ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅସନ୍ନିକୃଷ୍ଟାର୍ଥଜ୍ଞାନଂ ଶବ୍ଦାଦ୍ଧି ଶାବ୍ଦମୀରିତଂ । ସାଦୃଶ୍ଯଦର୍ଶନାତ୍ତୁଲ୍ଯେ ବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦୁପମାନକଂ ।। ୩୬୭.

ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ବସ୍ତୁକୁ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ତାହାକୁ ଶାବ୍ଦ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ; ସାଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଉପମାନ କୁହାଯାଏ।

କାଯ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନା ନସ୍ଯାଦର୍ଥାପତ୍ତିଃ ପରାର୍ଥଧୀଃ । ପ୍ରତିଯୋଗିନ୍ଯଽଗୃହୀତେ ଭୁଵି ନାସ୍ତୀତ୍ଯଭାଵକଃ ୩୬୭.

ଯେତେବେଳେ କାରଣ ଦେଖିବା ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅର୍ଥାପତ୍ତି କୁହାଯାଏ; ପ୍ରତିଯୋଗୀ ନ ଧରାଗଲେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଅଭାବ କୁହାଯାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଚତୁର୍ଵିଧସ୍ତୁ ପ୍ରଲଯୋ ନିତ୍ଯୋ ଯଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ଲଯଃ । ସଦା ଵିନାଶୋ ଜାତାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମୋ ନୈମିତ୍ତିକୋ ଲଯଃ ।। ୩୬୮.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଚାରି ପ୍ରକାରର ପ୍ରଳୟ ଅଛି; ନିତ୍ୟ ପ୍ରଳୟ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶେଷ, ସଦା ଜନ୍ମ ହେଉଥିବାମାନେ ଯେଉଁ ନଶ୍ୱରତା, ବ୍ରାହ୍ମ ପ୍ରଳୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ।

ଚତୁର୍ଯଗସହସ୍ତ୍ରାନ୍ତେ ପ୍ରାକୃତଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଲଯଃ ଲଯ ଆତ୍ଯନ୍ତିକୋ ଜ୍ଞାନାଦାତ୍ମନଃ ପରମାତ୍ମନି ।। ୩୬୮.

ଚାରି ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷରେ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ପରମାତ୍ମାରେ ଲୀନ ହେଲେ ଶେଷ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ।

ନୈମିତ୍ତିକସ୍ଯ କଲ୍ପାନ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ରୂପଂ ଲଯସ୍ଯ ତେ । ଚତୁର୍ଯୁଗସହସ୍ନାନ୍ତେ କ୍ଷୀଣପ୍ରାଯେ ମହୀତଲେ ।। ୩୬୮.

କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଯେଉଁ ନିମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ତାହାର ରୂପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି; ଚାରି ହଜାର ଯୁଗ ପରେ ଭୂମି ପ୍ରାୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

ଅନାଵୃଷ୍ଟିରତୀଵୋଗ୍ରା ଜାଯତେ ଶତଵାର୍ଷିକୀ । ତତଃ ସତ୍ତ୍ଵକ୍ଷଯଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜଗତ୍ପତିଃ ।। ୩୬୮.

ଏକ ଶତବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ଭୟଙ୍କର ଅବର୍ଷା ଆସେ; ଏହା ପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶେଷ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ସ୍ଥିତୋ ଜଲାନି ପିଵତି ଭାନୋଃ ସପ୍ତସୁ ରଶ୍ମିଷୁ । ଭୂପାର୍ତାଲସମୁଦ୍ରାଦିତୋଯଂ ନଯତି ସଂକ୍ଷଯଂ ।। ୩୬୮.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସାତଟି କିରଣ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁ, ପୃଥିବୀ, ହ୍ରଦ ଓ ସମୁଦ୍ରର ସମସ୍ତ ଜଳ ପିଇ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତି।

ତତସ୍ତସ୍ଯାନୁଭାଵେନ ତୋଯାହାରୋପବୃଂହିତାଃ । ତ ଏଵ ରଶ୍ମଯଃ ସପ୍ତ ଜାଯନ୍ତେ ସପ୍ତ ଭାସ୍କରାଃ ।। ୩୬୮.

ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ, ସେହି ସାତଟି କିରଣ ଜଳ ଶୋଷି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ସାତଟି ସୂର୍ଯ୍ୟର ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଦହନ୍ତ୍ଯଽଶେଷଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସପାତାଲତଲଂ ଦ୍ଵିଜ। ସୂର୍ମ୍ମପୃଷ୍ଠସମା ଭୂଃ ସ୍ଯାତ୍ତତଃ କାଲାଗ୍ନିରୁଦ୍ରକଃ ।। ୩୬୮.

ସେ ସାତଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ, ସହିତ ପାତାଳ ମଧ୍ୟ, ଜଳାଇଦିଅନ୍ତି; ପୃଥିବୀ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ତାପରେ କାଳାଗ୍ନି ନାମକ ରୁଦ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି।

ଶେଷାହିଶ୍ଵାସସମ୍ବାତାତ୍ ପାତାଲାନି ଦହତ୍ଯଧଃ । ପାତାଲେଭ୍ଯୋ ଭୁଵଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦହତ୍ଯତଃ ।। ୩୬୮.

ଶେଷ ନାଗଙ୍କର ଶ୍ୱାସରେ ତଳ ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଜଳିଯାଏ; ପାତାଳରୁ ବିଷ୍ଣୁ ପୃଥିବୀକୁ, ପୃଥିବୀରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଜଳାଇଦିଅନ୍ତି।

ଅମ୍ବରୀ ଷମିଵାଭାତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାମଖିଲଂ ତଥା । ତତସ୍ତାପପରୀତାସ୍ତୁ ଲୋକଦ୍ଵଯନିଵାସିନଃ ।। ୩୬୮.

ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ; ତାପରେ ଦୁଇ ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ତାପରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେ ମହର୍ଲୋକଂ ମହର୍ଲୋକାଜ୍ଜନଂ ତତଃ । ରୁଦ୍ରରୂପୀ ଜଗଦ୍ଦଗ୍ଧ୍ଵା ମୁଖନିଶ୍ଵାସତୋ ହରେଃ ।। ୩୬୮.

ସେମାନେ ମହର୍ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି, ମହର୍ଲୋକରୁ ଜନଲୋକକୁ; ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜଳାଇ, ତାପରେ ହରିଙ୍କ ମୁଁହର ଶ୍ୱାସରୁ ଆଉ କିଛି ଉଦ୍ଭବ କରନ୍ତି।

ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତତୋ ମେଘା ନାନାରୂପାଃ ସଵିଦ୍ଯୁତଃ । ଶତଂ ଵଂର୍ଷାଣି ଵର୍ଷନ୍ତଃ ଶମଯନ୍ତ୍ଯଗ୍ନିମୁତ୍ଥିତମ୍ ।। ୩୬୮.

ତାପରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସହିତ ମେଘ ଉଠିଯାଏ; ଏହିମାନେ ଶତବର୍ଷ ବର୍ଷା କରି, ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି।

ସପ୍ତର୍ଷିସ୍ଥାନମାକ୍ରମ୍ଯ ସ୍ଥିତେଽମ୍ଭସି ଶତଂ ମରୁତ୍ । ମୁଖନିଶ୍ଵାସତୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାଶଂ ନଯତି ତାନ୍ ଘନାନ୍ ।। ୩୬୮.

ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଥାନ ଦଖଳ କରି, ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ରହିଥାଏ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଁହର ବାତାସରେ ସେଇ ମେଘମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।

ଵାଯୁଂ ପୀତ୍ଵା ହରିଃ ଶେଷେ ଶେତେ ଚୈକାର୍ଣଵେ ପ୍ରମୁଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଧର଼ଃ ସିଦ୍ଧୈର୍ଜଲଗୈର୍ମୁନିଭିସ୍ତୁତଃ ।। ୩୬୮.

