ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଚତୁର୍ଯଗସହସ୍ତ୍ରାନ୍ତେ ପ୍ରାକୃତଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଲଯଃ ଲଯ ଆତ୍ଯନ୍ତିକୋ ଜ୍ଞାନାଦାତ୍ମନଃ ପରମାତ୍ମନି ।। ୩୬୮.

ଚାରି ଯୁଗର ହଜାର ଶେଷରେ ପ୍ରକୃତିକ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ଶେଷ ପ୍ରଳୟ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁବେଳେ ଆତ୍ମା ପରମାତ୍ମାରେ ଲୟ ହୁଏ।

ନୈମିତ୍ତିକସ୍ଯ କଲ୍ପାନ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ରୂପଂ ଲଯସ୍ଯ ତେ । ଚତୁର୍ଯୁଗସହସ୍ନାନ୍ତେ କ୍ଷୀଣପ୍ରାଯେ ମହୀତଲେ ।। ୩୬୮.

ନିମିତ୍ତ ପ୍ରଳୟ କେମିତି ହୁଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି; ଚାରି ଯୁଗର ହଜାର ଶେଷରେ, ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ।

ଅନାଵୃଷ୍ଟିରତୀଵୋଗ୍ରା ଜାଯତେ ଶତଵାର୍ଷିକୀ । ତତଃ ସତ୍ତ୍ଵକ୍ଷଯଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜଗତ୍ପତିଃ ।। ୩୬୮.

ତେବେ ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ଆସେ। ତାପରେ ସତ୍ତ୍ୱ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏବଂ ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ସ୍ଥିତୋ ଜଲାନି ପିଵତି ଭାନୋଃ ସପ୍ତସୁ ରଶ୍ମିଷୁ । ଭୂପାର୍ତାଲସମୁଦ୍ରାଦିତୋଯଂ ନଯତି ସଂକ୍ଷଯଂ ।। ୩୬୮.

ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ସାତଟି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପାଣି ପିଉଛନ୍ତି; ପୃଥିବୀ, ହ୍ରଦ ଓ ସମୁଦ୍ରର ପାଣି ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ।

ତତସ୍ତସ୍ଯାନୁଭାଵେନ ତୋଯାହାରୋପବୃଂହିତାଃ । ତ ଏଵ ରଶ୍ମଯଃ ସପ୍ତ ଜାଯନ୍ତେ ସପ୍ତ ଭାସ୍କରାଃ ।। ୩୬୮.

ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ, ସେହି ସାତଟି କିରଣ ପାଣି ଶୋଷି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ସାତଟି ସୂର୍ଯ୍ୟର ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଦହନ୍ତ୍ଯଽଶେଷଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସପାତାଲତଲଂ ଦ୍ଵିଜ। ସୂର୍ମ୍ମପୃଷ୍ଠସମା ଭୂଃ ସ୍ଯାତ୍ତତଃ କାଲାଗ୍ନିରୁଦ୍ରକଃ ।। ୩୬୮.

ସେମାନେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ, ସହିତ ପାତାଳ ତଳକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇଦେଇଥାନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜ। ପୃଥିବୀ ତରଙ୍ଗ ମୁଣ୍ଡ ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ତାପରେ କାଳାଗ୍ନି ରୁଦ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ଶେଷାହିଶ୍ଵାସସମ୍ବାତାତ୍ ପାତାଲାନି ଦହତ୍ଯଧଃ । ପାତାଲେଭ୍ଯୋ ଭୁଵଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦହତ୍ଯତଃ ।। ୩୬୮.

ଶେଷ ନାଗଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ପାତାଳ ତଳ ଜଳିଯାଏ। ପାତାଳରୁ ବିଷ୍ଣୁ ପୃଥିବୀକୁ ଜଳାନ୍ତି, ପୃଥିବୀରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଜଳାନ୍ତି।

ଅମ୍ବରୀ ଷମିଵାଭାତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାମଖିଲଂ ତଥା । ତତସ୍ତାପପରୀତାସ୍ତୁ ଲୋକଦ୍ଵଯନିଵାସିନଃ ।। ୩୬୮.

