ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତ୍ରିଵ୍ଯାମାନି ତଥା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରାହୁର୍ଵେଦଵିଦୋ ଜନାଃ । ରକ୍ତଵାଯୁସମାଯୋଗାତ୍କାମେ ଯସ୍ଯୋଦ୍ଭଵଃ ସ୍ମୃତଃ

ବେଦଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି, ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଆନ୍ତ୍ର ତିନି ହାତ ଲମ୍ବ। ରକ୍ତ ଓ ବାୟୁ ମିଶିଲେ କାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

କଫପ୍ରସାରାଦ୍ଭଵତି ହୃଦଯଂ ପଦ୍ମସଂନିଭମ୍ । ଅଧୋମୁଖଂ ତଚ୍ଛୁଷିରଂ ଯତ୍ର ଜୀଵୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ

କଫ ପ୍ରସାର ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ପଦ୍ମ ପରି ତିଆରି ହୁଏ। ଏହା ତଳକୁ ମୁହଁ କରିଥାଏ ଓ ଖାଲି, ସେଠି ଜୀବ ବସିଥାଏ।

ଚୈତନ୍ଯାନୁଗତା ଭାଵାଃ ସର୍ଵେ ତତ୍ର ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ତସ୍ଯ ଵାମେ ଯଥା ପ୍ଲୀହା ଦକ୍ଷିଣେ ଚ ଯଥା ଯକୃତ୍

ଚେତନା ସହିତ ସମସ୍ତ ଭାବ ସେଠି ବସିଛି। ଏହାର ବାମପାଖରେ ପ୍ଳୀହା ଓ ଡାହାଣପାଖରେ ଯକୃତ ଅଛି।

ଦକ୍ଷିଣେ ଚ ତଥା କ୍ଲୋମ ପଦ୍ମସ୍ଯୈଵଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ଶ୍ରୋତାଂସି ଯାନି ଦେହେଽସ୍ମିନ୍କଫରକ୍ତଵହାନି ଚ

ଡାହାଣପାଖରେ କ୍ଲୋମା ମଧ୍ୟ ଅଛି, ପଦ୍ମ ପରି ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ। ଏହି ଦେହର ନାଳୀମାନେ କଫ ଓ ରକ୍ତ ବହନ କରେ।

ତେଷାଂ ଭୂତାନୁମାନାଚ୍ଚ ଭଵତୀନ୍ଦ୍ରିଯସଂଭଵଃ । ନେତ୍ରଯୋର୍ମଣ୍ଡଲଂ ଶୁକ୍ଲଂ କଫାଦ୍ଭଵତି ପୈତୃକମ୍

ଭୂତମାନଙ୍କ ଅନୁମାନରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ବୁଝାଯାଏ। ଚକ୍ଷୁର ଶୁଭ୍ର ମଣ୍ଡଳ କଫରୁ ହୁଏ ଓ ପିତୃପକ୍ଷ।

କୃଷ୍ଣଂ ଚ ମଣ୍ଡଲଂ ଵାତାତ୍ତଥା ଭଵତି ମାତୃକମ୍ । ପିତ୍ତାତ୍ତ୍ଵଙ୍ମଣ୍ଡଲଂ ଜ୍ଞେଯଂ ମାତାପିତୃସମୁଦ୍ଭଵମ୍

ବାୟୁରୁପି କଳା ଗୋଲାକ ମାଆଁରୁ ହୁଏ; ଚର୍ମର ଗୋଲାକ ମାଆଁ ଓ ବାପାଁ ଦୁହେଁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ମାଂସାସୃକ୍କଫଜା ଜିହ୍ଵା ମେଦୋସୃକ୍କଫମାଂସଜୌ । ଵୃଷା (ଷ) ଣୌ ଦଶ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଜ୍ଞେଯାନ୍ଯାଯତନାନି ତୁ

ଜିହ୍ୱା ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ କଫରୁ ତିଆରି; ଚର୍ବି, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ମାଂସରୁ ଶୁକ୍ରାଶୟ ହୁଏ। ପ୍ରାଣର ଦଶଟି ଆସନ ଅଛି।

ମୂର୍ଧା ହୃନ୍ନାଭିକଣ୍ଠାଶ୍ଚ ଜିହ୍ଵା ଶୁକ୍ରଂ ଚ ଶୋଣିତମ୍ । ଗୁଦଂ ଵସ୍ତିଶ୍ଚ ଗୁଲ୍ଫଂ ଚ 'କଣ୍ଡୁରାଃ ଷୋଡଶେରିତାଃ

