ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଵାଯୋରପି ଗୁଣଂ ସ୍ପର୍ଶମାକାଶଂ ଗ୍ରସତେ ତତଃ । ଵାଯୌ ନଷ୍ଟେ ତୁ ଚାକାଶନ୍ନୀରଵଂ ତିଷ୍ଠତି ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୬୮.

ତାପରେ, ଆକାଶ ବାୟୁର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ବାୟୁ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, କେବଳ ନିରବ ଆକାଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

ଆକାଶସ୍ଯାଥ ଵୈ ଶବ୍ଦଂ ଭୂତାଦିର୍ଗ୍ରସତେ ଚ ଖଂ । ଅବିମାନାତ୍ମକଂ ଖଞ୍ଚ ଭୂତାଦି ଗ୍ରସତେ ମହାନ୍ ।। ୩୬୮.

ତାପରେ, ଭୂତାଦି ତତ୍ତ୍ୱ ଆକାଶର ଶବ୍ଦକୁ ଏବଂ ଅଭିମାନରୂପୀ ଆକାଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଭୂତାଦିକୁ ମହତ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ।

ଭୂମିର୍ଯାତି ଲଯଞ୍ଚାପ୍ସୁ ଆପୋ ଜ୍ଯୋତିଷି ତଦ୍‌ଵ୍ରଜେତ୍ । ଵାଯୌ ଵାଯୁଶ୍ଚ ଖେ ଖଞ୍ଚ ଅହଙ୍କାରେ ଲଯଂ ସ ଚ ।। ୩୬୮.

ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ଲୟ ହୁଏ, ଜଳ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ, ବାୟୁ ଆକାଶରେ, ଆକାଶ ଅହଂକାରରେ, ଏବଂ ଏହା ମହତ୍ ରେ ଲୟ ହୁଏ।

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ମହାନ୍ତଞ୍ଚ ପ୍ରକୃତିର୍ଗ୍ରସତେ ଦ୍ଵିଜ । ଵ୍ଯକ୍ତାଽଵ୍ଯକ୍ତା ଚ ପ୍ରକୃତିର୍ଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଯାଵ୍ଯକ୍ତକେ ଲଯଃ ।। ୩୬୮.

ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକୃତି ଗ୍ରହଣ କରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ଦୁହିଁ ଲୟ ହୁଏ, ପ୍ରକଟ ଅପ୍ରକଟରେ ଲୟ ହୁଏ।

ପୁମାନେକାକ୍ଷରଃ ଶୁଦ୍ଧଃ ସୋଽପ୍ଯଂଶଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଶଚୈଚୌ ଲୀଯେତେ ପରମାତ୍ମନି ।। ୩୬୮.

ଏକାକ୍ଷର ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶ; ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଦୁହିଁ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୟ ହୁଏ।

ନ ସନ୍ତି ଯତ୍ର ସର୍ଵେଶେ ନାମଜାତ୍ଯାଦିକଲ୍ପନାଃ । ସତ୍ତାମାତ୍ରାତ୍ମକେ ଜ୍ଞେଯେ ଜ୍ଞାନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରେ ।। ୩୬୮.

ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ନାମ, ଜାତି ଓ ଏହାଦିକର କଳ୍ପନା ନାହିଁ, ସେଇ ସର୍ବେଶ୍ୱରରେ, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାରୂପ ଜ୍ଞେୟ, ଜ୍ଞାନମୟ ଏବଂ ପରମାତ୍ମାରେ।

ଅଥ ସପ୍ତତ୍ଯଧିକତ୍ରିଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ଶରୀରାଵଯଵାଃ ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁଷୀ ଜିହ୍ଵା ଘ୍ରାଣଂ ଧୀଃ ଖଂ ଚ ଭୂତଗମ୍ । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପରସଗନ୍ଧାଃ ଖାଦିଷୁ ତଦ୍ଗୁଣାଃ

ଏବେ ତିନି ଶତ ସପ୍ତତି ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ: ଶରୀରର ଅଂଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିଭ, ନାକ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆକାଶ—ଏମାନେ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣ।

ପାଯୂପସ୍ଥୌ କରୌ ପାଦୌ ଵାଗ୍ଭଵେତ୍କର୍ମ ଖଂ ତଥା । ଉତ୍ସର୍ଗାନନ୍ଦକାଦାନଗତି ଵାଗାଦିକର୍ମ ତତ୍

ଗୁଦ, ଯୌନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ହାତ, ପାଉଁ ଓ ବାକ୍—ଏହିମାନେ କାର୍ଯ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏହାଙ୍କର କାମ କ୍ରମେ ବିସର୍ଜନ, ଆନନ୍ଦ, ଧରିବା, ଚାଲିବା ଓ କହିବା।

ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯତ୍ର ପଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଶ୍ଚ ପଞ୍ଚୈଵ ମହାଭୂତା ମନୋଧିପାଃ

ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି। ସହିତ, ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ସବୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।

ଆତ୍ମାଽଵ୍ଯକ୍ତଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ତତ୍ତ୍ଵାନି ପୁରୁଷଃ ପରଃ । ସଂଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ଵିଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ଯଥା ମତ୍ସ୍ଯୋଦକେ ଉଭେ

ଆତ୍ମା ଅଦୃଶ୍ୟ, ଚବିଶିଟି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଏବଂ ପରମ ପୁରୁଷ ସେମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ସେ ଏକାଠି ଓ ଅଲଗା, ଯେପରି ମାଛ ଜଳରେ ରହେ।

ଅଵ୍ଯତମାଶ୍ରିତାନୀହ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵତମାଂସି ଚ । ଆନ୍ତରଃ ପୁରୁଷୋ ଜୀଵଃ ସ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ କାରଣମ୍

ଏଠି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମ ର ଆଧାର। ଭିତରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଜୀବ, ଏବଂ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁର କାରଣ।

ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯୋ ଵେତ୍ତି ପୁରୁଷଂ ପରମ୍ । ସପ୍ତାଽଽଶଯାଃ ସ୍ମୃତା ଦେହେ ରୁଧିରସ୍ଯୈକ ଆଶଯଃ

ଯିଏ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିଛି, ସେ ପରମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଦେହରେ ସାତଟି ଆଶୟ ଅଛି, ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ରକ୍ତର ଆଶୟ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମଣଶ୍ଚାଽଽମପିତ୍ତାଭ୍ଯାଂ ପକ୍ଵାଶଯସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଃ । ଵାଯୁମୂତ୍ରାଶଯଃ ସପ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଗର୍ଭାଶଯୋଽଷ୍ଟମଃ

ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ଅପାକ ଆହାର, ପିତ୍ତ ଓ ବଡ଼ ଆନ୍ତ୍ର ପଞ୍ଚମ ଆଶୟ। ବାୟୁ ଓ ମୁତ୍ର ଆଶୟ ଛଅ ଓ ସାତ, ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ଗର୍ଭାଶୟ ଅଷ୍ଟମ।

ପିତ୍ତାତ୍ପକ୍ଵାଶଯୋଽଗ୍ନେଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯୋନିର୍ଵିକଶିତା ଦ୍ଯୁତୌ । ପଦ୍ମଵଦ୍ଗର୍ଭାଶଯଃ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ର ଧତ୍ତେ ସରକ୍ତକମ୍

ପିତ୍ତରୁ ବଡ଼ ଆନ୍ତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅଗ୍ନିରୁ ଯୋନିର ତେଜ ବଢ଼େ। ଗର୍ଭାଶୟ ପଦ୍ମ ପରି, ସେଠି ରକ୍ତ ମିଶିଥିବା ସବୁ ଧାରଣ କରେ।

ଶୁକ୍ରଂ ସ୍ଵଶୁକ୍ରତଶ୍ଚାଙ୍ଗଂ କୁନ୍ତଲାନ୍ଯତ୍ର କାଲତଃ । ନ୍ଯସ୍ତଂ ଶୁକ୍ରମତୋ ଯୋନୌ ନୈତି ଗର୍ଭାଶଯଂ ମୁନେ

ଶୁକ୍ର ଓ ନିଜ ଶୁକ୍ରରୁ ଅଙ୍ଗ ଓ କେଶ ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯଦି ଶୁକ୍ର ଯୋନିରେ ରଖାଯାଏ, ମୁନି, ତେବେ ଗର୍ଭାଶୟକୁ ପହଁଚେନାହିଁ।

ଋତାଵପି ଚ ଯୋନିଶ୍ଚେଦ୍ଵାତପିତ୍ତକଫାଵୃତା । ଭଵେତ୍ତଦା ଵିକାଶିତ୍ଵଂ ନୈଵ ତସ୍ଯାଂ ପ୍ରଜାଯତେ

ଋତୁକାଳରେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଯୋନି ବାୟୁ, ପିତ୍ତ କିମ୍ବା କଫ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ବିକାଶ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ସେଠି ସନ୍ତାନ ହୁଏନାହିଁ।

ବୁକ୍କାତ୍ପୁକ୍କସକପ୍ଲୀହକୃତକୋଷ୍ଠାଙ୍ଗହୃଦ୍ଵ୍ରଣାଃ । ତଣ୍ଡକଶ୍ଚ ମହାଭାଗ ନିବଦ୍ଧାନ୍ଯାଶଯେ ମତଃ

ବୁକ୍କା, ପୁକ୍କସ, ପ୍ଳୀହା, ଆନ୍ତ୍ର, ହୃଦୟ ଓ ଘାଁରୁ, ମହାନଭାବ, ତଣ୍ଡକ ମଧ୍ୟ ଆଶୟରେ ବନ୍ଧା ମନାଯାଏ।

ରସସ୍ଯ ପଚ୍ଯମାନସ୍ଯ ସାରାଦ୍ଭଵତି ଦେହିନାମ୍ । ପ୍ଲୀହା ଯକୃଚ୍ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରକ୍ତଫେନାଚ୍ଚ ପୁକ୍କସଃ

ପାଚିତ ରସର ସାରରୁ ଦେହୀମାନେ ପାଇଁ ପ୍ଳୀହା ଓ ଯକୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏବଂ ରକ୍ତ ଫେନରୁ ପୁକ୍କସ ହୁଏ।

ରକ୍ତଂ ପିତ୍ତଂ ଚ ଭଵତି ତଥା ତଣ୍ଡକସଂଜ୍ଞକଃ । ଭେଦୋ ରକ୍ତପ୍ରସାରାଚ୍ଚ ବୁକ୍କାଯାଃ ସଂଭଵଃ ସ୍ମୃତଃ

ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତଣ୍ଡକ ନାମକ ଯାହା ଅଛି। ରକ୍ତ ପ୍ରସାର ଦ୍ୱାରା ବୁକ୍କାର ଉତ୍ପତ୍ତି ମନାଯାଏ।

ରକ୍ତମାଂସପ୍ରକାରାଚ୍ଚ ଭଵନ୍ତ୍ଯନ୍ତ୍ରାଣି ଦେହିନାମ୍ । ସାର୍ଧତ୍ରିଵ୍ଯାଯାମ (ଵ୍ଯାମ) ସଂଖ୍ଯାନି ତାନି ନୃଣାଂ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍

ରକ୍ତ ଓ ମାଂସର ରୂପରୁ ଦେହୀମାନେର ଆନ୍ତ୍ର ତିଆରି ହୁଏ। ପୁରୁଷମାନେ ପାଇଁ ଏହାର ଲମ୍ବ ସାଢେତିନ୍ ହାତ ମନାଯାଏ।

ତ୍ରିଵ୍ଯାମାନି ତଥା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରାହୁର୍ଵେଦଵିଦୋ ଜନାଃ । ରକ୍ତଵାଯୁସମାଯୋଗାତ୍କାମେ ଯସ୍ଯୋଦ୍ଭଵଃ ସ୍ମୃତଃ

ବେଦଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି, ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଆନ୍ତ୍ର ତିନି ହାତ ଲମ୍ବ। ରକ୍ତ ଓ ବାୟୁ ମିଶିଲେ କାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

କଫପ୍ରସାରାଦ୍ଭଵତି ହୃଦଯଂ ପଦ୍ମସଂନିଭମ୍ । ଅଧୋମୁଖଂ ତଚ୍ଛୁଷିରଂ ଯତ୍ର ଜୀଵୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ

କଫ ପ୍ରସାର ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ପଦ୍ମ ପରି ତିଆରି ହୁଏ। ଏହା ତଳକୁ ମୁହଁ କରିଥାଏ ଓ ଖାଲି, ସେଠି ଜୀବ ବସିଥାଏ।

ଚୈତନ୍ଯାନୁଗତା ଭାଵାଃ ସର୍ଵେ ତତ୍ର ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ତସ୍ଯ ଵାମେ ଯଥା ପ୍ଲୀହା ଦକ୍ଷିଣେ ଚ ଯଥା ଯକୃତ୍

ଚେତନା ସହିତ ସମସ୍ତ ଭାବ ସେଠି ବସିଛି। ଏହାର ବାମପାଖରେ ପ୍ଳୀହା ଓ ଡାହାଣପାଖରେ ଯକୃତ ଅଛି।

ଦକ୍ଷିଣେ ଚ ତଥା କ୍ଲୋମ ପଦ୍ମସ୍ଯୈଵଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ଶ୍ରୋତାଂସି ଯାନି ଦେହେଽସ୍ମିନ୍କଫରକ୍ତଵହାନି ଚ

ଡାହାଣପାଖରେ କ୍ଲୋମା ମଧ୍ୟ ଅଛି, ପଦ୍ମ ପରି ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ। ଏହି ଦେହର ନାଳୀମାନେ କଫ ଓ ରକ୍ତ ବହନ କରେ।

ତେଷାଂ ଭୂତାନୁମାନାଚ୍ଚ ଭଵତୀନ୍ଦ୍ରିଯସଂଭଵଃ । ନେତ୍ରଯୋର୍ମଣ୍ଡଲଂ ଶୁକ୍ଲଂ କଫାଦ୍ଭଵତି ପୈତୃକମ୍

ଭୂତମାନଙ୍କ ଅନୁମାନରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ବୁଝାଯାଏ। ଚକ୍ଷୁର ଶୁଭ୍ର ମଣ୍ଡଳ କଫରୁ ହୁଏ ଓ ପିତୃପକ୍ଷ।

କୃଷ୍ଣଂ ଚ ମଣ୍ଡଲଂ ଵାତାତ୍ତଥା ଭଵତି ମାତୃକମ୍ । ପିତ୍ତାତ୍ତ୍ଵଙ୍ମଣ୍ଡଲଂ ଜ୍ଞେଯଂ ମାତାପିତୃସମୁଦ୍ଭଵମ୍

ବାୟୁରୁପି କଳା ଗୋଲାକ ମାଆଁରୁ ହୁଏ; ଚର୍ମର ଗୋଲାକ ମାଆଁ ଓ ବାପାଁ ଦୁହେଁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ମାଂସାସୃକ୍କଫଜା ଜିହ୍ଵା ମେଦୋସୃକ୍କଫମାଂସଜୌ । ଵୃଷା (ଷ) ଣୌ ଦଶ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଜ୍ଞେଯାନ୍ଯାଯତନାନି ତୁ

ଜିହ୍ୱା ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ କଫରୁ ତିଆରି; ଚର୍ବି, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ମାଂସରୁ ଶୁକ୍ରାଶୟ ହୁଏ। ପ୍ରାଣର ଦଶଟି ଆସନ ଅଛି।

ମୂର୍ଧା ହୃନ୍ନାଭିକଣ୍ଠାଶ୍ଚ ଜିହ୍ଵା ଶୁକ୍ରଂ ଚ ଶୋଣିତମ୍ । ଗୁଦଂ ଵସ୍ତିଶ୍ଚ ଗୁଲ୍ଫଂ ଚ 'କଣ୍ଡୁରାଃ ଷୋଡଶେରିତାଃ

ମୁଣ୍ଡ, ହୃଦୟ, ନାଭି, କଣ୍ଠ, ଜିହ୍ୱା, ଶୁକ୍ର, ରକ୍ତ, ଗୁଦ, ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ଗୁଲ୍ଫ—ଏହି ଷୋଳଟି ହେଉଛି ନାଳ।

ଦ୍ଵେ କରେ ଦ୍ଵେ ଚ ଚରଣେ ଚତସ୍ରଃ ପୃଷ୍ଠତୋ ଗଲେ' । ଦେହେ ପାଦାଦିଶୀର୍ଷାନ୍ତେ ଜାଲାନି ଚୈଵ ଷୋଡଶ

ହାତରେ ଦୁଇଟି, ପାଏ ଦୁଇଟି, ଗଳା ପଛେ ଚାରିଟି; ଦେହରେ ପାଉଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଷୋଳଟି ଜାଲ ଅଛି।