ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ରଙ୍ଗାଜୀଵଶ୍ଚିତ୍ରକରସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ତକ୍ଷା ଚ ଵର୍ଧକିଃ । ନାଡିନ୍ଧମଃ ସ୍ଵର୍ଣକାରୋ ନାପିତାନ୍ତାଵସାଯିନଃ ।। ୩୬୬.

ଚିତ୍ରାଙ୍କନ କରୁଥିବାକୁ 'ରଙ୍ଗଜୀବ', ଚିତ୍ରକୁ 'ଚିତ୍ରକର', କୁଶଳ କାମାରକୁ 'ତ୍ୱଷ୍ଟା', କାଠ କାମ କରୁଥିବାକୁ 'ତକ୍ଷ' କିମ୍ବା 'ବର୍ଧକି', ବାଂଶ ପାଇପ କରୁଥିବାକୁ 'ନାଡିନ୍ଧମ', ସୁନା କାମ କରୁଥିବାକୁ 'ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକାର', ନାପିତକୁ 'ନାପିତ', ଏବଂ ଶବ ଉଠାଇବାକୁ 'ଅନ୍ତାବସାୟୀ' କୁହାଯାଏ।

ଜାଵାଲଃ ସ୍ଯାଦଜାଜୀଵୋ ଦେଵାଜୀଵସ୍ତୁ ଦେଵଲଃ । ଜାଯାଜୀଵାସ୍ତୁ ଶୈଲୂଷା ଭୃତକୋ ଭୃତିଭୁକ୍ତଥା ।। ୩୬୬.

ଅଗ୍ନିପୂଜକକୁ 'ଜାବାଳ', ଛାଗ ଚାଷୀକୁ 'ଅଜାଜୀବ', ଦେବତାଙ୍କ ପାଳକକୁ 'ଦେବଜୀବ' କିମ୍ବା 'ଦେବଳ', ଅଭିନେତାକୁ 'ଜାୟାଜୀବ' କିମ୍ବା 'ଶୈଳୂଷ', ଭଡ଼ା କାମ କରୁଥିବାକୁ 'ଭୃତକ' କିମ୍ବା 'ଭୃତିଭୁକ୍' କୁହାଯାଏ।

ଵିଵର୍ଣଃ ପାମରୋ ନୀଚଃ ପ୍ରାକୃତଶ୍ଚ ପୃଥଗ୍ଜନଃ । ଵିହୀନୋପସଦୋ ଜାଲ୍ମୋ ଭୃତ୍ଯେ ଦାସେରଚେଟକାଃ ।। ୩୬୬.

ମିଶ୍ର ଜାତି, ନିମ୍ନ ଲୋକ, ସାଧାରଣ ଲୋକ, ଅସାଧୁ, ଦୁଷ୍ଟ, ଚାକର, ଦାସ କିମ୍ବା ଚେଟାକୁ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।

ପଟୁସ୍ତୁ ପେଶଲୋ ଦକ୍ଷେ ମୃଗଯୁର୍ଲୁବ୍ଧକଃ ସ୍ମୃତଃ । ଚଣ୍ଡାଲସ୍ତୁ ଦିଵାକୀର୍ତ୍ତିଃ ପୁସ୍ତଂ ଲେପ୍ଯାଦିକର୍ମ୍ମଣି ।। ୩୬୬.

ତନ୍ତିକୁ 'ପଟୁ' କିମ୍ବା 'ପେଶଳ', ଦକ୍ଷ ଶିକାରୀକୁ 'ମୃଗୟୁ' କିମ୍ବା 'ଲୁଭ୍ଧକ', ଚଣ୍ଡାଳକୁ 'ଦିବାକୀର୍ତ୍ତି', ପୁସ୍ତକକୁ 'ପୁସ୍ତ', ଲେପ ଇତ୍ୟାଦି କାମକୁ 'ଲେପ୍ୟାଦି' କୁହାଯାଏ।

ପଞ୍ଚାଲିକା ପୁତ୍ରିକା ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍କରସ୍ତରୁଣଃ ପଶୁଃ । ମଞ୍ଜୂଷା ପେଟକଃ ପେଡା ତୁଲ୍ଯସାଧାରଣୌ ସମୌ ୩୬୬.

