ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପଣ୍ଯାଜୀଵୋ ହ୍ଯାପଣିକୋ ନ୍ଯାସଶ୍ଚୋପନିଧିଃ ପୁମାନ୍ । ଵିପଣୋ ଵିକ୍ରଯଃ ସଙ୍‌ଖ୍ଯା ସଙ୍‌ଖ୍ଯେଯେ ହ୍ଯାଦଶ ତ୍ରିଷୁ ।। ୩୬୬.

ବ୍ୟବସାୟ କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବାକୁ ବଣିକ କୁହାଯାଏ; ଦୋକାନ ଚାଲାଉଥିବାକୁ ଆପଣିକ କୁହାଯାଏ; ନିକ୍ଷେପ ଓ ଭରସାକୁ ଉପନିଧି ଓ ନ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ। ବିପଣ ହେଉଛି ବିକ୍ରୟ; ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି ଗଣନା; ତିନି ପ୍ରକାରରେ ଏକରୁ ଏଗାର ଯାଏଁ ସଂଖ୍ୟା ଗଣାଯାଏ।

ଵିଂଶତ୍ଯାଦ୍ଯାଃ ସଦୈକତ୍ଵେ ସର୍ଵ୍ଵାଃ ସଂଖ୍ଯେଯସଂଖ୍ଯଯୋଃ । ସଂଖ୍ଯାର୍ଥେ ଦ୍ଵିବହୁତ୍ଵେ ସ୍ତସ୍ତାସୁ ଚାନଵତେଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ।। ୩୬୬.

କୁଡ଼ିଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସମସ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱିବଚନ ଓ ବହୁବଚନରେ ଗଣାଯାଏ। ସଂଖ୍ୟାର ଅର୍ଥରେ ଦ୍ୱିବଚନ ଓ ବହୁବଚନ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ନବ୍ବେ ନଉଁଯାଏଁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଷ୍ଟ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ପଙ୍କ୍ତେଃ ଶତସହସ୍ରାଦି କ୍ରମମାଦ୍ଦଶଗୁଣୋତ୍ତରଂ । ମାନନ୍ତୁଲାଙ୍ଗୁଲିପ୍ରସ୍ଥୈର୍ଗୁଞ୍ଜାଃ ପଞ୍ଚାଦ୍ଯମାଷକଃ ।। ୩୬୬.

ପଂକ୍ତିରୁ ଶତ, ସହସ୍ର ଇତ୍ୟାଦି କ୍ରମରେ ଦଶଗୁଣ ହୋଇ ବଢ଼ିଯାଏ। ମାପରେ: ମାନ, ତୁଳା, ଅଙ୍ଗୁଳି, ପ୍ରସ୍ଥ, ଗୁଞ୍ଜା; ପାଞ୍ଚରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମାଷକ ହୁଏ।

ତେ ଷୋଡ଼ଶାକ୍ଷଃ କର୍ଷୋଽସ୍ତ୍ରୀ ପଲଂ କର୍ଷଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ସୁଵର୍ଣଵିସ୍ତୌ ହେମ୍ନୋଽକ୍ଷେ କୁରୁଵିସ୍ତସ୍ତୁ ତତ୍ପଲେ ।। ୩୬୬.

ଷୋଳ ଗୁଞ୍ଜା ଏକ କର୍ଷ ହୁଏ, ଏହା ଷ୍ଟ୍ରୀଲିଙ୍ଗ; ଚାରି କର୍ଷ ଏକ ପଳ ହୁଏ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାପ ହେଉଛି ସୋନା ପାଇଁ; ଅକ୍ଷ ହେଉଛି ଗୁଟି ପାଇଁ; କୁରୁ ମାପ ଏହି ପଳ ପାଇଁ।

ତଲା ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ପଲଶତଂ ଭାରଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଂଶତିସ୍ତୁଲାଃ । କାର୍ଷାପଣଃ କାର୍ଷିକଃ ସ୍ଯାତ୍ କାର୍ଷିକେ ତାମ୍ରିକେ ପଣଃ ।। ୩୬୬.

ଷ୍ଟ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ ଏକ ଶତ ପଳ ଏକ ଭାର ହୁଏ; କୁଡ଼ି ତୁଳା ଏକ ଭାର ହୁଏ। କାର୍ଷାପଣ ହେଉଛି ଏକ ମୁଦ୍ରା; କାର୍ଷିକ ହେଉଛି ଏକ ମାପ; କାର୍ଷିକରେ ତାମ୍ର ମୁଦ୍ରାକୁ ପଣ କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଵିତ୍ତଂ ସ୍ଵାପତେଯଂ ରିକ୍ଥମୃକ୍ଥଂ ଧନଂ ଵସୁ । ରୀତିଃ ସ୍ତ୍ରିଯାମାରକୂଟୋ ନ ସ୍ତ୍ରିଯାମଥ ତାମ୍ରକମ୍ ।। ୩୬୬.

ଦ୍ରବ୍ୟ, ବିତ୍ତ, ସ୍ୱାପତେୟ, ରିକ୍ଥ, ମୃକ୍ଥ, ଧନ, ବସୁ — ଏସବୁ ଧନର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ରୀତି ଷ୍ଟ୍ରୀଲିଙ୍ଗ; ଆରକୂଟ ଷ୍ଟ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ନୁହେଁ; ପରେ ତାମ୍ରକ ହେଉଛି ତାମ୍ବା।

ଶୁଲ୍ଵମୌଦୁମ୍ବରଂ ଲୌହେ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ କାଲାଯସାଯସୀ । କ୍ଷାରଂ କାଚୋଽଥ ଚପଲୋ ରସଃ ସୂତଶ୍ଚ ପାରଦେ ।। ୩୬୬.

ଶୁଲ୍ବ ହେଉଛି ଚାନ୍ଦି; ଔଦୁମ୍ବର ହେଉଛି ଉଦୁମ୍ବର ଗଛର କଠ; ଲୋହାକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କୁହାଯାଏ; କାଳାୟସ ହେଉଛି ଇସ୍ପାତ। କ୍ଷାର ହେଉଛି ଖାର; କାଚ ହେଉଛି ଗ୍ଲାସ; ଚପଳ ହେଉଛି ରସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ; ସୂତ ହେଉଛି ପାରଦ।

ଗରଲଂ ମାହିଷଂ ଶ୍ରୃଙ୍ଗଂ ତ୍ରପୁସୀସକପିଚ୍ଚଟଂ । ହିଣ୍ଡୀରୋଽବ୍ଧିକଫଃ ଫେଣୋ ମଧୂଚ୍ଛିଷ୍ଟନ୍ତୁ ସିକ୍ଥକମ୍ ।। ୩୬୬.

ବିଷ, ମହିଷର ଶିଙ୍ଗ, ସିସା, ତା, ବାନର ଗୋବର, ନୀଳ, ସମୁଦ୍ର ଫେଣ, ଥୁ, ମଧୁର ଅବଶିଷ୍ଟ—ଏହାକୁ 'ସିକ୍ଥକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ରଙ୍ଗଵଙ୍ଗେ ପିଚୁସ୍ଥୂଲୋ କୂଲଟୀ ତୁ ମନଃଶିଲା । ଯଵକ୍ଷାରଶ୍ଚ ପାକ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ ତ୍ଵକ୍କ୍ଷୀରା ଵଂଶଲୋଚନା ।। ୩୬୬.

ରଙ୍ଗବଙ୍ଗ ଅର୍ଥାତ୍ ବଡ଼ ପିଚ, କୁଳଟୀ ହେଉଛି ମନ:ଶିଳା, ଯବକ୍ଷାର ହେଉଛି ରନ୍ଧନ ଯୋଗ୍ୟ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ, ତ୍ୱକ୍କ୍ଷୀର ଅର୍ଥାତ୍ ବାଁଶ ମିଠା।

ଵୃଷଲା ଜଘନ୍ଯଜାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲାନ୍ତ୍ଯାଶ୍ଚ ଶଙ୍କରାଃ । କାରୁଃ ଶିଲ୍ପୀ ସଂହତୈସ୍ତୈର୍ଦ୍ଵଯୋଃ ଶ୍ରେଣିଃ ସଜାତିଭିଃ ।। ୩୬୬.

ବହିଷ୍କୃତ, ନିମ୍ନଜାତିର ମହିଳା ଜନ୍ମ, ଶୂଦ୍ର, ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ଲୋକଙ୍କୁ 'ଶଙ୍କର' କୁହାଯାଏ। ଜେଉଁଠି କାମ କରୁଥିବା ଲୋକ କୁ 'କାରୁ' ବୋଲାଯାଏ, ଏମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ ନିଜ ଜାତିର ସମୂହ ତିଆରି କରନ୍ତି।

ରଙ୍ଗାଜୀଵଶ୍ଚିତ୍ରକରସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ତକ୍ଷା ଚ ଵର୍ଧକିଃ । ନାଡିନ୍ଧମଃ ସ୍ଵର୍ଣକାରୋ ନାପିତାନ୍ତାଵସାଯିନଃ ।। ୩୬୬.

ଚିତ୍ରାଙ୍କନ କରୁଥିବାକୁ 'ରଙ୍ଗଜୀବ', ଚିତ୍ରକୁ 'ଚିତ୍ରକର', କୁଶଳ କାମାରକୁ 'ତ୍ୱଷ୍ଟା', କାଠ କାମ କରୁଥିବାକୁ 'ତକ୍ଷ' କିମ୍ବା 'ବର୍ଧକି', ବାଂଶ ପାଇପ କରୁଥିବାକୁ 'ନାଡିନ୍ଧମ', ସୁନା କାମ କରୁଥିବାକୁ 'ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକାର', ନାପିତକୁ 'ନାପିତ', ଏବଂ ଶବ ଉଠାଇବାକୁ 'ଅନ୍ତାବସାୟୀ' କୁହାଯାଏ।

ଜାଵାଲଃ ସ୍ଯାଦଜାଜୀଵୋ ଦେଵାଜୀଵସ୍ତୁ ଦେଵଲଃ । ଜାଯାଜୀଵାସ୍ତୁ ଶୈଲୂଷା ଭୃତକୋ ଭୃତିଭୁକ୍ତଥା ।। ୩୬୬.

ଅଗ୍ନିପୂଜକକୁ 'ଜାବାଳ', ଛାଗ ଚାଷୀକୁ 'ଅଜାଜୀବ', ଦେବତାଙ୍କ ପାଳକକୁ 'ଦେବଜୀବ' କିମ୍ବା 'ଦେବଳ', ଅଭିନେତାକୁ 'ଜାୟାଜୀବ' କିମ୍ବା 'ଶୈଳୂଷ', ଭଡ଼ା କାମ କରୁଥିବାକୁ 'ଭୃତକ' କିମ୍ବା 'ଭୃତିଭୁକ୍' କୁହାଯାଏ।

ଵିଵର୍ଣଃ ପାମରୋ ନୀଚଃ ପ୍ରାକୃତଶ୍ଚ ପୃଥଗ୍ଜନଃ । ଵିହୀନୋପସଦୋ ଜାଲ୍ମୋ ଭୃତ୍ଯେ ଦାସେରଚେଟକାଃ ।। ୩୬୬.

ମିଶ୍ର ଜାତି, ନିମ୍ନ ଲୋକ, ସାଧାରଣ ଲୋକ, ଅସାଧୁ, ଦୁଷ୍ଟ, ଚାକର, ଦାସ କିମ୍ବା ଚେଟାକୁ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।

ପଟୁସ୍ତୁ ପେଶଲୋ ଦକ୍ଷେ ମୃଗଯୁର୍ଲୁବ୍ଧକଃ ସ୍ମୃତଃ । ଚଣ୍ଡାଲସ୍ତୁ ଦିଵାକୀର୍ତ୍ତିଃ ପୁସ୍ତଂ ଲେପ୍ଯାଦିକର୍ମ୍ମଣି ।। ୩୬୬.

ତନ୍ତିକୁ 'ପଟୁ' କିମ୍ବା 'ପେଶଳ', ଦକ୍ଷ ଶିକାରୀକୁ 'ମୃଗୟୁ' କିମ୍ବା 'ଲୁଭ୍ଧକ', ଚଣ୍ଡାଳକୁ 'ଦିବାକୀର୍ତ୍ତି', ପୁସ୍ତକକୁ 'ପୁସ୍ତ', ଲେପ ଇତ୍ୟାଦି କାମକୁ 'ଲେପ୍ୟାଦି' କୁହାଯାଏ।

ପଞ୍ଚାଲିକା ପୁତ୍ରିକା ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍କରସ୍ତରୁଣଃ ପଶୁଃ । ମଞ୍ଜୂଷା ପେଟକଃ ପେଡା ତୁଲ୍ଯସାଧାରଣୌ ସମୌ ୩୬୬.