ଆକାଶ ସୁନା ଭଳି ଚମକେ, ଏଭଳି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ। ତାପରେ, ଦୁଇ ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ତାପରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଚାଲିଯାନ୍ତି।

ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେ ମହର୍ଲୋକଂ ମହର୍ଲୋକାଜ୍ଜନଂ ତତଃ । ରୁଦ୍ରରୂପୀ ଜଗଦ୍ଦଗ୍ଧ୍ଵା ମୁଖନିଶ୍ଵାସତୋ ହରେଃ ।। ୩୬୮.

ସେମାନେ ମହର୍ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି, ମହର୍ଲୋକରୁ ଜନଲୋକକୁ। ରୁଦ୍ର ରୂପେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜଳାଇ, ହରିଙ୍କ ମୁଖର ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଳୟ ଆଣନ୍ତି।

ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତତୋ ମେଘା ନାନାରୂପାଃ ସଵିଦ୍ଯୁତଃ । ଶତଂ ଵଂର୍ଷାଣି ଵର୍ଷନ୍ତଃ ଶମଯନ୍ତ୍ଯଗ୍ନିମୁତ୍ଥିତମ୍ ।। ୩୬୮.

ତାପରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ମେଘମାନେ, ବିଜୁଳିର ଚମକ ସହିତ ଉଠିଆସନ୍ତି; ସେମାନେ ଶତଶଃ ବର୍ଷା କରି, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି।

ସପ୍ତର୍ଷିସ୍ଥାନମାକ୍ରମ୍ଯ ସ୍ଥିତେଽମ୍ଭସି ଶତଂ ମରୁତ୍ । ମୁଖନିଶ୍ଵାସତୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାଶଂ ନଯତି ତାନ୍ ଘନାନ୍ ।। ୩୬୮.

ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ପାଣିରେ ଥିବା ଶତଶଃ ପବନ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ବାହାରୁଥିବା ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା, ସେଇ ମେଘମାନେକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରିଦିଅନ୍ତି।

ଵାଯୁଂ ପୀତ୍ଵା ହରିଃ ଶେଷେ ଶେତେ ଚୈକାର୍ଣଵେ ପ୍ରମୁଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଧର଼ଃ ସିଦ୍ଧୈର୍ଜଲଗୈର୍ମୁନିଭିସ୍ତୁତଃ ।। ୩୬୮.

ପବନକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ହରି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ଶେଇପଡନ୍ତି; ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସିଦ୍ଧ, ଜଳଚର ଓ ମୁନିମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଆତ୍ମମାଯାମଯୀଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ସମାସ୍ଥିତଃ । ଆତ୍ମାନଂ ଵାସୁଦେଵାଖ୍ଯାଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ମଧୁସୂଦନଃ ।। ୩୬୮.

ନିଜ ମାୟାରେ ଗଠିତ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ମଧୁସୂଦନ ନିଜେ ନିଜେ ଭାବନା କରନ୍ତି, ଯିଏ ବାସୁଦେବ ନାମରେ ପରିଚିତ।

କଲ୍ପଂ ଶେତେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋଽଥ ବ୍ରହ୍ମରୂପୀ ସୃଜତ୍ଯଽସୌ । ଦ୍ଵିପରାର୍ଧନ୍ତତୋ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରକୃତୌ ଲୀଯତେ ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୬୮.

ସେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶେଇଥାନ୍ତି; ପରେ ଜାଗି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକଟ ଜଗତ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

ସ୍ଥାନାତ୍ ସ୍ଥାନଂ ଦଶଗୁଣମେକସ୍ମାଦ୍ ଗୁଣ୍ଯତେ ସ୍ଥଲେ । ତତୋଽଷ୍ଟାଦଶମେ ଭାଗେ ପରାର୍ଦ୍ଧମଭିଧୀଯତେ ।। ୩୬୮.