ପୁତୁଳିକୁ 'ପଞ୍ଚାଲିକା' କିମ୍ବା 'ପୁତ୍ରିକା', ତରୁଣ ପଶୁକୁ 'ବର୍କର' କିମ୍ବା 'ତରୁଣ ପଶୁ', ବକ୍ସକୁ 'ମଞ୍ଜୂଷା', ଚେଷ୍ଟକୁ 'ପେଟକ', ଏବଂ ଖୋଲାକୁ 'ପେଡ଼ା' କୁହାଯାଏ; ପେଟକ ଓ ପେଡ଼ା ଦୁଇଟି ଏକରକମ ଓ ସାଧାରଣ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ସାମାନ୍ଯାନ୍ଯଽଥ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାମଲିଙ୍ଗାନି ତଚ୍ଛୃଣୁ । ସୁକୃତୀ ପୁଣ୍ଯଵାନ୍ ଧନ୍ଯୋ ମହେଚ୍ଛସ୍ତୁ ମହାଶଯଃ ।। ୩୬୭.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ସାଧାରଣ ନାମ ଓ ଲିଙ୍ଗ ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୁଣ। ଯିଏ ପୁଣ୍ୟବାନ୍, ଧନ୍ୟ, ଶୁଭକର୍ମୀ, ବଡ଼ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଓ ବଡ଼ ହୃଦୟ ଥାଏ।

ପ୍ରଵୀଣନିପୁଣାଭିଜ୍ଞଵିଜ୍ଞଵିଜ୍ଞନିଷ୍ଣାତଶିକ୍ଷିତାଃ । ସ୍ଯୁର୍ଵଦାନ୍ଯସ୍ଥୂଲଲକ୍ଷଦାନଶୌଣ୍ଡା ବହୁପ୍ରଦେ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ଦକ୍ଷ, କୁଶଳ, ଜ୍ଞାନୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଶିକ୍ଷିତ, ଦାନଶୀଳ, ବଡ଼ ଦାନ ଦେଇଥିବା, ଏବଂ ବହୁତ ଦେଇଥାଏ।

କୃତୀ କୃତଜ୍ଞଃ କୁଶଲ ଆସକ୍ତୋଦ୍ଯୁକ୍ତ ଉତ୍ସୁକଃ । ଇଭ୍ଯ ଆଢ୍ଯଃ ପରିଵୃଢୋ ହ୍ଯଧିଭୂର୍ନାଯକୋଽଧିପଃ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟକୁଶଳ, କୃତଜ୍ଞ, ଦକ୍ଷ, ଆସକ୍ତ, ଉଦ୍ୟୋଗୀ, ଉତ୍ସୁକ, ଧନୀ, ସମୃଦ୍ଧ, ବଡ଼ ହୋଇଥିବା, ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିବା କିମ୍ବା ପ୍ରଧାନ।

ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାନ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶ୍ରୀଲଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ ସ୍ଵୈର୍ଯ୍ଯଽପାଵୃତଃ । ଖଲପୂଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧହୁକରୋ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରଶ୍ଚିରକ୍ରିଯଃ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ଶ୍ରୀମାନ୍, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ଧନଶାଳୀ, ସ୍ୱାଧୀନ, ମନମୁକ୍ତ, ଗର୍ବିତ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କଥା କରୁଥିବା, ଧୀରେ କାମ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଅଳସ।