ହରି ବାୟୁକୁ ଶୋଷି, ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଶେଷ ଉପରେ ଶୋଇ ରହନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସିଦ୍ଧ, ଜଳଚର ଓ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

ଆତ୍ମମାଯାମଯୀଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ସମାସ୍ଥିତଃ । ଆତ୍ମାନଂ ଵାସୁଦେଵାଖ୍ଯାଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ମଧୁସୂଦନଃ ।। ୩୬୮.

ସେ ନିଜ ମାୟାର ଦିବ୍ୟ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି; ନିଜକୁ ବାସୁଦେବ, ମଧୁସୂଦନ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି।

କଲ୍ପଂ ଶେତେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋଽଥ ବ୍ରହ୍ମରୂପୀ ସୃଜତ୍ଯଽସୌ । ଦ୍ଵିପରାର୍ଧନ୍ତତୋ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରକୃତୌ ଲୀଯତେ ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୬୮.

ସେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଇ ରହନ୍ତି; ପରେ ଜାଗି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ପରେ, ଯାହା ପ୍ରକଟ ଅଛି, ସେହି ସବୁ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ।

ସ୍ଥାନାତ୍ ସ୍ଥାନଂ ଦଶଗୁଣମେକସ୍ମାଦ୍ ଗୁଣ୍ଯତେ ସ୍ଥଲେ । ତତୋଽଷ୍ଟାଦଶମେ ଭାଗେ ପରାର୍ଦ୍ଧମଭିଧୀଯତେ ।। ୩୬୮.

ଏକ ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ଥାନକୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପୂର୍ବ ଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ବଡ଼; ଏଭଳି ଅଷ୍ଟାଦଶ ଭାଗରେ ପରାର୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପରାର୍ଧଂ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଯତ୍ତୁ ପ୍ରାକୃତଃ ପ୍ରଲଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଽଗ୍ନିସମ୍ପର୍କାତ୍ କୃତେ ସଂଜ୍ଵଲନେ ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୬୮.

ଯାହା ପରାର୍ଧର ଦୁଇଗୁଣା, ତାହାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଳୟ କୁହାଯାଏ; ଅବର୍ଷା ଓ ଅଗ୍ନି ସଂଯୋଗରେ, ଏହି ଦାହ ଘଟେ।

ମହଦାଦେର୍ଵିକାରସ୍ଯ ଵିଶେଷାନ୍ତସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯେ । କୃଷ୍ଣେଚ୍ଛାକାରିତେ ତସ୍ମିନ୍ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରତିସଞ୍ଚରେ ।। ୩୬୮.

ମହତ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନଷ୍ଟ ହେବାବେଳେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରତିସଞ୍ଚାର ଆସିଥାଏ।

ଆପୋ ଗ୍ରସନ୍ତି ଵୈ ପୂର୍ବ୍ଵଂ ଭୂମେର୍ଗନ୍ଧାଦିକଂ ଗୁଣଂ । ଆତ୍ମଗନ୍ଧାତ୍ତତୋ ଭୂମିଃ ପ୍ରଲଯତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ ।। ୩୬୮.

ପ୍ରଥମେ ଜଳ, ପୃଥିବୀର ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋଷିନେଉଛି; ତାପରେ ନିଜ ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ପ୍ରଳୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

ରସାତ୍ମିକାଶ୍ଚ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ହ୍ଯାପସ୍ତାସାଂ ରସୋ ଗୁଣଃ । ପୀଯତେ ଜ୍ଯୋତିଷା ତାସୁ ନଷ୍ଟାସ୍ଵଗ୍ନିଶ୍ଚ ଦୀପ୍ଯ୍ତେ ।। ୩୬୮.

