଃ ପାଦଯୋଃ ପୃଥକ୍ । ଗ୍ରୀଵାଯାଂ ଚ ତଥା ମେଦ୍ରେ କଥିତାନି ମନୀଷିଭିଃ

ହାତ ଓ ପାଏ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଛଅଟି କୁଡ଼ି ଅଛି; ଏଭଳି ଗଳା ଓ ଲିଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହିଛନ୍ତି।

ପୃଷ୍ଠଵଂଶସ୍ଯୋପଗତାଶ୍ଚତସ୍ରୋ ମାଂସରଜ୍ଜଵଃ । ତାଵନ୍ତ୍ଯ (ତ୍ଯ) ଶ୍ଚ ତଥା ପେଶ୍ଯସ୍ତାସାଂ ବନ୍ଧନକାରିକାଃ

ପିଠିର ମେଢ଼ାରେ ଚାରିଟି ମାଂସପେଶୀ ରସ୍ସା ଅଛି; ଏପରି ଚାରିଟି ସନ୍ଧି ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ବନ୍ଧି ରଖନ୍ତି।

ସୀରଣ୍ଯଶ୍ଚ ତଥା ସପ୍ତ ପଞ୍ଚ ମୂର୍ଧାନମାଶ୍ରିତାଃ । ଏକୈକା ମେଢ୍ରଜିହ୍ଵାସ୍ତା ଅସ୍ଥିଷଷ୍ଟିଶତତ୍ରଯମ୍

ସାତଟି ଶିରା ଓ ପାଞ୍ଚଟି ମୁଣ୍ଡରେ ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଜିହ୍ୱାରେ ମିଳେ; ହାଡ଼ ତିରାଷିଟି।

ସୂକ୍ଷ୍ମୈଃ ସହ ଚତୁଃ ଷଷ୍ଟିର୍ଦଶନା ଵିଂଶତିର୍ନଖାଃ । ପାଣିପାଦଶଲାକାଶ୍ଚ ତାସାଂ ସ୍ଥାନଚତୁଷ୍ଟଯମ୍

ସୂକ୍ଷ୍ମ ସହିତ ଚଉଷଠି ଦାନ୍ତ, କୁଡ଼ି ନଖ ଓ ହାତପାଏ ଲାଗିଥିବା ଛଡ଼ି; ଏମାନଙ୍କର ଚାରିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି।

ଷଷ୍ଟ୍ଯଙ୍ଗୁଲୀନାଂ ଦ୍ଵେ ପାର୍ଷ୍ଣଯୋର୍ଗୁଲ୍ଫେଷୁ ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଚତ୍ଵାର୍ଯରନ୍ଯୋରସ୍ଥୀନି ଜଙ୍ଘଯୋସ୍ତଦ୍ଵଦେଵ ତୁ

ଷଷ୍ଟି ଆଂଗୁଠିରୁ, ଦୁଇଟି ପାଉର ତଳେ, ଚାରିଟି ଗୁଲ୍ଫରେ; ଚାରିଟି ହାଡ଼ ଦୁଇ ହାତରେ, ଏଭଳି ଦୁଇ ଜଂଘାରେ।

ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ଜାନୁକପୋଲୋରୁଫଲକାଂଶସମୁଦ୍ଭଵମ୍ (ଦ୍ଭଵେ) । ଅକ୍ଷସ୍ଥାନାଂଶକ ଶ୍ରୋଣିଫଲକେ ଚୈଵମାଦିଶେତ୍

ଦୁଇଟି ହାଡ଼ ହରୁଡ଼, ଗୋଡ଼ ଓ ଜଂଘାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏଭଳି ଆଖିର ଗଡ଼ି ଓ ଶରୀର ହାଡ଼ରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଭଗାସ୍ତୋକଂ ତଥା ପୃଷ୍ଠେ ଚତ୍ଵାରିଂଶଚ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚ । ଗ୍ରୀଵାଯାଂ ଚ ତଥାଽସ୍ଥୀନି ଜତ୍ରୁକଂ ଚ ତଥା ହନୁଃ

ଭଗ, ପିଠି, ପଞ୍ଚଚାଳିଶି ହାଡ଼, ଗଳା, ଜତ୍ରୁ ଓ ହନୁରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତନ୍ମୂଲଂ ଦ୍ଵେ ଲଲାଟାକ୍ଷିଗଣ୍ଡନାସାଙ୍ଖ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ପର୍ଶୁକାସ୍ତାଲୁକୈଃ ସାର୍ଧମର୍ବୁଦୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିସପ୍ତତିଃ

ତାଙ୍କର ମୂଳରେ, ଲଳାଟ, ଆଖି, ଗାଲ ଓ ନାକରେ ଦୁଇଟି ହାଡ଼ ଅଛି; ତାଳୁ ଓ ଗଠି ମିଶାଇ ସତ୍ତରିଦୁଇଟି ହୁଏ।

ଦ୍ଵେ ଶଙ୍ଖକେ କପାଲାନି ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵ ଶିରସ୍ତଥା । ଉରଃ ସପ୍ତଦଶାଽସ୍ଥୀନି ସଂଧୀନାଂ ଦ୍ଵେ ଶତେ ଦଶ

ଦୁଇଟି କପାଳ, ଚାରିଟି ମୁଣ୍ଡର ହାଡ଼, ଏଭଳି ମୁଣ୍ଡରେ; ଛାତିରେ ସତରଟି ହାଡ଼, ଦୁଇଶେ ଦଶଟି ସନ୍ଧି।

ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଟିସ୍ତୁ ଶାଖାସୁ ଷଷ୍ଟିଶ୍ଚୈକଵିଵର୍ଜିତା । ଅନ୍ତରା ଵୈ ତ୍ର୍ଯଶୀତିଶ୍ଚ ସ୍ନାଯୋର୍ନଵଶତାନି ଚ

ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଟି ଶାଖାରେ, ଏକ କମି ଷଷ୍ଟି; ମଧ୍ୟରେ ତିରାଶି, ନଅଶେ ସନ୍ଧି।

ତ୍ରିଂଶାଧିକେ ଦ୍ଵେ ଶତେ ତୁ ଅନ୍ତରାଧୌ ତୁ ସପ୍ତତିଃ । ଊର୍ଧ୍ଵଗାଃ ଷଟ୍ ଶତାନ୍ଯେଵ ଶାଖାସ୍ତୁ କଥିତାନି ତୁ

ମୋଟ ଦୁଇଶେ ବତିସ, ମଧ୍ୟରେ ସତରି; ଉପରକୁ ଛଅଶେ, ଏଭଳି ଶାଖା ବିବରଣ ହେଲା।

ପଞ୍ଚ ପେଶୀଶତାନ୍ଯେଵ ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ତଥୋର୍ଧ୍ଵଗାଃ । ଚତୁଃ ଶତଂ ତୁ ଶାଖାସୁ ଅନ୍ତରାଧୌ ଚ ଷଷ୍ଠିକା

ପାଞ୍ଚଶେ ପେଶୀ, ଉପରକୁ ଚାଳିଶି; ଶାଖାରେ ଚାରିଶେ, ମଧ୍ୟରେ ଷଷ୍ଟି।

ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚୈକାଧିକା ଵୈ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଂଶତିଶ୍ଚତୁରୁତ୍ତରା । ସ୍ତନଯୋର୍ଦଶ ଯୋନୌ ଚ ତ୍ରଯୋଦଶ ତଥାଽଽଶଯେ

ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକ ଅଧିକ, ମୋଟ ଚବିଶି; ଦଶଟି ସ୍ତନରେ, ତେରଟି ଗର୍ଭାଶୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁହାରେ।

ଗର୍ଭସ୍ଯ ଚ ଚତସ୍ରଃ ସ୍ଯୁଃ ଶିରାଣାଂ ଚ ଶରୀରିଣାମ୍ । ତ୍ରିଂଶଚ୍ଛତସହସ୍ରାଣି ତଥାଽନ୍ଯାନି ନଵୈଵ ତୁ

ଗର୍ଭରେ ଚାରିଟି ନାଳ ଥାଏ, ଏବଂ ଶରୀର ଧାରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ତିନି ଲକ୍ଷ ଶିରା ଅଛି, ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ନଉଟି ଅଧିକ ଅଛି।

ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ରସଂ ଦେହେ ଵହନ୍ତି ତାଃ । କେଦାର ଇଵ କୁଲ୍ଯାଶ୍ଚ କ୍ଲେଦଲେପାଦିକଂ ଚ ଯତ୍