ଜାଲ୍ମୋଽସମୀକ୍ଷ୍ଯକାରୀ ସ୍ଯାତ୍ କୁଣ୍ଠୋ ମନ୍ଦଃ କ୍ରିଯାସୁ ଯଃ । କର୍ମ୍ମଶୂରଃ କର୍ମ୍ମଠଃ ସ୍ଯାଦ୍ଭକ୍ଷକୋ ଘସ୍ମରୋଽଦ୍ମରଃ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ଚିନ୍ତା ବିନା କାମ କରେ, ମନ୍ଦ, କାମରେ ଧୀର, କାର୍ଯ୍ୟଶୂର, କଠିନ କାମ କରୁଥିବା, ଖାଇବାରେ ଲୋଭୀ, ଅତି ଖାଇଥିବା।

ଲୋଲୁପୋ ଗର୍ଘ୍ଲୋ ଗୃଧ୍ନୁର୍ଵିନୀତପ୍ରଶ୍ରିତୌ ତଥା । ଧୃଷ୍ଟେ ଧୃଷ୍ଣୁର୍ଵିଯାତଶ୍ଚ ନିଭୃତଃ ପ୍ରତିବାନ୍ଵିତେ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ଲୋଭୀ, ଅତି ଖାଇଥିବା, ଲାଲଚି, ନମ୍ର, ମୌନ, ସାହସୀ, ଧୃଷ୍ଟ, ଅସ୍ଥିର, ଶାନ୍ତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍।

ପ୍ରଗଲ୍ଭୋ ଭୀରୁକୋ ଭୀରୁର୍ଵନ୍ଦାରୁରଭିଵାଦକେ । ଭୂଷ୍ଣୁର୍ଭଵିଷ୍ଣୁର୍ଭଵିତା ଜ୍ଞାତା ଵିଦୁରଵିନ୍ଦୁକୌ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ, ଭୟଭୀତ, ଡରପୋକ, ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା, ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା, ହେଉଥିବା, ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା, ଜ୍ଞାନୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଶିକ୍ଷିତ।

ମତ୍ତଶୌଣ୍ଡୋତ୍କଟକ୍ଷୀଵାଶ୍ଚଣ୍ଡସ୍ତ୍ଵତ୍ଯନ୍ତକୋପନଃ । ଦେଵାନଞ୍ଚତି ଦେଵଦ୍ର୍ଯଙ୍ ଵିଶ୍ଵଦ୍ର୍ଯଙ୍ ଵିଶ୍ଵଗଞ୍ଚତି ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ମଦମସ୍ତ, ମଦପାନୀ, ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ଅତି କ୍ରୁଧ୍ଧ; ଦେବତାଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀକୁ 'ଦେବାନଞ୍ଚତି', ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀକୁ 'ବିଶ୍ୱଦ୍ର୍ୟଙ୍', ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀକୁ 'ବିଶ୍ୱଗଞ୍ଚତି' କୁହାଯାଏ।

ଯଃ ସହାଞ୍ଚତି ସ ସଧ୍ର୍ଯଙ୍ ସ ତିର୍ଯ୍ଯଙ୍ ଯସ୍ତିରୋଽଞ୍ଚତି । ଵାଚୋଯୁକ୍ତିଃ ପଟୁର୍ଵାଗ୍ମୀ ଵାଵଦୂକଶ୍ଚ ଵକ୍ତରି ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ସହଯୋଗରେ ଯାଏ ସେ 'ସଧ୍ର୍ୟଙ୍', ଯିଏ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାଲେ ସେ 'ତିର୍ୟଙ୍', ଯିଏ କଥାରେ ଦକ୍ଷ, ଚତୁର, ବକ୍ତା, ବହୁ କଥା କହୁଥିବା।

ସ୍ଯାଜ୍ଜଲ୍ପକସ୍ତୁ ଵାଚାଲୋ ଵାଚାଟୋ ବହୁଗର୍ହ୍ଯଵାକ୍ । ଅପଧ୍ଵସ୍ତୋ ଧିକ୍‌କୃତଃ ସ୍ଯାଦ୍‌ ବଦ୍ଧେ କୀଲିତସଂଯତୌ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ଅନବରତ କଥା କରେ ସେ 'ଜଲ୍ପକ', ବହୁ କଥା କହୁଥିବାକୁ 'ବାଚାଳ', ଅତି ଦୀର୍ଘ କଥା କହୁଥିବାକୁ 'ବାଚାଟ', ଯାହାର କଥା ଅନେକ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ଯିଏ ନଷ୍ଟ କିମ୍ବା ନିନ୍ଦିତ, ଯିଏ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି କିମ୍ବା ବନ୍ଧନରେ ଅଛି।

ଵରଣଃ ଶବ୍ଦନୋ ନାନ୍ଦୀଵାଦୀ ନାନ୍ଦୀକରଃ ସମାଃ । ଵ୍ଯସନାର୍ତ୍ତୋପରକ୍ତୌ ଦ୍ଵୌ ବଦ୍ଧେ କୀଲିତସଂଯତୌ ।। ୩୬୭.

ବରଣ ଅର୍ଥାତ୍ ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକ, ଶବ୍ଦନ ହେଉଛି ଘୋଷକ, ନାନ୍ଦୀବାଦୀ ହେଉଛି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାଜା ବଜାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ନାନ୍ଦୀକର ହେଉଛି ନାନ୍ଦୀ ଆରମ୍ଭ କରୁଥିବା, ସମା ମାନେ ସମାନ, ବ୍ୟସନ ଓ ଆର୍ତ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା, ବଦ୍ଧ ଓ କୀଳିତ ହେଉଛନ୍ତି ବନ୍ଧା ଓ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା।

ଵିହସ୍ତଵ୍ଯାକୁଲୌ ତୁଲ୍ଯୌ ନୃଶଂସକ୍ରୂରଘାତୁକାଃ । ପାପୋ ଧୂର୍ତ୍ତୋ ଵଞ୍ଚକଃ ସ୍ଯାନ୍ମୂର୍ଖେ ଵୈଦେହଵାଲିଶୌ ।। ୩୬୭.

ବିହସ୍ତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଉଛନ୍ତି ହାତ ବନ୍ଧା ଓ ଅସ୍ଥିର ମନ ଥିବା, ତୁଲ୍ୟ ମାନେ ସମାନ, ନୃଶଂସ ଓ କ୍ରୂରଘାତକ ହେଉଛନ୍ତି ନିର୍ଦ୍ଦୟ ହତ୍ୟାକାରୀ, ପାପୀ ହେଉଛନ୍ତି ଅପରାଧୀ, ଧୂର୍ତ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି ଚତୁର, ବଞ୍ଚକ ହେଉଛନ୍ତି ଠକେଇବା, ମୂର୍ଖ ହେଉଛନ୍ତି ଅବୁଝ, ବୈଦେହ ଓ ବାଲିଶ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖ।

କଦର୍ଯ୍ଯେ କୃପଣକ୍ଷୁଦ୍ରୌ ମାର୍ଗଣୋ ଯାଚକାର୍ଥିନୌ । ଅହଙ୍କାରଵାନହଂଯୁଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛୁଭଂଯୁସ୍ତୁ ଶୁଭାନ୍ଵିତଃ ।। ୩୬୭.

କଦର୍ୟ୍ୟ, କୃପଣ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ମାନେ ମୁଞ୍ଜୁସ, ମାର୍ଗଣ ଓ ଯାଚକ ହେଉଛନ୍ତି ଭିକ୍ଷା ଚାହିଁଥିବା, ଅହଂକାରରେ ଭରିଥିବାକୁ ଅହଂକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଶୁଭ ହେଉଛି ଭଲ, ଶୁଭାନ୍ବିତ ହେଉଛି ଭଲ ଗୁଣ ଥିବା।

କାତ୍ତଂ ମନୋରମଂ ରୁଚ୍ଯଂ ହୃଦ୍ଯାଭୀଷ୍ଟେ ହ୍ଯଭୀପ୍ସିତେ । ଅସାରଂ ଫଲ୍ଗୁ ଶୂନ୍ଯଂ ଵୈ ମୁଖ୍ଯଵର୍ଯ୍ଯଵରେଣ୍ଯକାଃ ।। ୩୬୭.