ପାଣିରେ ରସ ଥାଏ, ଏହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ରସାସ୍ୱାଦ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ରସକୁ ଅଗ୍ନି ଶୋଷି ନେଇଥାଏ, ପାଣି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଅଗ୍ନି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଜ୍ଯୋତିଷୋଽପି ଗୁଣଂ ରୂପଂ ଵାଯୁର୍ଗ୍ରସତି ଭାସ୍କରଂ । ନଷ୍ଟେ ଜ୍ଯୋତିଷି ଵାଯୁଶ୍ଚ ବଲୀ ଦୋଧୂଯତେ ମହାନ୍ ।। ୩୬୮.

ଆଗର ଗୁଣ ହେଉଛି ଆକୃତି, ଏହି ଆକୃତିକୁ ପବନ ଗ୍ରସଣ କରେ। ଆଗ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ପବନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଭଲଭଳି ବହେ।

ଵାଯୋରପି ଗୁଣଂ ସ୍ପର୍ଶମାକାଶଂ ଗ୍ରସତେ ତତଃ । ଵାଯୌ ନଷ୍ଟେ ତୁ ଚାକାଶନ୍ନୀରଵଂ ତିଷ୍ଠତି ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୬୮.

ପବନର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ, ଏହାକୁ ଆକାଶ ଗ୍ରସଣ କରେ। ପବନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଦ୍ୱିଜ, ଶବ୍ଦ ନଥିବା ଖାଲି ଆକାଶ ରହିଯାଏ।

ଆକାଶସ୍ଯାଥ ଵୈ ଶବ୍ଦଂ ଭୂତାଦିର୍ଗ୍ରସତେ ଚ ଖଂ । ଅବିମାନାତ୍ମକଂ ଖଞ୍ଚ ଭୂତାଦି ଗ୍ରସତେ ମହାନ୍ ।। ୩୬୮.

ଆକାଶର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଗ୍ରସଣ କରେ। ଅଭିମାନ ଭରା ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଗ୍ରସଣ କରେ।

ଭୂମିର୍ଯାତି ଲଯଞ୍ଚାପ୍ସୁ ଆପୋ ଜ୍ଯୋତିଷି ତଦ୍‌ଵ୍ରଜେତ୍ । ଵାଯୌ ଵାଯୁଶ୍ଚ ଖେ ଖଞ୍ଚ ଅହଙ୍କାରେ ଲଯଂ ସ ଚ ।। ୩୬୮.

ମାଟି ପାଣିରେ ଲୟ ହୁଏ, ପାଣି ଆଗରେ, ଆଗ ପବନରେ, ପବନ ଆକାଶରେ, ଆକାଶ ଅହଂକାରରେ, ଏବଂ ଅହଂକାର ଲୟରେ ଲୟ ହୁଏ।

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ମହାନ୍ତଞ୍ଚ ପ୍ରକୃତିର୍ଗ୍ରସତେ ଦ୍ଵିଜ । ଵ୍ଯକ୍ତାଽଵ୍ଯକ୍ତା ଚ ପ୍ରକୃତିର୍ଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଯାଵ୍ଯକ୍ତକେ ଲଯଃ ।। ୩୬୮.

ମହାତତ୍ତ୍ୱରେ ମହାନ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକୃତି ଗ୍ରସଣ କରେ, ଦ୍ୱିଜ। ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦୁହିଁ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ, ବ୍ୟକ୍ତ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୟ ହୁଏ।

ପୁମାନେକାକ୍ଷରଃ ଶୁଦ୍ଧଃ ସୋଽପ୍ଯଂଶଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଶଚୈଚୌ ଲୀଯେତେ ପରମାତ୍ମନି ।। ୩୬୮.

ଏକାକ୍ଷର ଶୁଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶ। ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଦୁହିଁ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୟ ହୁଏ।

ନ ସନ୍ତି ଯତ୍ର ସର୍ଵେଶେ ନାମଜାତ୍ଯାଦିକଲ୍ପନାଃ । ସତ୍ତାମାତ୍ରାତ୍ମକେ ଜ୍ଞେଯେ ଜ୍ଞାନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରେ ।। ୩୬୮.

ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ନାମ, ଜାତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି କେବଳ ସତ୍ତାର ରୂପରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହି ପରମ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥା।