ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସ୍ତୋକାଲ୍ପକ୍ଷୁଲ୍ଲକାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଦଭ୍ରଂ କୃଶନ୍ତନୁ । ମାତ୍ରାକୁଟୀଲଵକଣା ଭୂଯିଷ୍ଠଂ ପୁରୁହଂ ପୁରୁ ।। ୩୬୭.

ସ୍ତୋକ, ଅଲ୍ପକ ଓ କ୍ଷୁଲ୍ଲକ ମାନେ ଛୋଟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣ ହେଉଛି ମସୃଣ, ଦଭ୍ର ହେଉଛି ଅତି ଅଳ୍ପ, କୃଶ ଓ ତନୁ ହେଉଛି ପତଳା, ମାତ୍ରା, କୁଟିଳ ଓ ବକଣ ମାନେ ଅତି ଛୋଟ, ଭୂୟିଷ୍ଠ, ପୁରୁ, ପୁରୁହ୍ ମାନେ ବହୁ।

ଅଖଣ୍ଡଂ ପୂର୍ଣସକଲମୁପକଣ୍ଠାନ୍ତିକାଭିତଃ । ସମୀପେ ସନ୍ନିଦାଭ୍ଯାସୌ ନେଦିଷ୍ଠଂ ସୁସମୀପକଂ ।। ୩୬୭.

ଅଖଣ୍ଡ ହେଉଛି ଅଖଣ୍ଡିତ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ପୂରା, ସକଳ ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉପକଣ୍ଠ, ଅନ୍ତିକ, ଅଭିତ ମାନେ ନିକଟ, ସମୀପ, ସନ୍ନିଧି, ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ନିକଟତା, ନେଦିଷ୍ଠ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ନିକଟ, ସୁସମୀପକ ହେଉଛି ବହୁତ ନିକଟ।

ସୁଦୂରେ ତୁ ଦଵିଷ୍ଠଂ ସ୍ଯାଦ୍‌ଵୃତ୍ତଂ ନିସ୍ତଲଵର୍ତୁଲେ । ଉଚ୍ଚପ୍ରାଂଶୂନ୍ନତୋଦଗ୍ରା ଧ୍ରୁଵୋ ନିତ୍ଯଃ ସନାତନଃ ।। ୩୬୭.

ସୁଦୂର ହେଉଛି ବହୁତ ଦୂର, ଦବିଷ୍ଠ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଦୂର, ବୃତ୍ତ ହେଉଛି ଗୋଲାକାର, ନିସ୍ତଳ ଓ ବର୍ତ୍ତୁଳ ମଧ୍ୟ ଗୋଲାକାର, ଉଚ୍ଚ, ପ୍ରାଂଶୁ, ଉନ୍ନତ, ଉଦ୍ଗ୍ର ମାନେ ଉଚ୍ଚ, ଧ୍ରୁବ ହେଉଛି ଅଚଳ, ନିତ୍ୟ ହେଉଛି ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ସନାତନ ହେଉଛି ଚିରନ୍ତନ।

ଆଵିଦ୍ଧଂ କୁଟିଲଂ ଭୁଗ୍ନଂ ଵେଲ୍ଲିତଂ ଵକ୍ରମିତ୍ଯପି । ଚଞ୍ଚଲଂ ଚରଲଞ୍ଚୈଵ କଠୋରଂ ଜଠରଂ ଦୃଢ଼ଂ ।। ୩୬୭.

ଆବିଦ୍ଧ ହେଉଛି ବେଧିତ, କୁଟିଳ ହେଉଛି ବାଙ୍କା, ଭୁଗ୍ନ ହେଉଛି ଭାଙ୍ଗା, ବେଲ୍ଲିତ ହେଉଛି ମୁଡ଼ା, ବକ୍ର ମଧ୍ୟ ବାଙ୍କା, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଚରଳ ହେଉଛନ୍ତି ଅସ୍ଥିର, କଠୋର ହେଉଛି କଠିନ, ଜଠର ହେଉଛି ଦୃଢ଼, ଦୃଢ଼ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରୋଽଭିନଵୋ ନଵ୍ଯୋ ନଵୀନୋ ନୂତନୋ ନଵଃ । ଏକତାନୋଽନ୍ନ୍ଯଵୃତ୍ତିରୁଚ୍ଚଣ୍ଡମଵିଲମ୍ବିତଂ ।। ୩୬୭.

ପ୍ରତ୍ୟଗ୍ର, ଅଭିନବ, ନବ୍ୟ, ନବୀନ, ନୂତନ, ନବ ମାନେ ନୂତନ, ଏକତାନ ହେଉଛି ସମାନ ଧାରା, ଅନ୍ୟବୃତ୍ତି ହେଉଛି ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର, ଉଚ୍ଚଣ୍ଡ ହେଉଛି ବହୁତ ଭୟଙ୍କର, ଅବିଲମ୍ବିତ ହେଉଛି ବିଳମ୍ବ ବିନା।

ଉଚ୍ଚାଵଚଂ ନୈକଭେଦଂ ସମ୍ବାଧକଲିଲଂ ତଥା । ତିମିତଂ ସ୍ତିମିତଂ କ୍ଲିନ୍ନମଭିଯୋଗସ୍ତ୍ଵଭିଗ୍ରହଃ ।। ୩୬୭.

ଉଚ୍ଚାବଚ ମାନେ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ, ନୈକଭେଦ ହେଉଛି ବହୁ ପ୍ରକାର, ସମ୍ବାଧ ଓ କଳିଳ ମାନେ ଭିଡ଼ଭିଡ଼ା ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ତିମିତ ଓ ସ୍ତିମିତ ହେଉଛି ମ୍ଲାନ, କ୍ଲିନ୍ନ ହେଉଛି ଭିଜା, ଅଭିଯୋଗ ହେଉଛି ଅଭିଯୋଗ, ଅଭିଗ୍ରହ ହେଉଛି ଧରିବା।

ସ୍ଫତିର୍ଵୃଦ୍ଧୌ ପ୍ରଥା ଖ୍ଯାତୌ ସମାହାରଃ ସମୁଚ୍ଚଯଃ । ଅପହାରସ୍ତ୍ଵପଚଯୋ ଵିହାରସ୍ତୁ ପରିକ୍ରମଃ ।। ୩୬୭.

ସ୍ଫତି ହେଉଛି ବୃଦ୍ଧି, ବୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିବା, ପ୍ରଥା ହେଉଛି ଖ୍ୟାତି, ଖ୍ୟାତି ହେଉଛି ପ୍ରସିଦ୍ଧି, ସମାହାର ଓ ସମୁଚ୍ଚୟ ମାନେ ସଂଗ୍ରହ, ଅପହାର ହେଉଛି ନିଷ୍କାସନ, ଅପଚୟ ହେଉଛି କମିବା, ବିହାର ହେଉଛି ବିହାର, ପରିକ୍ରମା ହେଉଛି ପରିଦକ୍ଷିଣ।

ପ୍ରତ୍ଯାହାର ଉପାଦାନଂ ନିର୍ଦ୍ଧାରୋଽବ୍ଯଵକର୍ଷଣଂ । ଵିଘ୍ନୋଽନ୍ତରାଯଃ ପ୍ରତ୍ଯୂହଃ ସ୍ଯାଦାସ୍ଯା ତ୍ଵାସନା ସ୍ଥିତିଃ ।। ୩୬୭.

ପ୍ରତ୍ୟାହାର ହେଉଛି ପଛେଇ ନେବା, ଉପାଦାନ ହେଉଛି ନେବା, ନିର୍ଧାର ହେଉଛି ନିଶ୍ଚୟ, ଅବ୍ୟବକର୍ଷଣ ହେଉଛି ନା ନେବା, ବିଘ୍ନ, ଅନ୍ତରାୟ, ପ୍ରତ୍ୟୂହ ମାନେ ବାଧା, ଆସ୍ୟ ହେଉଛି ମୁଁହ, ଆସନ ହେଉଛି ବସିବା ସ୍ଥାନ, ସ୍ଥିତି ହେଉଛି ଅବସ୍ଥା।

ସନ୍ନିଧିଃ ସନ୍ନିକର୍ଷଃ ସ୍ଯାତ୍ସଂକ୍ରମୋ ଦୁର୍ଗସଞ୍ଚରଃ । ଉପଲମ୍ଭସ୍ତ୍ଵନୁଭଵଃ ପ୍ରତ୍ଯାଦେଶୋ ନିରାକୃତିଃ ।। ୩୬୭.

ସନ୍ନିଧି ଓ ସନ୍ନିକର୍ଷ ମାନେ ନିକଟତା, ସଂକ୍ରମ ହେଉଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଦୁର୍ଗସଞ୍ଚାର ହେଉଛି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ଉପଲମ୍ଭ ହେଉଛି ବୁଝିବା, ଅନୁଭବ ହେଉଛି ଅନୁଭୂତି, ପ୍ରତ୍ୟାଦେଶ ହେଉଛି ପ୍ରତିଶିକ୍ଷା, ନିରାକୃତି ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ।

ପରିରମ୍ଭଃ ପରିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ ସଂଶ୍ଲେଷ ଉପଗୂହନଂ । ଅନୁମା ପକ୍ଷହେତ୍ଵାଦ୍ଯୈଡିମ୍ବେ ଭ୍ରମରଵିପ୍ଲଵୌ ।। ୩୬୭.

ପରିରମ୍ଭ ଓ ପରିଷ୍ୱଙ୍ଗ ମାନେ ଆଲିଙ୍ଗନ, ସଂଶ୍ଲେଷ ହେଉଛି ଏକତ୍ୱ, ଉପଗୂହନ ହେଉଛି ଢାକିବା, ଅନୁମାନ ହେଉଛି ଅନୁମାନ, ପକ୍ଷ ଓ ହେତୁ ହେଉଛି କାରଣ, ଐଡିମ୍ବ ହେଉଛି ସନ୍ଦେହ, ଭ୍ରମ ଓ ବିପ୍ଳବ ମାନେ ଭ୍ରାନ୍ତି ଓ ଭୁଲ।

ଅସନ୍ନିକୃଷ୍ଟାର୍ଥଜ୍ଞାନଂ ଶବ୍ଦାଦ୍ଧି ଶାବ୍ଦମୀରିତଂ । ସାଦୃଶ୍ଯଦର୍ଶନାତ୍ତୁଲ୍ଯେ ବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦୁପମାନକଂ ।। ୩୬୭.

ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ବସ୍ତୁକୁ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ତାହାକୁ ଶାବ୍ଦ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ; ସାଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଉପମାନ କୁହାଯାଏ।

କାଯ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନା ନସ୍ଯାଦର୍ଥାପତ୍ତିଃ ପରାର୍ଥଧୀଃ । ପ୍ରତିଯୋଗିନ୍ଯଽଗୃହୀତେ ଭୁଵି ନାସ୍ତୀତ୍ଯଭାଵକଃ ୩୬୭.

ଯେତେବେଳେ କାରଣ ଦେଖିବା ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅର୍ଥାପତ୍ତି କୁହାଯାଏ; ପ୍ରତିଯୋଗୀ ନ ଧରାଗଲେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଅଭାବ କୁହାଯାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଚତୁର୍ଵିଧସ୍ତୁ ପ୍ରଲଯୋ ନିତ୍ଯୋ ଯଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ଲଯଃ । ସଦା ଵିନାଶୋ ଜାତାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମୋ ନୈମିତ୍ତିକୋ ଲଯଃ ।। ୩୬୮.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଚାରି ପ୍ରକାରର ପ୍ରଳୟ ଅଛି; ନିତ୍ୟ ପ୍ରଳୟ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶେଷ, ସଦା ଜନ୍ମ ହେଉଥିବାମାନେ ଯେଉଁ ନଶ୍ୱରତା, ବ୍ରାହ୍ମ ପ୍ରଳୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ।

ଚତୁର୍ଯଗସହସ୍ତ୍ରାନ୍ତେ ପ୍ରାକୃତଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଲଯଃ ଲଯ ଆତ୍ଯନ୍ତିକୋ ଜ୍ଞାନାଦାତ୍ମନଃ ପରମାତ୍ମନି ।। ୩୬୮.