ଏହି ଶିରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଛପନ ହଜାର ଶରୀରରେ ରସ ବହନ କରେ, ଯେପରି ମାଝିରେ ଛୋଟ ନାଳୀ ଦ୍ୱାରା ପାଣି ବହିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଶିରାମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ଲେପ ଆଦିକୁ ବହନ କରନ୍ତି।

ଦ୍ଵାସପ୍ତତିସ୍ତଥା 'କୋଟ୍ଯୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନାମିହ ମହାମୁନେ । ମଜ୍ଜାଯା ମେଦସଶ୍ଚୈଵ ଵସାଯାଶ୍ଚ ତଥା ଦ୍ଵିଜ

ହେ ମହାମୁନି, ଶରୀରରେ ବାଞ୍ଚି, ଚର୍ବି ଓ ତେଲିଆ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଏକାଉଣ୍ଠି ଦୁଇ କୋଟି ଶିରା ଅଛି।

ମୂତ୍ରସ୍ଯ ଚୈଵ ପିତ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ଲେଷ୍ମଣଃ ଶକୃତସ୍ତଥା । ରକ୍ତସ୍ଯ ସରସସ୍ଯାତ୍ର କ୍ରମଶୋଽଞ୍ଜଲଯୋ ମତାଃ

ମୁତ୍ର, ପିତ୍ତ, କଫ, ମଳ, ରକ୍ତ ଓ ସର ଏହି ସବୁର ମାପ ଅଞ୍ଜଳି ଦ୍ୱାରା କ୍ରମକ୍ରମେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

ଅର୍ଧାର୍ଧାଭ୍ଯଧିକାଃ ସର୍ଵାଃ ପୂର୍ଵପୂର୍ଵାଞ୍ଜଲେର୍ମତାଃ । ଅର୍ଧାଞ୍ଜଲିଶ୍ଚ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ତଦର୍ଥଂ ଚ ତଥୌଜସଃ

ପୂର୍ବପୂର୍ବ ଦ୍ରବ୍ୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ରବ୍ୟର ଅର୍ଧାର୍ଧ ଅଧିକ ମାନାଯାଏ; ଶୁକ୍ର ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଅର୍ଧ ଅଞ୍ଜଳି ମାପ ହେଉଛି।

ରଜସସ୍ତୁ ତଥା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚତସ୍ରଃ କଥିତା ବୁଧୈଃ । ଶରୀରଂ ମଲଦୋଷାଦିପିଣ୍ଡଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵାଽଽତ୍ମନି ତ୍ଯଜେତ୍

ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ଚାରିଟି ରଜୋନାଳ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି; ଶରୀରକୁ ମଳ ଓ ଦୋଷର ଗଠନ ବୋଲି ଜାଣି, ଏହା ସହିତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଉକ୍ତାନି ଯମମାର୍ଗାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯେଽଥ ମରଣେ ନୃଣାଂ । ଊଷ୍ମା ପ୍ରକୁପିତଃ କାଯେ ତୀଵ୍ରଵାଯୁସମୀରିତଃ ।। ୩୭୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ମଣିଷମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯମଙ୍କର ପଥ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଯେତେବେଳେ ଶରୀରର ଉଷ୍ମା ତୀବ୍ର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ—

ଶରୀରମୁପରୁଧ୍ଯାଽଥ କୃତ୍‌ସ୍ନାନ୍ଦୋଷାନ୍ରୁଣଦ୍ଧି ଵୈ । ଛିନତ୍ତି ପ୍ରାଣସ୍ଥାନାନି ପୁନର୍ମର୍ମାଣି ଚୈଵ ହି ।। ୩୭୧.

ସେଠାରେ ଶରୀର ଅଟକିଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନାଳ ଅବରୋଧ ହୁଏ; ପ୍ରାଣ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନ ଓ ମର୍ମବିନ୍ଦୁ ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ।

ଶୈତ୍ଯାତ୍ ପ୍ରକୁପିତୋ ଵାଯୁଶ୍ଛିଦ୍ରମନ୍ଵିଷ୍ଯତେ ତତଃ । ଦ୍ଵେ ନେତ୍ରେ ଦ୍ଵୌ ତଥା କର୍ଣୌ ଦ୍ଵୌ ତୁ ନାସାପୁଟୌ ତଥା ।। ୩୭୧.