ମୁଣ୍ଡ, ହୃଦୟ, ନାଭି, କଣ୍ଠ, ଜିହ୍ୱା, ଶୁକ୍ର, ରକ୍ତ, ଗୁଦ, ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ଗୁଲ୍ଫ—ଏହି ଷୋଳଟି ହେଉଛି ନାଳ।

ଦ୍ଵେ କରେ ଦ୍ଵେ ଚ ଚରଣେ ଚତସ୍ରଃ ପୃଷ୍ଠତୋ ଗଲେ' । ଦେହେ ପାଦାଦିଶୀର୍ଷାନ୍ତେ ଜାଲାନି ଚୈଵ ଷୋଡଶ

ହାତରେ ଦୁଇଟି, ପାଏ ଦୁଇଟି, ଗଳା ପଛେ ଚାରିଟି; ଦେହରେ ପାଉଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଷୋଳଟି ଜାଲ ଅଛି।

ମାଂସସ୍ନାଯୁଶିରାସ୍ଥିଭ୍ଯଶ୍ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ । ମଣିବନ୍ଧନଗୁଲ୍ଫେଷୁ ନିବଦ୍ଧାନି ପରସ୍ପରମ୍

ମାଂସ, ସନ୍ଧି, ଶିରା ଓ ହାଡ଼ରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଚାରିଟି ଅଛି; ଏଗୁଡ଼ିକ ହାତ ଗୁଲ୍ଫରେ ଏକାଉଁଠି ବନ୍ଧାଯାଇଛି।

ଷଟ୍ କୂର୍ଚାନି' ସ୍ମୃତାନୀହ ହସ୍ତଯୋଃ ପାଦଯୋଃ ପୃଥକ୍ । ଗ୍ରୀଵାଯାଂ ଚ ତଥା ମେଦ୍ରେ କଥିତାନି ମନୀଷିଭିଃ

ହାତ ଓ ପାଏ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଛଅଟି କୁଡ଼ି ଅଛି; ଏଭଳି ଗଳା ଓ ଲିଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହିଛନ୍ତି।

ପୃଷ୍ଠଵଂଶସ୍ଯୋପଗତାଶ୍ଚତସ୍ରୋ ମାଂସରଜ୍ଜଵଃ । ତାଵନ୍ତ୍ଯ (ତ୍ଯ) ଶ୍ଚ ତଥା ପେଶ୍ଯସ୍ତାସାଂ ବନ୍ଧନକାରିକାଃ

ପିଠିର ମେଢ଼ାରେ ଚାରିଟି ମାଂସପେଶୀ ରସ୍ସା ଅଛି; ଏପରି ଚାରିଟି ସନ୍ଧି ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ବନ୍ଧି ରଖନ୍ତି।

ସୀରଣ୍ଯଶ୍ଚ ତଥା ସପ୍ତ ପଞ୍ଚ ମୂର୍ଧାନମାଶ୍ରିତାଃ । ଏକୈକା ମେଢ୍ରଜିହ୍ଵାସ୍ତା ଅସ୍ଥିଷଷ୍ଟିଶତତ୍ରଯମ୍

ସାତଟି ଶିରା ଓ ପାଞ୍ଚଟି ମୁଣ୍ଡରେ ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଜିହ୍ୱାରେ ମିଳେ; ହାଡ଼ ତିରାଷିଟି।

ସୂକ୍ଷ୍ମୈଃ ସହ ଚତୁଃ ଷଷ୍ଟିର୍ଦଶନା ଵିଂଶତିର୍ନଖାଃ । ପାଣିପାଦଶଲାକାଶ୍ଚ ତାସାଂ ସ୍ଥାନଚତୁଷ୍ଟଯମ୍

ସୂକ୍ଷ୍ମ ସହିତ ଚଉଷଠି ଦାନ୍ତ, କୁଡ଼ି ନଖ ଓ ହାତପାଏ ଲାଗିଥିବା ଛଡ଼ି; ଏମାନଙ୍କର ଚାରିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି।

ଷଷ୍ଟ୍ଯଙ୍ଗୁଲୀନାଂ ଦ୍ଵେ ପାର୍ଷ୍ଣଯୋର୍ଗୁଲ୍ଫେଷୁ ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଚତ୍ଵାର୍ଯରନ୍ଯୋରସ୍ଥୀନି ଜଙ୍ଘଯୋସ୍ତଦ୍ଵଦେଵ ତୁ

ଷଷ୍ଟି ଆଂଗୁଠିରୁ, ଦୁଇଟି ପାଉର ତଳେ, ଚାରିଟି ଗୁଲ୍ଫରେ; ଚାରିଟି ହାଡ଼ ଦୁଇ ହାତରେ, ଏଭଳି ଦୁଇ ଜଂଘାରେ।

ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ଜାନୁକପୋଲୋରୁଫଲକାଂଶସମୁଦ୍ଭଵମ୍ (ଦ୍ଭଵେ) । ଅକ୍ଷସ୍ଥାନାଂଶକ ଶ୍ରୋଣିଫଲକେ ଚୈଵମାଦିଶେତ୍

ଦୁଇଟି ହାଡ଼ ହରୁଡ଼, ଗୋଡ଼ ଓ ଜଂଘାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏଭଳି ଆଖିର ଗଡ଼ି ଓ ଶରୀର ହାଡ଼ରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଭଗାସ୍ତୋକଂ ତଥା ପୃଷ୍ଠେ ଚତ୍ଵାରିଂଶଚ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚ । ଗ୍ରୀଵାଯାଂ ଚ ତଥାଽସ୍ଥୀନି ଜତ୍ରୁକଂ ଚ ତଥା ହନୁଃ

ଭଗ, ପିଠି, ପଞ୍ଚଚାଳିଶି ହାଡ଼, ଗଳା, ଜତ୍ରୁ ଓ ହନୁରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତନ୍ମୂଲଂ ଦ୍ଵେ ଲଲାଟାକ୍ଷିଗଣ୍ଡନାସାଙ୍ଖ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ପର୍ଶୁକାସ୍ତାଲୁକୈଃ ସାର୍ଧମର୍ବୁଦୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିସପ୍ତତିଃ

ତାଙ୍କର ମୂଳରେ, ଲଳାଟ, ଆଖି, ଗାଲ ଓ ନାକରେ ଦୁଇଟି ହାଡ଼ ଅଛି; ତାଳୁ ଓ ଗଠି ମିଶାଇ ସତ୍ତରିଦୁଇଟି ହୁଏ।

ଦ୍ଵେ ଶଙ୍ଖକେ କପାଲାନି ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵ ଶିରସ୍ତଥା । ଉରଃ ସପ୍ତଦଶାଽସ୍ଥୀନି ସଂଧୀନାଂ ଦ୍ଵେ ଶତେ ଦଶ

ଦୁଇଟି କପାଳ, ଚାରିଟି ମୁଣ୍ଡର ହାଡ଼, ଏଭଳି ମୁଣ୍ଡରେ; ଛାତିରେ ସତରଟି ହାଡ଼, ଦୁଇଶେ ଦଶଟି ସନ୍ଧି।

ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଟିସ୍ତୁ ଶାଖାସୁ ଷଷ୍ଟିଶ୍ଚୈକଵିଵର୍ଜିତା । ଅନ୍ତରା ଵୈ ତ୍ର୍ଯଶୀତିଶ୍ଚ ସ୍ନାଯୋର୍ନଵଶତାନି ଚ

ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଟି ଶାଖାରେ, ଏକ କମି ଷଷ୍ଟି; ମଧ୍ୟରେ ତିରାଶି, ନଅଶେ ସନ୍ଧି।

ତ୍ରିଂଶାଧିକେ ଦ୍ଵେ ଶତେ ତୁ ଅନ୍ତରାଧୌ ତୁ ସପ୍ତତିଃ । ଊର୍ଧ୍ଵଗାଃ ଷଟ୍ ଶତାନ୍ଯେଵ ଶାଖାସ୍ତୁ କଥିତାନି ତୁ

ମୋଟ ଦୁଇଶେ ବତିସ, ମଧ୍ୟରେ ସତରି; ଉପରକୁ ଛଅଶେ, ଏଭଳି ଶାଖା ବିବରଣ ହେଲା।

ପଞ୍ଚ ପେଶୀଶତାନ୍ଯେଵ ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ତଥୋର୍ଧ୍ଵଗାଃ । ଚତୁଃ ଶତଂ ତୁ ଶାଖାସୁ ଅନ୍ତରାଧୌ ଚ ଷଷ୍ଠିକା

ପାଞ୍ଚଶେ ପେଶୀ, ଉପରକୁ ଚାଳିଶି; ଶାଖାରେ ଚାରିଶେ, ମଧ୍ୟରେ ଷଷ୍ଟି।

ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚୈକାଧିକା ଵୈ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଂଶତିଶ୍ଚତୁରୁତ୍ତରା । ସ୍ତନଯୋର୍ଦଶ ଯୋନୌ ଚ ତ୍ରଯୋଦଶ ତଥାଽଽଶଯେ

ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକ ଅଧିକ, ମୋଟ ଚବିଶି; ଦଶଟି ସ୍ତନରେ, ତେରଟି ଗର୍ଭାଶୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁହାରେ।

ଗର୍ଭସ୍ଯ ଚ ଚତସ୍ରଃ ସ୍ଯୁଃ ଶିରାଣାଂ ଚ ଶରୀରିଣାମ୍ । ତ୍ରିଂଶଚ୍ଛତସହସ୍ରାଣି ତଥାଽନ୍ଯାନି ନଵୈଵ ତୁ

ଗର୍ଭରେ ଚାରିଟି ନାଳ ଥାଏ, ଏବଂ ଶରୀର ଧାରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ତିନି ଲକ୍ଷ ଶିରା ଅଛି, ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ନଉଟି ଅଧିକ ଅଛି।

ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ରସଂ ଦେହେ ଵହନ୍ତି ତାଃ । କେଦାର ଇଵ କୁଲ୍ଯାଶ୍ଚ କ୍ଲେଦଲେପାଦିକଂ ଚ ଯତ୍

ଏହି ଶିରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଛପନ ହଜାର ଶରୀରରେ ରସ ବହନ କରେ, ଯେପରି ମାଝିରେ ଛୋଟ ନାଳୀ ଦ୍ୱାରା ପାଣି ବହିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଶିରାମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ଲେପ ଆଦିକୁ ବହନ କରନ୍ତି।

ଦ୍ଵାସପ୍ତତିସ୍ତଥା 'କୋଟ୍ଯୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନାମିହ ମହାମୁନେ । ମଜ୍ଜାଯା ମେଦସଶ୍ଚୈଵ ଵସାଯାଶ୍ଚ ତଥା ଦ୍ଵିଜ

ହେ ମହାମୁନି, ଶରୀରରେ ବାଞ୍ଚି, ଚର୍ବି ଓ ତେଲିଆ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଏକାଉଣ୍ଠି ଦୁଇ କୋଟି ଶିରା ଅଛି।

ମୂତ୍ରସ୍ଯ ଚୈଵ ପିତ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ଲେଷ୍ମଣଃ ଶକୃତସ୍ତଥା । ରକ୍ତସ୍ଯ ସରସସ୍ଯାତ୍ର କ୍ରମଶୋଽଞ୍ଜଲଯୋ ମତାଃ

ମୁତ୍ର, ପିତ୍ତ, କଫ, ମଳ, ରକ୍ତ ଓ ସର ଏହି ସବୁର ମାପ ଅଞ୍ଜଳି ଦ୍ୱାରା କ୍ରମକ୍ରମେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

ଅର୍ଧାର୍ଧାଭ୍ଯଧିକାଃ ସର୍ଵାଃ ପୂର୍ଵପୂର୍ଵାଞ୍ଜଲେର୍ମତାଃ । ଅର୍ଧାଞ୍ଜଲିଶ୍ଚ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ତଦର୍ଥଂ ଚ ତଥୌଜସଃ

ପୂର୍ବପୂର୍ବ ଦ୍ରବ୍ୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ରବ୍ୟର ଅର୍ଧାର୍ଧ ଅଧିକ ମାନାଯାଏ; ଶୁକ୍ର ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଅର୍ଧ ଅଞ୍ଜଳି ମାପ ହେଉଛି।

ରଜସସ୍ତୁ ତଥା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚତସ୍ରଃ କଥିତା ବୁଧୈଃ । ଶରୀରଂ ମଲଦୋଷାଦିପିଣ୍ଡଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵାଽଽତ୍ମନି ତ୍ଯଜେତ୍

ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ଚାରିଟି ରଜୋନାଳ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି; ଶରୀରକୁ ମଳ ଓ ଦୋଷର ଗଠନ ବୋଲି ଜାଣି, ଏହା ସହିତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।