ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସପ୍ତର୍ଷିସ୍ଥାନମାକ୍ରମ୍ଯ ସ୍ଥିତେଽମ୍ଭସି ଶତଂ ମରୁତ୍ । ମୁଖନିଶ୍ଵାସତୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାଶଂ ନଯତି ତାନ୍ ଘନାନ୍ ।। ୩୬୮.

ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ପାଣିରେ ଥିବା ଶତଶଃ ପବନ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ବାହାରୁଥିବା ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା, ସେଇ ମେଘମାନେକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରିଦିଅନ୍ତି।

ଵାଯୁଂ ପୀତ୍ଵା ହରିଃ ଶେଷେ ଶେତେ ଚୈକାର୍ଣଵେ ପ୍ରମୁଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଧର଼ଃ ସିଦ୍ଧୈର୍ଜଲଗୈର୍ମୁନିଭିସ୍ତୁତଃ ।। ୩୬୮.

ପବନକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ହରି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ଶେଇପଡନ୍ତି; ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସିଦ୍ଧ, ଜଳଚର ଓ ମୁନିମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଆତ୍ମମାଯାମଯୀଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ସମାସ୍ଥିତଃ । ଆତ୍ମାନଂ ଵାସୁଦେଵାଖ୍ଯାଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ମଧୁସୂଦନଃ ।। ୩୬୮.

ନିଜ ମାୟାରେ ଗଠିତ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ମଧୁସୂଦନ ନିଜେ ନିଜେ ଭାବନା କରନ୍ତି, ଯିଏ ବାସୁଦେବ ନାମରେ ପରିଚିତ।

କଲ୍ପଂ ଶେତେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋଽଥ ବ୍ରହ୍ମରୂପୀ ସୃଜତ୍ଯଽସୌ । ଦ୍ଵିପରାର୍ଧନ୍ତତୋ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରକୃତୌ ଲୀଯତେ ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୬୮.

ସେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶେଇଥାନ୍ତି; ପରେ ଜାଗି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକଟ ଜଗତ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

ସ୍ଥାନାତ୍ ସ୍ଥାନଂ ଦଶଗୁଣମେକସ୍ମାଦ୍ ଗୁଣ୍ଯତେ ସ୍ଥଲେ । ତତୋଽଷ୍ଟାଦଶମେ ଭାଗେ ପରାର୍ଦ୍ଧମଭିଧୀଯତେ ।। ୩୬୮.

ଏକ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ବଡ଼; ଏହିପରି, ଅଠାର ଭାଗରେ ଏକ ପରାର୍ଧ ଗଣାଯାଏ।

ପରାର୍ଧଂ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଯତ୍ତୁ ପ୍ରାକୃତଃ ପ୍ରଲଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଽଗ୍ନିସମ୍ପର୍କାତ୍ କୃତେ ସଂଜ୍ଵଲନେ ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୬୮.

ଯାହା ଦୁଇ ପରାର୍ଧର ଦ୍ୱିଗୁଣା, ତାହାକୁ ପ୍ରାକୃତ ପ୍ରଳୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅବର୍ଷା ଓ ଅଗ୍ନିର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ, ଦହନ ସମୟରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଘଟିଥାଏ।

ମହଦାଦେର୍ଵିକାରସ୍ଯ ଵିଶେଷାନ୍ତସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯେ । କୃଷ୍ଣେଚ୍ଛାକାରିତେ ତସ୍ମିନ୍ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରତିସଞ୍ଚରେ ।। ୩୬୮.

ମହତ୍ ଓ ତାହା ପରେ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ବିଶେଷ ରୂପ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ୱର ହେଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସେଇ ପ୍ରତିସଞ୍ଚାର ଆସିଥାଏ।

ଆପୋ ଗ୍ରସନ୍ତି ଵୈ ପୂର୍ବ୍ଵଂ ଭୂମେର୍ଗନ୍ଧାଦିକଂ ଗୁଣଂ । ଆତ୍ମଗନ୍ଧାତ୍ତତୋ ଭୂମିଃ ପ୍ରଲଯତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ ।। ୩୬୮.

ପ୍ରଥମେ ଜଳ, ପୃଥିବୀର ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋଷିନେଉଛି; ତାପରେ, ନିଜ ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା, ପୃଥିବୀ ପ୍ରଳୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।

ରସାତ୍ମିକାଶ୍ଚ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ହ୍ଯାପସ୍ତାସାଂ ରସୋ ଗୁଣଃ । ପୀଯତେ ଜ୍ଯୋତିଷା ତାସୁ ନଷ୍ଟାସ୍ଵଗ୍ନିଶ୍ଚ ଦୀପ୍ଯ୍ତେ ।। ୩୬୮.

ଜଳର ମୂଳ ଗୁଣ ହେଉଛି ରସ; ଏହି ଜଳ ରହିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ଶୋଷିନେଉଛି ଓ ଏହା ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ଅଗ୍ନି ତୀବ୍ର ଭାବେ ଜ୍ୱଳିଉଛି।

ଜ୍ଯୋତିଷୋଽପି ଗୁଣଂ ରୂପଂ ଵାଯୁର୍ଗ୍ରସତି ଭାସ୍କରଂ । ନଷ୍ଟେ ଜ୍ଯୋତିଷି ଵାଯୁଶ୍ଚ ବଲୀ ଦୋଧୂଯତେ ମହାନ୍ ।। ୩୬୮.

ଅଗ୍ନିରୁ ବାୟୁ ତାହାର ଗୁଣ ରୂପକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ବେଗରେ ଚଳିତ ହୁଏ।

ଵାଯୋରପି ଗୁଣଂ ସ୍ପର୍ଶମାକାଶଂ ଗ୍ରସତେ ତତଃ । ଵାଯୌ ନଷ୍ଟେ ତୁ ଚାକାଶନ୍ନୀରଵଂ ତିଷ୍ଠତି ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୬୮.

ତାପରେ, ଆକାଶ ବାୟୁର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ବାୟୁ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, କେବଳ ନିରବ ଆକାଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

ଆକାଶସ୍ଯାଥ ଵୈ ଶବ୍ଦଂ ଭୂତାଦିର୍ଗ୍ରସତେ ଚ ଖଂ । ଅବିମାନାତ୍ମକଂ ଖଞ୍ଚ ଭୂତାଦି ଗ୍ରସତେ ମହାନ୍ ।। ୩୬୮.

ତାପରେ, ଭୂତାଦି ତତ୍ତ୍ୱ ଆକାଶର ଶବ୍ଦକୁ ଏବଂ ଅଭିମାନରୂପୀ ଆକାଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଭୂତାଦିକୁ ମହତ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ।

ଭୂମିର୍ଯାତି ଲଯଞ୍ଚାପ୍ସୁ ଆପୋ ଜ୍ଯୋତିଷି ତଦ୍‌ଵ୍ରଜେତ୍ । ଵାଯୌ ଵାଯୁଶ୍ଚ ଖେ ଖଞ୍ଚ ଅହଙ୍କାରେ ଲଯଂ ସ ଚ ।। ୩୬୮.

ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ଲୟ ହୁଏ, ଜଳ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ, ବାୟୁ ଆକାଶରେ, ଆକାଶ ଅହଂକାରରେ, ଏବଂ ଏହା ମହତ୍ ରେ ଲୟ ହୁଏ।

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ମହାନ୍ତଞ୍ଚ ପ୍ରକୃତିର୍ଗ୍ରସତେ ଦ୍ଵିଜ । ଵ୍ଯକ୍ତାଽଵ୍ଯକ୍ତା ଚ ପ୍ରକୃତିର୍ଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଯାଵ୍ଯକ୍ତକେ ଲଯଃ ।। ୩୬୮.

ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକୃତି ଗ୍ରହଣ କରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ଦୁହିଁ ଲୟ ହୁଏ, ପ୍ରକଟ ଅପ୍ରକଟରେ ଲୟ ହୁଏ।

ପୁମାନେକାକ୍ଷରଃ ଶୁଦ୍ଧଃ ସୋଽପ୍ଯଂଶଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଶଚୈଚୌ ଲୀଯେତେ ପରମାତ୍ମନି ।। ୩୬୮.

ଏକାକ୍ଷର ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶ; ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଦୁହିଁ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୟ ହୁଏ।

ନ ସନ୍ତି ଯତ୍ର ସର୍ଵେଶେ ନାମଜାତ୍ଯାଦିକଲ୍ପନାଃ । ସତ୍ତାମାତ୍ରାତ୍ମକେ ଜ୍ଞେଯେ ଜ୍ଞାନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରେ ।। ୩୬୮.

ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ନାମ, ଜାତି ଓ ଏହାଦିକର କଳ୍ପନା ନାହିଁ, ସେଇ ସର୍ବେଶ୍ୱରରେ, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାରୂପ ଜ୍ଞେୟ, ଜ୍ଞାନମୟ ଏବଂ ପରମାତ୍ମାରେ।

ଅଥ ସପ୍ତତ୍ଯଧିକତ୍ରିଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ଶରୀରାଵଯଵାଃ ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁଷୀ ଜିହ୍ଵା ଘ୍ରାଣଂ ଧୀଃ ଖଂ ଚ ଭୂତଗମ୍ । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପରସଗନ୍ଧାଃ ଖାଦିଷୁ ତଦ୍ଗୁଣାଃ

ଏବେ ତିନି ଶତ ସପ୍ତତି ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ: ଶରୀରର ଅଂଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିଭ, ନାକ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆକାଶ—ଏମାନେ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣ।

ପାଯୂପସ୍ଥୌ କରୌ ପାଦୌ ଵାଗ୍ଭଵେତ୍କର୍ମ ଖଂ ତଥା । ଉତ୍ସର୍ଗାନନ୍ଦକାଦାନଗତି ଵାଗାଦିକର୍ମ ତତ୍

ଗୁଦ, ଯୌନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ହାତ, ପାଉଁ ଓ ବାକ୍—ଏହିମାନେ କାର୍ଯ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏହାଙ୍କର କାମ କ୍ରମେ ବିସର୍ଜନ, ଆନନ୍ଦ, ଧରିବା, ଚାଲିବା ଓ କହିବା।

ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯତ୍ର ପଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଶ୍ଚ ପଞ୍ଚୈଵ ମହାଭୂତା ମନୋଧିପାଃ

ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି। ସହିତ, ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ସବୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।

ଆତ୍ମାଽଵ୍ଯକ୍ତଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ତତ୍ତ୍ଵାନି ପୁରୁଷଃ ପରଃ । ସଂଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ଵିଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ଯଥା ମତ୍ସ୍ଯୋଦକେ ଉଭେ

ଆତ୍ମା ଅଦୃଶ୍ୟ, ଚବିଶିଟି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଏବଂ ପରମ ପୁରୁଷ ସେମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ସେ ଏକାଠି ଓ ଅଲଗା, ଯେପରି ମାଛ ଜଳରେ ରହେ।

ଅଵ୍ଯତମାଶ୍ରିତାନୀହ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵତମାଂସି ଚ । ଆନ୍ତରଃ ପୁରୁଷୋ ଜୀଵଃ ସ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ କାରଣମ୍

ଏଠି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମ ର ଆଧାର। ଭିତରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଜୀବ, ଏବଂ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁର କାରଣ।

ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯୋ ଵେତ୍ତି ପୁରୁଷଂ ପରମ୍ । ସପ୍ତାଽଽଶଯାଃ ସ୍ମୃତା ଦେହେ ରୁଧିରସ୍ଯୈକ ଆଶଯଃ

ଯିଏ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିଛି, ସେ ପରମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଦେହରେ ସାତଟି ଆଶୟ ଅଛି, ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ରକ୍ତର ଆଶୟ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମଣଶ୍ଚାଽଽମପିତ୍ତାଭ୍ଯାଂ ପକ୍ଵାଶଯସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଃ । ଵାଯୁମୂତ୍ରାଶଯଃ ସପ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଗର୍ଭାଶଯୋଽଷ୍ଟମଃ

ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ଅପାକ ଆହାର, ପିତ୍ତ ଓ ବଡ଼ ଆନ୍ତ୍ର ପଞ୍ଚମ ଆଶୟ। ବାୟୁ ଓ ମୁତ୍ର ଆଶୟ ଛଅ ଓ ସାତ, ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ଗର୍ଭାଶୟ ଅଷ୍ଟମ।

ପିତ୍ତାତ୍ପକ୍ଵାଶଯୋଽଗ୍ନେଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯୋନିର୍ଵିକଶିତା ଦ୍ଯୁତୌ । ପଦ୍ମଵଦ୍ଗର୍ଭାଶଯଃ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ର ଧତ୍ତେ ସରକ୍ତକମ୍

ପିତ୍ତରୁ ବଡ଼ ଆନ୍ତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅଗ୍ନିରୁ ଯୋନିର ତେଜ ବଢ଼େ। ଗର୍ଭାଶୟ ପଦ୍ମ ପରି, ସେଠି ରକ୍ତ ମିଶିଥିବା ସବୁ ଧାରଣ କରେ।

ଶୁକ୍ରଂ ସ୍ଵଶୁକ୍ରତଶ୍ଚାଙ୍ଗଂ କୁନ୍ତଲାନ୍ଯତ୍ର କାଲତଃ । ନ୍ଯସ୍ତଂ ଶୁକ୍ରମତୋ ଯୋନୌ ନୈତି ଗର୍ଭାଶଯଂ ମୁନେ

ଶୁକ୍ର ଓ ନିଜ ଶୁକ୍ରରୁ ଅଙ୍ଗ ଓ କେଶ ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯଦି ଶୁକ୍ର ଯୋନିରେ ରଖାଯାଏ, ମୁନି, ତେବେ ଗର୍ଭାଶୟକୁ ପହଁଚେନାହିଁ।

ଋତାଵପି ଚ ଯୋନିଶ୍ଚେଦ୍ଵାତପିତ୍ତକଫାଵୃତା । ଭଵେତ୍ତଦା ଵିକାଶିତ୍ଵଂ ନୈଵ ତସ୍ଯାଂ ପ୍ରଜାଯତେ

ଋତୁକାଳରେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଯୋନି ବାୟୁ, ପିତ୍ତ କିମ୍ବା କଫ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ବିକାଶ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ସେଠି ସନ୍ତାନ ହୁଏନାହିଁ।

ବୁକ୍କାତ୍ପୁକ୍କସକପ୍ଲୀହକୃତକୋଷ୍ଠାଙ୍ଗହୃଦ୍ଵ୍ରଣାଃ । ତଣ୍ଡକଶ୍ଚ ମହାଭାଗ ନିବଦ୍ଧାନ୍ଯାଶଯେ ମତଃ

ବୁକ୍କା, ପୁକ୍କସ, ପ୍ଳୀହା, ଆନ୍ତ୍ର, ହୃଦୟ ଓ ଘାଁରୁ, ମହାନଭାବ, ତଣ୍ଡକ ମଧ୍ୟ ଆଶୟରେ ବନ୍ଧା ମନାଯାଏ।

ରସସ୍ଯ ପଚ୍ଯମାନସ୍ଯ ସାରାଦ୍ଭଵତି ଦେହିନାମ୍ । ପ୍ଲୀହା ଯକୃଚ୍ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରକ୍ତଫେନାଚ୍ଚ ପୁକ୍କସଃ

ପାଚିତ ରସର ସାରରୁ ଦେହୀମାନେ ପାଇଁ ପ୍ଳୀହା ଓ ଯକୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏବଂ ରକ୍ତ ଫେନରୁ ପୁକ୍କସ ହୁଏ।

ରକ୍ତଂ ପିତ୍ତଂ ଚ ଭଵତି ତଥା ତଣ୍ଡକସଂଜ୍ଞକଃ । ଭେଦୋ ରକ୍ତପ୍ରସାରାଚ୍ଚ ବୁକ୍କାଯାଃ ସଂଭଵଃ ସ୍ମୃତଃ

ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତଣ୍ଡକ ନାମକ ଯାହା ଅଛି। ରକ୍ତ ପ୍ରସାର ଦ୍ୱାରା ବୁକ୍କାର ଉତ୍ପତ୍ତି ମନାଯାଏ।