ପୁତୁଳିକୁ 'ପଞ୍ଚାଲିକା' କିମ୍ବା 'ପୁତ୍ରିକା', ତରୁଣ ପଶୁକୁ 'ବର୍କର' କିମ୍ବା 'ତରୁଣ ପଶୁ', ବକ୍ସକୁ 'ମଞ୍ଜୂଷା', ଚେଷ୍ଟକୁ 'ପେଟକ', ଏବଂ ଖୋଲାକୁ 'ପେଡ଼ା' କୁହାଯାଏ; ପେଟକ ଓ ପେଡ଼ା ଦୁଇଟି ଏକରକମ ଓ ସାଧାରଣ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ସାମାନ୍ଯାନ୍ଯଽଥ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାମଲିଙ୍ଗାନି ତଚ୍ଛୃଣୁ । ସୁକୃତୀ ପୁଣ୍ଯଵାନ୍ ଧନ୍ଯୋ ମହେଚ୍ଛସ୍ତୁ ମହାଶଯଃ ।। ୩୬୭.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ସାଧାରଣ ନାମ ଓ ଲିଙ୍ଗ ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୁଣ। ଯିଏ ପୁଣ୍ୟବାନ୍, ଧନ୍ୟ, ଶୁଭକର୍ମୀ, ବଡ଼ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଓ ବଡ଼ ହୃଦୟ ଥାଏ।

ପ୍ରଵୀଣନିପୁଣାଭିଜ୍ଞଵିଜ୍ଞଵିଜ୍ଞନିଷ୍ଣାତଶିକ୍ଷିତାଃ । ସ୍ଯୁର୍ଵଦାନ୍ଯସ୍ଥୂଲଲକ୍ଷଦାନଶୌଣ୍ଡା ବହୁପ୍ରଦେ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ଦକ୍ଷ, କୁଶଳ, ଜ୍ଞାନୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଶିକ୍ଷିତ, ଦାନଶୀଳ, ବଡ଼ ଦାନ ଦେଇଥିବା, ଏବଂ ବହୁତ ଦେଇଥାଏ।

କୃତୀ କୃତଜ୍ଞଃ କୁଶଲ ଆସକ୍ତୋଦ୍ଯୁକ୍ତ ଉତ୍ସୁକଃ । ଇଭ୍ଯ ଆଢ୍ଯଃ ପରିଵୃଢୋ ହ୍ଯଧିଭୂର୍ନାଯକୋଽଧିପଃ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟକୁଶଳ, କୃତଜ୍ଞ, ଦକ୍ଷ, ଆସକ୍ତ, ଉଦ୍ୟୋଗୀ, ଉତ୍ସୁକ, ଧନୀ, ସମୃଦ୍ଧ, ବଡ଼ ହୋଇଥିବା, ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିବା କିମ୍ବା ପ୍ରଧାନ।

ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାନ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶ୍ରୀଲଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ ସ୍ଵୈର୍ଯ୍ଯଽପାଵୃତଃ । ଖଲପୂଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧହୁକରୋ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରଶ୍ଚିରକ୍ରିଯଃ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ଶ୍ରୀମାନ୍, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ଧନଶାଳୀ, ସ୍ୱାଧୀନ, ମନମୁକ୍ତ, ଗର୍ବିତ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କଥା କରୁଥିବା, ଧୀରେ କାମ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଅଳସ।

ଜାଲ୍ମୋଽସମୀକ୍ଷ୍ଯକାରୀ ସ୍ଯାତ୍ କୁଣ୍ଠୋ ମନ୍ଦଃ କ୍ରିଯାସୁ ଯଃ । କର୍ମ୍ମଶୂରଃ କର୍ମ୍ମଠଃ ସ୍ଯାଦ୍ଭକ୍ଷକୋ ଘସ୍ମରୋଽଦ୍ମରଃ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ଚିନ୍ତା ବିନା କାମ କରେ, ମନ୍ଦ, କାମରେ ଧୀର, କାର୍ଯ୍ୟଶୂର, କଠିନ କାମ କରୁଥିବା, ଖାଇବାରେ ଲୋଭୀ, ଅତି ଖାଇଥିବା।

ଲୋଲୁପୋ ଗର୍ଘ୍ଲୋ ଗୃଧ୍ନୁର୍ଵିନୀତପ୍ରଶ୍ରିତୌ ତଥା । ଧୃଷ୍ଟେ ଧୃଷ୍ଣୁର୍ଵିଯାତଶ୍ଚ ନିଭୃତଃ ପ୍ରତିବାନ୍ଵିତେ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ଲୋଭୀ, ଅତି ଖାଇଥିବା, ଲାଲଚି, ନମ୍ର, ମୌନ, ସାହସୀ, ଧୃଷ୍ଟ, ଅସ୍ଥିର, ଶାନ୍ତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍।

ପ୍ରଗଲ୍ଭୋ ଭୀରୁକୋ ଭୀରୁର୍ଵନ୍ଦାରୁରଭିଵାଦକେ । ଭୂଷ୍ଣୁର୍ଭଵିଷ୍ଣୁର୍ଭଵିତା ଜ୍ଞାତା ଵିଦୁରଵିନ୍ଦୁକୌ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ, ଭୟଭୀତ, ଡରପୋକ, ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା, ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା, ହେଉଥିବା, ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା, ଜ୍ଞାନୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଶିକ୍ଷିତ।

ମତ୍ତଶୌଣ୍ଡୋତ୍କଟକ୍ଷୀଵାଶ୍ଚଣ୍ଡସ୍ତ୍ଵତ୍ଯନ୍ତକୋପନଃ । ଦେଵାନଞ୍ଚତି ଦେଵଦ୍ର୍ଯଙ୍ ଵିଶ୍ଵଦ୍ର୍ଯଙ୍ ଵିଶ୍ଵଗଞ୍ଚତି ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ମଦମସ୍ତ, ମଦପାନୀ, ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ଅତି କ୍ରୁଧ୍ଧ; ଦେବତାଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀକୁ 'ଦେବାନଞ୍ଚତି', ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀକୁ 'ବିଶ୍ୱଦ୍ର୍ୟଙ୍', ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀକୁ 'ବିଶ୍ୱଗଞ୍ଚତି' କୁହାଯାଏ।

ଯଃ ସହାଞ୍ଚତି ସ ସଧ୍ର୍ଯଙ୍ ସ ତିର୍ଯ୍ଯଙ୍ ଯସ୍ତିରୋଽଞ୍ଚତି । ଵାଚୋଯୁକ୍ତିଃ ପଟୁର୍ଵାଗ୍ମୀ ଵାଵଦୂକଶ୍ଚ ଵକ୍ତରି ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ସହଯୋଗରେ ଯାଏ ସେ 'ସଧ୍ର୍ୟଙ୍', ଯିଏ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାଲେ ସେ 'ତିର୍ୟଙ୍', ଯିଏ କଥାରେ ଦକ୍ଷ, ଚତୁର, ବକ୍ତା, ବହୁ କଥା କହୁଥିବା।

ସ୍ଯାଜ୍ଜଲ୍ପକସ୍ତୁ ଵାଚାଲୋ ଵାଚାଟୋ ବହୁଗର୍ହ୍ଯଵାକ୍ । ଅପଧ୍ଵସ୍ତୋ ଧିକ୍‌କୃତଃ ସ୍ଯାଦ୍‌ ବଦ୍ଧେ କୀଲିତସଂଯତୌ ।। ୩୬୭.

ଯିଏ ଅନବରତ କଥା କରେ ସେ 'ଜଲ୍ପକ', ବହୁ କଥା କହୁଥିବାକୁ 'ବାଚାଳ', ଅତି ଦୀର୍ଘ କଥା କହୁଥିବାକୁ 'ବାଚାଟ', ଯାହାର କଥା ଅନେକ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ଯିଏ ନଷ୍ଟ କିମ୍ବା ନିନ୍ଦିତ, ଯିଏ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି କିମ୍ବା ବନ୍ଧନରେ ଅଛି।

ଵରଣଃ ଶବ୍ଦନୋ ନାନ୍ଦୀଵାଦୀ ନାନ୍ଦୀକରଃ ସମାଃ । ଵ୍ଯସନାର୍ତ୍ତୋପରକ୍ତୌ ଦ୍ଵୌ ବଦ୍ଧେ କୀଲିତସଂଯତୌ ।। ୩୬୭.

ବରଣ ଅର୍ଥାତ୍ ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକ, ଶବ୍ଦନ ହେଉଛି ଘୋଷକ, ନାନ୍ଦୀବାଦୀ ହେଉଛି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାଜା ବଜାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ନାନ୍ଦୀକର ହେଉଛି ନାନ୍ଦୀ ଆରମ୍ଭ କରୁଥିବା, ସମା ମାନେ ସମାନ, ବ୍ୟସନ ଓ ଆର୍ତ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା, ବଦ୍ଧ ଓ କୀଳିତ ହେଉଛନ୍ତି ବନ୍ଧା ଓ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା।

ଵିହସ୍ତଵ୍ଯାକୁଲୌ ତୁଲ୍ଯୌ ନୃଶଂସକ୍ରୂରଘାତୁକାଃ । ପାପୋ ଧୂର୍ତ୍ତୋ ଵଞ୍ଚକଃ ସ୍ଯାନ୍ମୂର୍ଖେ ଵୈଦେହଵାଲିଶୌ ।। ୩୬୭.

ବିହସ୍ତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଉଛନ୍ତି ହାତ ବନ୍ଧା ଓ ଅସ୍ଥିର ମନ ଥିବା, ତୁଲ୍ୟ ମାନେ ସମାନ, ନୃଶଂସ ଓ କ୍ରୂରଘାତକ ହେଉଛନ୍ତି ନିର୍ଦ୍ଦୟ ହତ୍ୟାକାରୀ, ପାପୀ ହେଉଛନ୍ତି ଅପରାଧୀ, ଧୂର୍ତ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି ଚତୁର, ବଞ୍ଚକ ହେଉଛନ୍ତି ଠକେଇବା, ମୂର୍ଖ ହେଉଛନ୍ତି ଅବୁଝ, ବୈଦେହ ଓ ବାଲିଶ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖ।

କଦର୍ଯ୍ଯେ କୃପଣକ୍ଷୁଦ୍ରୌ ମାର୍ଗଣୋ ଯାଚକାର୍ଥିନୌ । ଅହଙ୍କାରଵାନହଂଯୁଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛୁଭଂଯୁସ୍ତୁ ଶୁଭାନ୍ଵିତଃ ।। ୩୬୭.

କଦର୍ୟ୍ୟ, କୃପଣ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ମାନେ ମୁଞ୍ଜୁସ, ମାର୍ଗଣ ଓ ଯାଚକ ହେଉଛନ୍ତି ଭିକ୍ଷା ଚାହିଁଥିବା, ଅହଂକାରରେ ଭରିଥିବାକୁ ଅହଂକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଶୁଭ ହେଉଛି ଭଲ, ଶୁଭାନ୍ବିତ ହେଉଛି ଭଲ ଗୁଣ ଥିବା।

କାତ୍ତଂ ମନୋରମଂ ରୁଚ୍ଯଂ ହୃଦ୍ଯାଭୀଷ୍ଟେ ହ୍ଯଭୀପ୍ସିତେ । ଅସାରଂ ଫଲ୍ଗୁ ଶୂନ୍ଯଂ ଵୈ ମୁଖ୍ଯଵର୍ଯ୍ଯଵରେଣ୍ଯକାଃ ।। ୩୬୭.

କାତ୍ତ ଅର୍ଥାତ୍ କଟା, ମନୋରମ ହେଉଛି ଆକର୍ଷକ, ରୁଚ୍ୟ ହେଉଛି ଭଲ ଲାଗୁଥିବା, ହୃଦ୍ୟ ହେଉଛି ମନକୁ ଭଲ ଲାଗୁଥିବା, ଅଭୀଷ୍ଟ ଓ ଅଭୀପ୍ସିତ ହେଉଛି ଇଚ୍ଛିତ, ଅସାର ହେଉଛି ଅର୍ଥହୀନ, ଫଲ୍ଗୁ ହେଉଛି ତୁଚ୍ଛ, ଶୂନ୍ୟ ହେଉଛି ଖାଲି, ମୁଖ୍ୟ, ବର୍ଯ୍ୟ, ବରେଣ୍ୟ ମାନେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।