କାତ୍ତ ଅର୍ଥାତ୍ କଟା, ମନୋରମ ହେଉଛି ଆକର୍ଷକ, ରୁଚ୍ୟ ହେଉଛି ଭଲ ଲାଗୁଥିବା, ହୃଦ୍ୟ ହେଉଛି ମନକୁ ଭଲ ଲାଗୁଥିବା, ଅଭୀଷ୍ଟ ଓ ଅଭୀପ୍ସିତ ହେଉଛି ଇଚ୍ଛିତ, ଅସାର ହେଉଛି ଅର୍ଥହୀନ, ଫଲ୍ଗୁ ହେଉଛି ତୁଚ୍ଛ, ଶୂନ୍ୟ ହେଉଛି ଖାଲି, ମୁଖ୍ୟ, ବର୍ଯ୍ୟ, ବରେଣ୍ୟ ମାନେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଶ୍ରେଯାନ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପୁଷ୍କଲଃ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରାଗ୍ର୍ଯାଗ୍ର୍ଯଗ୍ରୀଯମଗ୍ରିମଂ । ଵଡ୍ରୋରୁ ଵିପୁଲଂ ପୀନପୀଵ୍ନୀ ତୁ ସ୍ଥୂଲପୀଵରେ ।। ୩୬୭.

ଶ୍ରେୟାନ୍ ହେଉଛି ଉତ୍ତମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଷ୍କଳ ହେଉଛି ପ୍ରଚୁର, ପ୍ରାଗ୍, ଆଗ୍ର୍ୟ, ଅଗ୍ରୀୟ, ଅଗ୍ରିମ ମାନେ ପ୍ରଧାନ, ବଡ଼ ଓ ଉରୁ ହେଉଛି ବଡ଼, ବିପୁଳ ହେଉଛି ବିସ୍ତୃତ, ପୀନ ଓ ପୀବନ ହେଉଛି ମୋଟା, ସ୍ଥୂଳ ଓ ପୀବର ମଧ୍ୟ ମୋଟା।

ସ୍ତୋକାଲ୍ପକ୍ଷୁଲ୍ଲକାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଦଭ୍ରଂ କୃଶନ୍ତନୁ । ମାତ୍ରାକୁଟୀଲଵକଣା ଭୂଯିଷ୍ଠଂ ପୁରୁହଂ ପୁରୁ ।। ୩୬୭.

ସ୍ତୋକ, ଅଲ୍ପକ ଓ କ୍ଷୁଲ୍ଲକ ମାନେ ଛୋଟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣ ହେଉଛି ମସୃଣ, ଦଭ୍ର ହେଉଛି ଅତି ଅଳ୍ପ, କୃଶ ଓ ତନୁ ହେଉଛି ପତଳା, ମାତ୍ରା, କୁଟିଳ ଓ ବକଣ ମାନେ ଅତି ଛୋଟ, ଭୂୟିଷ୍ଠ, ପୁରୁ, ପୁରୁହ୍ ମାନେ ବହୁ।

ଅଖଣ୍ଡଂ ପୂର୍ଣସକଲମୁପକଣ୍ଠାନ୍ତିକାଭିତଃ । ସମୀପେ ସନ୍ନିଦାଭ୍ଯାସୌ ନେଦିଷ୍ଠଂ ସୁସମୀପକଂ ।। ୩୬୭.