ଥଣ୍ଡାରେ ବାୟୁ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଏକ ଚିହ୍ନ ଖୋଜେ; ଏହିପରି, ଦୁଇଟି ଆଖି, ଦୁଇଟି କାନ, ଦୁଇଟି ନାକର ଛିଦ୍ର—

ଊଦ୍‌ଧ୍ଵନ୍ତୁ ସପ୍ତ ଚ୍ଛିଦ୍ରାଣି ଅଷ୍ଟମଂ ଵଦନଂ ତଥା । ଏତୈଃ ପ୍ରାଣୋ ଵିନିର୍ଯାତି ପ୍ରାଯଶଃ ଶୁଭକର୍ମଣଂ ।। ୩୭୧.

ଉପରେ ସାତଟି ଛିଦ୍ର ଅଛି, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ହେଉଛି ମୁଁହ; ଏହି ସବୁ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ସାଧାରଣତଃ ବାହାରିଯାଏ।

ଅଧଃ ପାଯୁରୁପସ୍ଥଞ୍ଚ ଅନେନାଶୁଭକାରିଣାଂ । ମୂର୍ଦ୍ଧାନଂ ଯୋଗିନୋ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଜୀଵୋ ଯାତ୍ଯଥ ଚେଚ୍ଛଯା ।। ୩୭୧.

ତଳେ ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ପାପୀମାନେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ଯୋଗୀମାନେ ମୁଣ୍ଡର ଚୂଡ଼ା ଭେଦି ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ଜୀବ ଛାଡ଼ନ୍ତି।

ଅନ୍ତକାଲେ ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରାଣେଽପାନମୁପସ୍ଥିତେ । ତମସା ସଂଵୃତେ ଜ୍ଞାନେ ସଂଵୃତେଷୁ ଚ ମର୍ମ୍ମସୁ ।। ୩୭୧.

ଅନ୍ତିମ ବେଳେ, ଅପାନବାୟୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେବାବେଳେ, ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଏ ଏବଂ ମର୍ମବିନ୍ଦୁ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ—

ସ ଜୀଵୋ ନାଭ୍ଯଧିଷ୍ଠାନଶ୍ଚାଲ୍ଯତେ ମାତରିଶ୍ଵନା । ବାଧ୍ଯମାଣଶ୍ଚାନଯତେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗାଃ ପ୍ରାଣଵୃତ୍ତିକାଃ ।। ୩୭୧.

ସେତେବେଳେ ଜୀବ ନାଭି ଉପରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ; ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏହା ଆଠ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣ କ୍ରିୟାକୁ ନେଇଯାଏ।

ଚ୍ଯଵନ୍ତଂ ଜାଯମାନଂ ଵା ପ୍ରଵିଶନ୍ତଞ୍ଚ ଯୋନିଷୁ । ପ୍ରପଶ୍ଯନ୍ତି ଚ ତଂ ସିଦ୍ଧା ଦେଵା ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା ।। ୩୭୧.

ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେହି ଜୀବକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପଡ଼ୁଛି, ଜନ୍ମ ନେଉଛି କିମ୍ବା ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି।

ଗୃହ୍ଣାତି ତତ୍କ୍ଷଣାଦ୍ ଯୋଗେ ଶରୀରଞ୍ଚାତିଵାହିକମ୍ । ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ଵିଗ୍ରହାଦୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଗାମିନଃ ।। ୩୭୧.

ସେହି କ୍ଷଣରେ, ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଜୀବ ଆକାଶ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରକୁ ଧାରଣ କରେ, ଯାହା ସ୍ଥୂଳ ଦେହରୁ ଉପରକୁ ଯାଏ।

ଜଲଂ ମହୀ ଚ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାପନ୍ନଃ ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ । ଆତିଵାହିକଦେହନ୍ତୁ ଯମଦୂତା ନଯନ୍ତି ତଂ ।। ୩୭୧.

ଯେତେବେଳେ ଜଳ ଓ ମାଟି ଗଳିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ ମୃତ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ତାପରେ ଯମଦୂତମାନେ ସେଉଁଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।