ଏକ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ବଡ଼; ଏହିପରି, ଅଠାର ଭାଗରେ ଏକ ପରାର୍ଧ ଗଣାଯାଏ।

ପରାର୍ଧଂ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଯତ୍ତୁ ପ୍ରାକୃତଃ ପ୍ରଲଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଽଗ୍ନିସମ୍ପର୍କାତ୍ କୃତେ ସଂଜ୍ଵଲନେ ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୬୮.

ଯାହା ଦୁଇ ପରାର୍ଧର ଦ୍ୱିଗୁଣା, ତାହାକୁ ପ୍ରାକୃତ ପ୍ରଳୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅବର୍ଷା ଓ ଅଗ୍ନିର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ, ଦହନ ସମୟରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଘଟିଥାଏ।

ମହଦାଦେର୍ଵିକାରସ୍ଯ ଵିଶେଷାନ୍ତସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯେ । କୃଷ୍ଣେଚ୍ଛାକାରିତେ ତସ୍ମିନ୍ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରତିସଞ୍ଚରେ ।। ୩୬୮.

ମହତ୍ ଓ ତାହା ପରେ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ବିଶେଷ ରୂପ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ୱର ହେଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସେଇ ପ୍ରତିସଞ୍ଚାର ଆସିଥାଏ।

ଆପୋ ଗ୍ରସନ୍ତି ଵୈ ପୂର୍ବ୍ଵଂ ଭୂମେର୍ଗନ୍ଧାଦିକଂ ଗୁଣଂ । ଆତ୍ମଗନ୍ଧାତ୍ତତୋ ଭୂମିଃ ପ୍ରଲଯତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ ।। ୩୬୮.

ପ୍ରଥମେ ଜଳ, ପୃଥିବୀର ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋଷିନେଉଛି; ତାପରେ, ନିଜ ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା, ପୃଥିବୀ ପ୍ରଳୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।

ରସାତ୍ମିକାଶ୍ଚ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ହ୍ଯାପସ୍ତାସାଂ ରସୋ ଗୁଣଃ । ପୀଯତେ ଜ୍ଯୋତିଷା ତାସୁ ନଷ୍ଟାସ୍ଵଗ୍ନିଶ୍ଚ ଦୀପ୍ଯ୍ତେ ।। ୩୬୮.

ଜଳର ମୂଳ ଗୁଣ ହେଉଛି ରସ; ଏହି ଜଳ ରହିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ଶୋଷିନେଉଛି ଓ ଏହା ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ଅଗ୍ନି ତୀବ୍ର ଭାବେ ଜ୍ୱଳିଉଛି।

ଜ୍ଯୋତିଷୋଽପି ଗୁଣଂ ରୂପଂ ଵାଯୁର୍ଗ୍ରସତି ଭାସ୍କରଂ । ନଷ୍ଟେ ଜ୍ଯୋତିଷି ଵାଯୁଶ୍ଚ ବଲୀ ଦୋଧୂଯତେ ମହାନ୍ ।। ୩୬୮.

ଅଗ୍ନିରୁ ବାୟୁ ତାହାର ଗୁଣ ରୂପକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ବେଗରେ ଚଳିତ ହୁଏ।

ଵାଯୋରପି ଗୁଣଂ ସ୍ପର୍ଶମାକାଶଂ ଗ୍ରସତେ ତତଃ । ଵାଯୌ ନଷ୍ଟେ ତୁ ଚାକାଶନ୍ନୀରଵଂ ତିଷ୍ଠତି ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୬୮.

ତାପରେ, ଆକାଶ ବାୟୁର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ବାୟୁ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, କେବଳ ନିରବ ଆକାଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

ଆକାଶସ୍ଯାଥ ଵୈ ଶବ୍ଦଂ ଭୂତାଦିର୍ଗ୍ରସତେ ଚ ଖଂ । ଅବିମାନାତ୍ମକଂ ଖଞ୍ଚ ଭୂତାଦି ଗ୍ରସତେ ମହାନ୍ ।। ୩୬୮.

ତାପରେ, ଭୂତାଦି ତତ୍ତ୍ୱ ଆକାଶର ଶବ୍ଦକୁ ଏବଂ ଅଭିମାନରୂପୀ ଆକାଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଭୂତାଦିକୁ ମହତ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ।

ଭୂମିର୍ଯାତି ଲଯଞ୍ଚାପ୍ସୁ ଆପୋ ଜ୍ଯୋତିଷି ତଦ୍‌ଵ୍ରଜେତ୍ । ଵାଯୌ ଵାଯୁଶ୍ଚ ଖେ ଖଞ୍ଚ ଅହଙ୍କାରେ ଲଯଂ ସ ଚ ।। ୩୬୮.

ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ଲୟ ହୁଏ, ଜଳ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ, ବାୟୁ ଆକାଶରେ, ଆକାଶ ଅହଂକାରରେ, ଏବଂ ଏହା ମହତ୍ ରେ ଲୟ ହୁଏ।

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ମହାନ୍ତଞ୍ଚ ପ୍ରକୃତିର୍ଗ୍ରସତେ ଦ୍ଵିଜ । ଵ୍ଯକ୍ତାଽଵ୍ଯକ୍ତା ଚ ପ୍ରକୃତିର୍ଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଯାଵ୍ଯକ୍ତକେ ଲଯଃ ।। ୩୬୮.

ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକୃତି ଗ୍ରହଣ କରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ଦୁହିଁ ଲୟ ହୁଏ, ପ୍ରକଟ ଅପ୍ରକଟରେ ଲୟ ହୁଏ।

ପୁମାନେକାକ୍ଷରଃ ଶୁଦ୍ଧଃ ସୋଽପ୍ଯଂଶଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଶଚୈଚୌ ଲୀଯେତେ ପରମାତ୍ମନି ।। ୩୬୮.

ଏକାକ୍ଷର ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶ; ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଦୁହିଁ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୟ ହୁଏ।

ନ ସନ୍ତି ଯତ୍ର ସର୍ଵେଶେ ନାମଜାତ୍ଯାଦିକଲ୍ପନାଃ । ସତ୍ତାମାତ୍ରାତ୍ମକେ ଜ୍ଞେଯେ ଜ୍ଞାନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରେ ।। ୩୬୮.

ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ନାମ, ଜାତି ଓ ଏହାଦିକର କଳ୍ପନା ନାହିଁ, ସେଇ ସର୍ବେଶ୍ୱରରେ, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାରୂପ ଜ୍ଞେୟ, ଜ୍ଞାନମୟ ଏବଂ ପରମାତ୍ମାରେ।

ଅଥ ସପ୍ତତ୍ଯଧିକତ୍ରିଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ଶରୀରାଵଯଵାଃ ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁଷୀ ଜିହ୍ଵା ଘ୍ରାଣଂ ଧୀଃ ଖଂ ଚ ଭୂତଗମ୍ । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପରସଗନ୍ଧାଃ ଖାଦିଷୁ ତଦ୍ଗୁଣାଃ

ଏବେ ତିନି ଶତ ସପ୍ତତି ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ: ଶରୀରର ଅଂଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିଭ, ନାକ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆକାଶ—ଏମାନେ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣ।

ପାଯୂପସ୍ଥୌ କରୌ ପାଦୌ ଵାଗ୍ଭଵେତ୍କର୍ମ ଖଂ ତଥା । ଉତ୍ସର୍ଗାନନ୍ଦକାଦାନଗତି ଵାଗାଦିକର୍ମ ତତ୍

ଗୁଦ, ଯୌନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ହାତ, ପାଉଁ ଓ ବାକ୍—ଏହିମାନେ କାର୍ଯ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏହାଙ୍କର କାମ କ୍ରମେ ବିସର୍ଜନ, ଆନନ୍ଦ, ଧରିବା, ଚାଲିବା ଓ କହିବା।

ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯତ୍ର ପଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଶ୍ଚ ପଞ୍ଚୈଵ ମହାଭୂତା ମନୋଧିପାଃ

ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି। ସହିତ, ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ସବୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।