ଚାରି ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷରେ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ପରମାତ୍ମାରେ ଲୀନ ହେଲେ ଶେଷ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ।

ନୈମିତ୍ତିକସ୍ଯ କଲ୍ପାନ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ରୂପଂ ଲଯସ୍ଯ ତେ । ଚତୁର୍ଯୁଗସହସ୍ନାନ୍ତେ କ୍ଷୀଣପ୍ରାଯେ ମହୀତଲେ ।। ୩୬୮.

କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଯେଉଁ ନିମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ତାହାର ରୂପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି; ଚାରି ହଜାର ଯୁଗ ପରେ ଭୂମି ପ୍ରାୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

ଅନାଵୃଷ୍ଟିରତୀଵୋଗ୍ରା ଜାଯତେ ଶତଵାର୍ଷିକୀ । ତତଃ ସତ୍ତ୍ଵକ୍ଷଯଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜଗତ୍ପତିଃ ।। ୩୬୮.

ଏକ ଶତବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ଭୟଙ୍କର ଅବର୍ଷା ଆସେ; ଏହା ପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶେଷ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ସ୍ଥିତୋ ଜଲାନି ପିଵତି ଭାନୋଃ ସପ୍ତସୁ ରଶ୍ମିଷୁ । ଭୂପାର୍ତାଲସମୁଦ୍ରାଦିତୋଯଂ ନଯତି ସଂକ୍ଷଯଂ ।। ୩୬୮.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସାତଟି କିରଣ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁ, ପୃଥିବୀ, ହ୍ରଦ ଓ ସମୁଦ୍ରର ସମସ୍ତ ଜଳ ପିଇ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତି।

ତତସ୍ତସ୍ଯାନୁଭାଵେନ ତୋଯାହାରୋପବୃଂହିତାଃ । ତ ଏଵ ରଶ୍ମଯଃ ସପ୍ତ ଜାଯନ୍ତେ ସପ୍ତ ଭାସ୍କରାଃ ।। ୩୬୮.

ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ, ସେହି ସାତଟି କିରଣ ଜଳ ଶୋଷି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ସାତଟି ସୂର୍ଯ୍ୟର ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଦହନ୍ତ୍ଯଽଶେଷଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସପାତାଲତଲଂ ଦ୍ଵିଜ। ସୂର୍ମ୍ମପୃଷ୍ଠସମା ଭୂଃ ସ୍ଯାତ୍ତତଃ କାଲାଗ୍ନିରୁଦ୍ରକଃ ।। ୩୬୮.

ସେ ସାତଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ, ସହିତ ପାତାଳ ମଧ୍ୟ, ଜଳାଇଦିଅନ୍ତି; ପୃଥିବୀ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ତାପରେ କାଳାଗ୍ନି ନାମକ ରୁଦ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି।

ଶେଷାହିଶ୍ଵାସସମ୍ବାତାତ୍ ପାତାଲାନି ଦହତ୍ଯଧଃ । ପାତାଲେଭ୍ଯୋ ଭୁଵଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦହତ୍ଯତଃ ।। ୩୬୮.

ଶେଷ ନାଗଙ୍କର ଶ୍ୱାସରେ ତଳ ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଜଳିଯାଏ; ପାତାଳରୁ ବିଷ୍ଣୁ ପୃଥିବୀକୁ, ପୃଥିବୀରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଜଳାଇଦିଅନ୍ତି।

ଅମ୍ବରୀ ଷମିଵାଭାତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାମଖିଲଂ ତଥା । ତତସ୍ତାପପରୀତାସ୍ତୁ ଲୋକଦ୍ଵଯନିଵାସିନଃ ।। ୩୬୮.

ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ; ତାପରେ ଦୁଇ ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ତାପରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେ ମହର୍ଲୋକଂ ମହର୍ଲୋକାଜ୍ଜନଂ ତତଃ । ରୁଦ୍ରରୂପୀ ଜଗଦ୍ଦଗ୍ଧ୍ଵା ମୁଖନିଶ୍ଵାସତୋ ହରେଃ ।। ୩୬୮.

ସେମାନେ ମହର୍ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି, ମହର୍ଲୋକରୁ ଜନଲୋକକୁ; ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜଳାଇ, ତାପରେ ହରିଙ୍କ ମୁଁହର ଶ୍ୱାସରୁ ଆଉ କିଛି ଉଦ୍ଭବ କରନ୍ତି।

ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତତୋ ମେଘା ନାନାରୂପାଃ ସଵିଦ୍ଯୁତଃ । ଶତଂ ଵଂର୍ଷାଣି ଵର୍ଷନ୍ତଃ ଶମଯନ୍ତ୍ଯଗ୍ନିମୁତ୍ଥିତମ୍ ।। ୩୬୮.

ତାପରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସହିତ ମେଘ ଉଠିଯାଏ; ଏହିମାନେ ଶତବର୍ଷ ବର୍ଷା କରି, ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି।

ସପ୍ତର୍ଷିସ୍ଥାନମାକ୍ରମ୍ଯ ସ୍ଥିତେଽମ୍ଭସି ଶତଂ ମରୁତ୍ । ମୁଖନିଶ୍ଵାସତୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାଶଂ ନଯତି ତାନ୍ ଘନାନ୍ ।। ୩୬୮.

ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଥାନ ଦଖଳ କରି, ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ରହିଥାଏ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଁହର ବାତାସରେ ସେଇ ମେଘମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।

ଵାଯୁଂ ପୀତ୍ଵା ହରିଃ ଶେଷେ ଶେତେ ଚୈକାର୍ଣଵେ ପ୍ରମୁଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଧର଼ଃ ସିଦ୍ଧୈର୍ଜଲଗୈର୍ମୁନିଭିସ୍ତୁତଃ ।। ୩୬୮.

ହରି ବାୟୁକୁ ଶୋଷି, ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଶେଷ ଉପରେ ଶୋଇ ରହନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସିଦ୍ଧ, ଜଳଚର ଓ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

ଆତ୍ମମାଯାମଯୀଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ସମାସ୍ଥିତଃ । ଆତ୍ମାନଂ ଵାସୁଦେଵାଖ୍ଯାଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ମଧୁସୂଦନଃ ।। ୩୬୮.

ସେ ନିଜ ମାୟାର ଦିବ୍ୟ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି; ନିଜକୁ ବାସୁଦେବ, ମଧୁସୂଦନ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି।

କଲ୍ପଂ ଶେତେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋଽଥ ବ୍ରହ୍ମରୂପୀ ସୃଜତ୍ଯଽସୌ । ଦ୍ଵିପରାର୍ଧନ୍ତତୋ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରକୃତୌ ଲୀଯତେ ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୬୮.

ସେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଇ ରହନ୍ତି; ପରେ ଜାଗି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ପରେ, ଯାହା ପ୍ରକଟ ଅଛି, ସେହି ସବୁ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ।

ସ୍ଥାନାତ୍ ସ୍ଥାନଂ ଦଶଗୁଣମେକସ୍ମାଦ୍ ଗୁଣ୍ଯତେ ସ୍ଥଲେ । ତତୋଽଷ୍ଟାଦଶମେ ଭାଗେ ପରାର୍ଦ୍ଧମଭିଧୀଯତେ ।। ୩୬୮.

ଏକ ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ଥାନକୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପୂର୍ବ ଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ବଡ଼; ଏଭଳି ଅଷ୍ଟାଦଶ ଭାଗରେ ପରାର୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପରାର୍ଧଂ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଯତ୍ତୁ ପ୍ରାକୃତଃ ପ୍ରଲଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଽଗ୍ନିସମ୍ପର୍କାତ୍ କୃତେ ସଂଜ୍ଵଲନେ ଦ୍ଵିଜ ।। ୩୬୮.

ଯାହା ପରାର୍ଧର ଦୁଇଗୁଣା, ତାହାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଳୟ କୁହାଯାଏ; ଅବର୍ଷା ଓ ଅଗ୍ନି ସଂଯୋଗରେ, ଏହି ଦାହ ଘଟେ।