ଅଖଣ୍ଡ ହେଉଛି ଅଖଣ୍ଡିତ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ପୂରା, ସକଳ ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉପକଣ୍ଠ, ଅନ୍ତିକ, ଅଭିତ ମାନେ ନିକଟ, ସମୀପ, ସନ୍ନିଧି, ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ନିକଟତା, ନେଦିଷ୍ଠ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ନିକଟ, ସୁସମୀପକ ହେଉଛି ବହୁତ ନିକଟ।

ସୁଦୂରେ ତୁ ଦଵିଷ୍ଠଂ ସ୍ଯାଦ୍‌ଵୃତ୍ତଂ ନିସ୍ତଲଵର୍ତୁଲେ । ଉଚ୍ଚପ୍ରାଂଶୂନ୍ନତୋଦଗ୍ରା ଧ୍ରୁଵୋ ନିତ୍ଯଃ ସନାତନଃ ।। ୩୬୭.

ସୁଦୂର ହେଉଛି ବହୁତ ଦୂର, ଦବିଷ୍ଠ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଦୂର, ବୃତ୍ତ ହେଉଛି ଗୋଲାକାର, ନିସ୍ତଳ ଓ ବର୍ତ୍ତୁଳ ମଧ୍ୟ ଗୋଲାକାର, ଉଚ୍ଚ, ପ୍ରାଂଶୁ, ଉନ୍ନତ, ଉଦ୍ଗ୍ର ମାନେ ଉଚ୍ଚ, ଧ୍ରୁବ ହେଉଛି ଅଚଳ, ନିତ୍ୟ ହେଉଛି ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ସନାତନ ହେଉଛି ଚିରନ୍ତନ।

ଆଵିଦ୍ଧଂ କୁଟିଲଂ ଭୁଗ୍ନଂ ଵେଲ୍ଲିତଂ ଵକ୍ରମିତ୍ଯପି । ଚଞ୍ଚଲଂ ଚରଲଞ୍ଚୈଵ କଠୋରଂ ଜଠରଂ ଦୃଢ଼ଂ ।। ୩୬୭.

ଆବିଦ୍ଧ ହେଉଛି ବେଧିତ, କୁଟିଳ ହେଉଛି ବାଙ୍କା, ଭୁଗ୍ନ ହେଉଛି ଭାଙ୍ଗା, ବେଲ୍ଲିତ ହେଉଛି ମୁଡ଼ା, ବକ୍ର ମଧ୍ୟ ବାଙ୍କା, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଚରଳ ହେଉଛନ୍ତି ଅସ୍ଥିର, କଠୋର ହେଉଛି କଠିନ, ଜଠର ହେଉଛି ଦୃଢ଼, ଦୃଢ଼ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରୋଽଭିନଵୋ ନଵ୍ଯୋ ନଵୀନୋ ନୂତନୋ ନଵଃ । ଏକତାନୋଽନ୍ନ୍ଯଵୃତ୍ତିରୁଚ୍ଚଣ୍ଡମଵିଲମ୍ବିତଂ ।। ୩୬୭.

ପ୍ରତ୍ୟଗ୍ର, ଅଭିନବ, ନବ୍ୟ, ନବୀନ, ନୂତନ, ନବ ମାନେ ନୂତନ, ଏକତାନ ହେଉଛି ସମାନ ଧାରା, ଅନ୍ୟବୃତ୍ତି ହେଉଛି ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର, ଉଚ୍ଚଣ୍ଡ ହେଉଛି ବହୁତ ଭୟଙ୍କର, ଅବିଲମ୍ବିତ ହେଉଛି ବିଳମ୍ବ ବିନା।

ଉଚ୍ଚାଵଚଂ ନୈକଭେଦଂ ସମ୍ବାଧକଲିଲଂ ତଥା । ତିମିତଂ ସ୍ତିମିତଂ କ୍ଲିନ୍ନମଭିଯୋଗସ୍ତ୍ଵଭିଗ୍ରହଃ ।। ୩୬୭.

ଉଚ୍ଚାବଚ ମାନେ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ, ନୈକଭେଦ ହେଉଛି ବହୁ ପ୍ରକାର, ସମ୍ବାଧ ଓ କଳିଳ ମାନେ ଭିଡ଼ଭିଡ଼ା ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ତିମିତ ଓ ସ୍ତିମିତ ହେଉଛି ମ୍ଲାନ, କ୍ଲିନ୍ନ ହେଉଛି ଭିଜା, ଅଭିଯୋଗ ହେଉଛି ଅଭିଯୋଗ, ଅଭିଗ୍ରହ ହେଉଛି ଧରିବା।

ସ୍ଫତିର୍ଵୃଦ୍ଧୌ ପ୍ରଥା ଖ୍ଯାତୌ ସମାହାରଃ ସମୁଚ୍ଚଯଃ । ଅପହାରସ୍ତ୍ଵପଚଯୋ ଵିହାରସ୍ତୁ ପରିକ୍ରମଃ ।। ୩୬୭.

ସ୍ଫତି ହେଉଛି ବୃଦ୍ଧି, ବୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିବା, ପ୍ରଥା ହେଉଛି ଖ୍ୟାତି, ଖ୍ୟାତି ହେଉଛି ପ୍ରସିଦ୍ଧି, ସମାହାର ଓ ସମୁଚ୍ଚୟ ମାନେ ସଂଗ୍ରହ, ଅପହାର ହେଉଛି ନିଷ୍କାସନ, ଅପଚୟ ହେଉଛି କମିବା, ବିହାର ହେଉଛି ବିହାର, ପରିକ୍ରମା ହେଉଛି ପରିଦକ୍ଷିଣ।

ପ୍ରତ୍ଯାହାର ଉପାଦାନଂ ନିର୍ଦ୍ଧାରୋଽବ୍ଯଵକର୍ଷଣଂ । ଵିଘ୍ନୋଽନ୍ତରାଯଃ ପ୍ରତ୍ଯୂହଃ ସ୍ଯାଦାସ୍ଯା ତ୍ଵାସନା ସ୍ଥିତିଃ ।। ୩୬୭.

ପ୍ରତ୍ୟାହାର ହେଉଛି ପଛେଇ ନେବା, ଉପାଦାନ ହେଉଛି ନେବା, ନିର୍ଧାର ହେଉଛି ନିଶ୍ଚୟ, ଅବ୍ୟବକର୍ଷଣ ହେଉଛି ନା ନେବା, ବିଘ୍ନ, ଅନ୍ତରାୟ, ପ୍ରତ୍ୟୂହ ମାନେ ବାଧା, ଆସ୍ୟ ହେଉଛି ମୁଁହ, ଆସନ ହେଉଛି ବସିବା ସ୍ଥାନ, ସ୍ଥିତି ହେଉଛି ଅବସ୍ଥା।

ସନ୍ନିଧିଃ ସନ୍ନିକର୍ଷଃ ସ୍ଯାତ୍ସଂକ୍ରମୋ ଦୁର୍ଗସଞ୍ଚରଃ । ଉପଲମ୍ଭସ୍ତ୍ଵନୁଭଵଃ ପ୍ରତ୍ଯାଦେଶୋ ନିରାକୃତିଃ ।। ୩୬୭.

ସନ୍ନିଧି ଓ ସନ୍ନିକର୍ଷ ମାନେ ନିକଟତା, ସଂକ୍ରମ ହେଉଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଦୁର୍ଗସଞ୍ଚାର ହେଉଛି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଯାତ୍ରା, ଉପଲମ୍ଭ ହେଉଛି ବୁଝିବା, ଅନୁଭବ ହେଉଛି ଅନୁଭୂତି, ପ୍ରତ୍ୟାଦେଶ ହେଉଛି ପ୍ରତିଶିକ୍ଷା, ନିରାକୃତି ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ।