ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅଵ୍ଯତମାଶ୍ରିତାନୀହ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵତମାଂସି ଚ । ଆନ୍ତରଃ ପୁରୁଷୋ ଜୀଵଃ ସ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ କାରଣମ୍

ଏଠି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମ ର ଆଧାର। ଭିତରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଜୀବ, ଏବଂ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁର କାରଣ।

ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯୋ ଵେତ୍ତି ପୁରୁଷଂ ପରମ୍ । ସପ୍ତାଽଽଶଯାଃ ସ୍ମୃତା ଦେହେ ରୁଧିରସ୍ଯୈକ ଆଶଯଃ

ଯିଏ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିଛି, ସେ ପରମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଦେହରେ ସାତଟି ଆଶୟ ଅଛି, ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ରକ୍ତର ଆଶୟ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମଣଶ୍ଚାଽଽମପିତ୍ତାଭ୍ଯାଂ ପକ୍ଵାଶଯସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଃ । ଵାଯୁମୂତ୍ରାଶଯଃ ସପ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଗର୍ଭାଶଯୋଽଷ୍ଟମଃ

ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ଅପାକ ଆହାର, ପିତ୍ତ ଓ ବଡ଼ ଆନ୍ତ୍ର ପଞ୍ଚମ ଆଶୟ। ବାୟୁ ଓ ମୁତ୍ର ଆଶୟ ଛଅ ଓ ସାତ, ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ଗର୍ଭାଶୟ ଅଷ୍ଟମ।

ପିତ୍ତାତ୍ପକ୍ଵାଶଯୋଽଗ୍ନେଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯୋନିର୍ଵିକଶିତା ଦ୍ଯୁତୌ । ପଦ୍ମଵଦ୍ଗର୍ଭାଶଯଃ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ର ଧତ୍ତେ ସରକ୍ତକମ୍

ପିତ୍ତରୁ ବଡ଼ ଆନ୍ତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅଗ୍ନିରୁ ଯୋନିର ତେଜ ବଢ଼େ। ଗର୍ଭାଶୟ ପଦ୍ମ ପରି, ସେଠି ରକ୍ତ ମିଶିଥିବା ସବୁ ଧାରଣ କରେ।

ଶୁକ୍ରଂ ସ୍ଵଶୁକ୍ରତଶ୍ଚାଙ୍ଗଂ କୁନ୍ତଲାନ୍ଯତ୍ର କାଲତଃ । ନ୍ଯସ୍ତଂ ଶୁକ୍ରମତୋ ଯୋନୌ ନୈତି ଗର୍ଭାଶଯଂ ମୁନେ

ଶୁକ୍ର ଓ ନିଜ ଶୁକ୍ରରୁ ଅଙ୍ଗ ଓ କେଶ ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯଦି ଶୁକ୍ର ଯୋନିରେ ରଖାଯାଏ, ମୁନି, ତେବେ ଗର୍ଭାଶୟକୁ ପହଁଚେନାହିଁ।

ଋତାଵପି ଚ ଯୋନିଶ୍ଚେଦ୍ଵାତପିତ୍ତକଫାଵୃତା । ଭଵେତ୍ତଦା ଵିକାଶିତ୍ଵଂ ନୈଵ ତସ୍ଯାଂ ପ୍ରଜାଯତେ

ଋତୁକାଳରେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଯୋନି ବାୟୁ, ପିତ୍ତ କିମ୍ବା କଫ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ବିକାଶ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ସେଠି ସନ୍ତାନ ହୁଏନାହିଁ।

ବୁକ୍କାତ୍ପୁକ୍କସକପ୍ଲୀହକୃତକୋଷ୍ଠାଙ୍ଗହୃଦ୍ଵ୍ରଣାଃ । ତଣ୍ଡକଶ୍ଚ ମହାଭାଗ ନିବଦ୍ଧାନ୍ଯାଶଯେ ମତଃ

ବୁକ୍କା, ପୁକ୍କସ, ପ୍ଳୀହା, ଆନ୍ତ୍ର, ହୃଦୟ ଓ ଘାଁରୁ, ମହାନଭାବ, ତଣ୍ଡକ ମଧ୍ୟ ଆଶୟରେ ବନ୍ଧା ମନାଯାଏ।

ରସସ୍ଯ ପଚ୍ଯମାନସ୍ଯ ସାରାଦ୍ଭଵତି ଦେହିନାମ୍ । ପ୍ଲୀହା ଯକୃଚ୍ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରକ୍ତଫେନାଚ୍ଚ ପୁକ୍କସଃ

ପାଚିତ ରସର ସାରରୁ ଦେହୀମାନେ ପାଇଁ ପ୍ଳୀହା ଓ ଯକୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏବଂ ରକ୍ତ ଫେନରୁ ପୁକ୍କସ ହୁଏ।

ରକ୍ତଂ ପିତ୍ତଂ ଚ ଭଵତି ତଥା ତଣ୍ଡକସଂଜ୍ଞକଃ । ଭେଦୋ ରକ୍ତପ୍ରସାରାଚ୍ଚ ବୁକ୍କାଯାଃ ସଂଭଵଃ ସ୍ମୃତଃ

ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତଣ୍ଡକ ନାମକ ଯାହା ଅଛି। ରକ୍ତ ପ୍ରସାର ଦ୍ୱାରା ବୁକ୍କାର ଉତ୍ପତ୍ତି ମନାଯାଏ।

ରକ୍ତମାଂସପ୍ରକାରାଚ୍ଚ ଭଵନ୍ତ୍ଯନ୍ତ୍ରାଣି ଦେହିନାମ୍ । ସାର୍ଧତ୍ରିଵ୍ଯାଯାମ (ଵ୍ଯାମ) ସଂଖ୍ଯାନି ତାନି ନୃଣାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍

ରକ୍ତ ଓ ମାଂସର ରୂପରୁ ଦେହୀମାନେର ଆନ୍ତ୍ର ତିଆରି ହୁଏ। ପୁରୁଷମାନେ ପାଇଁ ଏହାର ଲମ୍ବ ସାଢେତିନ୍ ହାତ ମନାଯାଏ।

ତ୍ରିଵ୍ଯାମାନି ତଥା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରାହୁର୍ଵେଦଵିଦୋ ଜନାଃ । ରକ୍ତଵାଯୁସମାଯୋଗାତ୍କାମେ ଯସ୍ଯୋଦ୍ଭଵଃ ସ୍ମୃତଃ

ବେଦଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି, ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଆନ୍ତ୍ର ତିନି ହାତ ଲମ୍ବ। ରକ୍ତ ଓ ବାୟୁ ମିଶିଲେ କାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

କଫପ୍ରସାରାଦ୍ଭଵତି ହୃଦଯଂ ପଦ୍ମସଂନିଭମ୍ । ଅଧୋମୁଖଂ ତଚ୍ଛୁଷିରଂ ଯତ୍ର ଜୀଵୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ

କଫ ପ୍ରସାର ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ପଦ୍ମ ପରି ତିଆରି ହୁଏ। ଏହା ତଳକୁ ମୁହଁ କରିଥାଏ ଓ ଖାଲି, ସେଠି ଜୀବ ବସିଥାଏ।

ଚୈତନ୍ଯାନୁଗତା ଭାଵାଃ ସର୍ଵେ ତତ୍ର ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ତସ୍ଯ ଵାମେ ଯଥା ପ୍ଲୀହା ଦକ୍ଷିଣେ ଚ ଯଥା ଯକୃତ୍

ଚେତନା ସହିତ ସମସ୍ତ ଭାବ ସେଠି ବସିଛି। ଏହାର ବାମପାଖରେ ପ୍ଳୀହା ଓ ଡାହାଣପାଖରେ ଯକୃତ ଅଛି।

ଦକ୍ଷିଣେ ଚ ତଥା କ୍ଲୋମ ପଦ୍ମସ୍ଯୈଵଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ଶ୍ରୋତାଂସି ଯାନି ଦେହେଽସ୍ମିନ୍କଫରକ୍ତଵହାନି ଚ

ଡାହାଣପାଖରେ କ୍ଲୋମା ମଧ୍ୟ ଅଛି, ପଦ୍ମ ପରି ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ। ଏହି ଦେହର ନାଳୀମାନେ କଫ ଓ ରକ୍ତ ବହନ କରେ।

ତେଷାଂ ଭୂତାନୁମାନାଚ୍ଚ ଭଵତୀନ୍ଦ୍ରିଯସଂଭଵଃ । ନେତ୍ରଯୋର୍ମଣ୍ଡଲଂ ଶୁକ୍ଲଂ କଫାଦ୍ଭଵତି ପୈତୃକମ୍

ଭୂତମାନଙ୍କ ଅନୁମାନରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ବୁଝାଯାଏ। ଚକ୍ଷୁର ଶୁଭ୍ର ମଣ୍ଡଳ କଫରୁ ହୁଏ ଓ ପିତୃପକ୍ଷ।

କୃଷ୍ଣଂ ଚ ମଣ୍ଡଲଂ ଵାତାତ୍ତଥା ଭଵତି ମାତୃକମ୍ । ପିତ୍ତାତ୍ତ୍ଵଙ୍ମଣ୍ଡଲଂ ଜ୍ଞେଯଂ ମାତାପିତୃସମୁଦ୍ଭଵମ୍

ବାୟୁରୁପି କଳା ଗୋଲାକ ମାଆଁରୁ ହୁଏ; ଚର୍ମର ଗୋଲାକ ମାଆଁ ଓ ବାପାଁ ଦୁହେଁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ମାଂସାସୃକ୍କଫଜା ଜିହ୍ଵା ମେଦୋସୃକ୍କଫମାଂସଜୌ । ଵୃଷା (ଷ) ଣୌ ଦଶ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଜ୍ଞେଯାନ୍ଯାଯତନାନି ତୁ

ଜିହ୍ୱା ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ କଫରୁ ତିଆରି; ଚର୍ବି, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ମାଂସରୁ ଶୁକ୍ରାଶୟ ହୁଏ। ପ୍ରାଣର ଦଶଟି ଆସନ ଅଛି।

ମୂର୍ଧା ହୃନ୍ନାଭିକଣ୍ଠାଶ୍ଚ ଜିହ୍ଵା ଶୁକ୍ରଂ ଚ ଶୋଣିତମ୍ । ଗୁଦଂ ଵସ୍ତିଶ୍ଚ ଗୁଲ୍ଫଂ ଚ 'କଣ୍ଡୁରାଃ ଷୋଡଶେରିତାଃ

ମୁଣ୍ଡ, ହୃଦୟ, ନାଭି, କଣ୍ଠ, ଜିହ୍ୱା, ଶୁକ୍ର, ରକ୍ତ, ଗୁଦ, ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ଗୁଲ୍ଫ—ଏହି ଷୋଳଟି ହେଉଛି ନାଳ।

ଦ୍ଵେ କରେ ଦ୍ଵେ ଚ ଚରଣେ ଚତସ୍ରଃ ପୃଷ୍ଠତୋ ଗଲେ' । ଦେହେ ପାଦାଦିଶୀର୍ଷାନ୍ତେ ଜାଲାନି ଚୈଵ ଷୋଡଶ

ହାତରେ ଦୁଇଟି, ପାଏ ଦୁଇଟି, ଗଳା ପଛେ ଚାରିଟି; ଦେହରେ ପାଉଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଷୋଳଟି ଜାଲ ଅଛି।

ମାଂସସ୍ନାଯୁଶିରାସ୍ଥିଭ୍ଯଶ୍ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ । ମଣିବନ୍ଧନଗୁଲ୍ଫେଷୁ ନିବଦ୍ଧାନି ପରସ୍ପରମ୍

ମାଂସ, ସନ୍ଧି, ଶିରା ଓ ହାଡ଼ରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଚାରିଟି ଅଛି; ଏଗୁଡ଼ିକ ହାତ ଗୁଲ୍ଫରେ ଏକାଉଁଠି ବନ୍ଧାଯାଇଛି।

ଷଟ୍ କୂର୍ଚାନି' ସ୍ମୃତାନୀହ ହସ୍ତଯୋଃ ପାଦଯୋଃ ପୃଥକ୍ । ଗ୍ରୀଵାଯାଂ ଚ ତଥା ମେଦ୍ରେ କଥିତାନି ମନୀଷିଭିଃ

ହାତ ଓ ପାଏ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଛଅଟି କୁଡ଼ି ଅଛି; ଏଭଳି ଗଳା ଓ ଲିଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହିଛନ୍ତି।

ପୃଷ୍ଠଵଂଶସ୍ଯୋପଗତାଶ୍ଚତସ୍ରୋ ମାଂସରଜ୍ଜଵଃ । ତାଵନ୍ତ୍ଯ (ତ୍ଯ) ଶ୍ଚ ତଥା ପେଶ୍ଯସ୍ତାସାଂ ବନ୍ଧନକାରିକାଃ

ପିଠିର ମେଢ଼ାରେ ଚାରିଟି ମାଂସପେଶୀ ରସ୍ସା ଅଛି; ଏପରି ଚାରିଟି ସନ୍ଧି ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ବନ୍ଧି ରଖନ୍ତି।

ସୀରଣ୍ଯଶ୍ଚ ତଥା ସପ୍ତ ପଞ୍ଚ ମୂର୍ଧାନମାଶ୍ରିତାଃ । ଏକୈକା ମେଢ୍ରଜିହ୍ଵାସ୍ତା ଅସ୍ଥିଷଷ୍ଟିଶତତ୍ରଯମ୍

ସାତଟି ଶିରା ଓ ପାଞ୍ଚଟି ମୁଣ୍ଡରେ ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଜିହ୍ୱାରେ ମିଳେ; ହାଡ଼ ତିରାଷିଟି।

ସୂକ୍ଷ୍ମୈଃ ସହ ଚତୁଃ ଷଷ୍ଟିର୍ଦଶନା ଵିଂଶତିର୍ନଖାଃ । ପାଣିପାଦଶଲାକାଶ୍ଚ ତାସାଂ ସ୍ଥାନଚତୁଷ୍ଟଯମ୍

ସୂକ୍ଷ୍ମ ସହିତ ଚଉଷଠି ଦାନ୍ତ, କୁଡ଼ି ନଖ ଓ ହାତପାଏ ଲାଗିଥିବା ଛଡ଼ି; ଏମାନଙ୍କର ଚାରିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି।

ଷଷ୍ଟ୍ଯଙ୍ଗୁଲୀନାଂ ଦ୍ଵେ ପାର୍ଷ୍ଣଯୋର୍ଗୁଲ୍ଫେଷୁ ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଚତ୍ଵାର୍ଯରନ୍ଯୋରସ୍ଥୀନି ଜଙ୍ଘଯୋସ୍ତଦ୍ଵଦେଵ ତୁ

ଷଷ୍ଟି ଆଂଗୁଠିରୁ, ଦୁଇଟି ପାଉର ତଳେ, ଚାରିଟି ଗୁଲ୍ଫରେ; ଚାରିଟି ହାଡ଼ ଦୁଇ ହାତରେ, ଏଭଳି ଦୁଇ ଜଂଘାରେ।

ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ଜାନୁକପୋଲୋରୁଫଲକାଂଶସମୁଦ୍ଭଵମ୍ (ଦ୍ଭଵେ) । ଅକ୍ଷସ୍ଥାନାଂଶକ ଶ୍ରୋଣିଫଲକେ ଚୈଵମାଦିଶେତ୍

ଦୁଇଟି ହାଡ଼ ହରୁଡ଼, ଗୋଡ଼ ଓ ଜଂଘାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏଭଳି ଆଖିର ଗଡ଼ି ଓ ଶରୀର ହାଡ଼ରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଭଗାସ୍ତୋକଂ ତଥା ପୃଷ୍ଠେ ଚତ୍ଵାରିଂଶଚ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚ । ଗ୍ରୀଵାଯାଂ ଚ ତଥାଽସ୍ଥୀନି ଜତ୍ରୁକଂ ଚ ତଥା ହନୁଃ

ଭଗ, ପିଠି, ପଞ୍ଚଚାଳିଶି ହାଡ଼, ଗଳା, ଜତ୍ରୁ ଓ ହନୁରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତନ୍ମୂଲଂ ଦ୍ଵେ ଲଲାଟାକ୍ଷିଗଣ୍ଡନାସାଙ୍ଖ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ପର୍ଶୁକାସ୍ତାଲୁକୈଃ ସାର୍ଧମର୍ବୁଦୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିସପ୍ତତିଃ

ତାଙ୍କର ମୂଳରେ, ଲଳାଟ, ଆଖି, ଗାଲ ଓ ନାକରେ ଦୁଇଟି ହାଡ଼ ଅଛି; ତାଳୁ ଓ ଗଠି ମିଶାଇ ସତ୍ତରିଦୁଇଟି ହୁଏ।

ଦ୍ଵେ ଶଙ୍ଖକେ କପାଲାନି ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵ ଶିରସ୍ତଥା । ଉରଃ ସପ୍ତଦଶାଽସ୍ଥୀନି ସଂଧୀନାଂ ଦ୍ଵେ ଶତେ ଦଶ

ଦୁଇଟି କପାଳ, ଚାରିଟି ମୁଣ୍ଡର ହାଡ଼, ଏଭଳି ମୁଣ୍ଡରେ; ଛାତିରେ ସତରଟି ହାଡ଼, ଦୁଇଶେ ଦଶଟି ସନ୍ଧି।