ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅନୀକିନୀ ଦଶାନୀକିନ୍ଯୋଽକ୍ଷୋହିଣ୍ଯୋ ଗଜୀଦିଭିଃ । ଧନୁଃ କୋଦଣ୍ଡଇଷ୍ଵାସୌ କୋଟିରସ୍ଯାଟନୀ ସ୍ମୃତା ।। ୩୬୬.

ଏକ ଚମୂ, ଦଶଟି ଚମୂ, ହାତୀ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ; ଧନୁଷ, କୋଦଣ୍ଡ, ଇଷୁ ଧନୁର୍ବାଣୀ ପାଇଁ; କୋଟିର ଏବଂ ଆଟନୀ ମଧ୍ୟ ମନେ ରଖାଯାଏ।

ନସ୍ତକସ୍ତୁ ଧନୁର୍ମଧ୍ଯଂ ମୌର୍ଵୀ ଜ୍ଯା ଶିଞ୍ଜିନୀ ଗୁଣଃ । ପୃଷତ୍‌କବାଣଵିଶିଖା ଅଜିହ୍ମଗଖଗାଶୁଗାଃ ।। ୩୬୬.

ଧନୁଷର ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ନସ୍ତ, ତାର ମୌର୍ବୀ, ଦୋରି ଜ୍ୟା, ସିନା ଗୁଣ; ବାଣ, ଶର ଏବଂ ତୀର ହେଉଛି ସିଧା ଚାଲୁଥିବା, ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ।

ତୂଣୋପାସଙ୍ଗତୂଣୀରନିଷଙ୍ଗା ଇଷୁଧିର୍ଦ୍ଵଯୋଃ। ଅସିର୍ଋଷ୍ଟିଶ୍ଚ ନିସ୍ତ୍ରିଶଃ କରଵାଲଃ କୃପାଣଵତ୍ ।। ୩୬୬.

ତୁଣୀ, ପାଶ୍ୱ ତୁଣୀ, ମଞ୍ଜୁଷା ଏବଂ ଦୁଇଝଣା ପାଇଁ ଇଷୁଧି; ତଳୱାର, ବାଣ, ଦୁଇଧାର ତଳୱାର, ଧାର ତଳୱାର ଏବଂ ଛୋଟ ତଳୱାର।

ସରୁଃ ଖଙ୍ଗସ୍ଯ ମୁଷ୍ଟୌ ସ୍ଯାଦୀଲୀ ତୁ କରପାଲିକା । ଦ୍ଵଯୋଃ କୁଠାରଃ ସୁଧିତିଃ ଛୁରିକା ଚାସିପୁତ୍ରିକା ।। ୩୬୬.

ତଳୱାର ପାଇଁ ହାତଲାଗି, ହାତ ପାଇଁ ଛୋଟ ଢାଳ; ଉଭୟ ପାଇଁ: କୁହାଡ଼ି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର, ଛୁରୀ ଏବଂ ତଳୱାରିକା।

ପ୍ରାସସ୍ତୁ କୁନ୍ତୋ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସର୍ଵଲା ତୋମରୋଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ଵୈତାଲିକା ବୋଧକରା ମାଗଧା ଵନ୍ଦିନସ୍ତୁତୌ ।। ୩୬୬.

ପ୍ରାସକୁ ବଣ୍ଡ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଟୋମର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର; ବାଦକ, ଜାଗାଇବା ଲୋକ, ମାଗଧ ଗାୟକ ଏବଂ ସ୍ତୁତିକାର।

ସଂଶପ୍ତକାସ୍ତୁ ସମଯାତ୍ସଙ୍ଗ୍ଗ୍ରାମାଦନିଵର୍ତ୍ତିନଃ । ପତାକା ଵୈଜଯନ୍ତୀ ସ୍ଯାତ୍ କେତନଂ ଧ୍ଵଜମସ୍ତ୍ରିଯାଂ ।। ୩୬୬.

ଯେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ଫେରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି ନାହିଁ ସେମାନେ ସଂଶପ୍ତକ; ପତାକା, ବିଜୟପତାକା, ଚିହ୍ନ ଏବଂ ଧ୍ୱଜ ଅସ୍ତ୍ର।

ଅହଂ ପୂର୍ଵମହଂ ପୂର୍ଵ୍ଵମିତ୍ଯହଂପୂର୍ଵ୍ଵିକା ସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ଅହମହମିକା ସା ସ୍ଯାଦ୍ଯୋଽହଙ୍କାରଃ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୩୬୬.

ସ୍ତ୍ରୀ ମନେ: 'ମୁଁ ପ୍ରଥମ, ମୁଁ ପ୍ରଥମ' କହନ୍ତି; ପୁରୁଷ ମନେ: 'ମୁଁ ପ୍ରଥମ' କହନ୍ତି; ଏହିକୁ ଅହଂପୂର୍ବିକା କୁହାଯାଏ; ଏହା ପରସ୍ପର ଅହଂକାର।

ଶକ୍ତିଃ ପରାକ୍ରମଃ ପ୍ରାଣଃ ଶୌର୍ଯ୍ଯଂ ସ୍ଥାନସହୋବଲଂ । ମୂର୍ଛା ତୁ କଶ୍ମଲଂ ମୋହୋଽପ୍ଯଵମର୍ଦ୍ଦସ୍ତୁ ପୀଡ଼़ନଂ ।। ୩୬୬.

ଶକ୍ତି, ପ୍ରାକ୍ରମ, ପ୍ରାଣ, ସୌର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ଥାନରେ ଶକ୍ତି; ମୂର୍ଛା ହେଉଛି ଅବସ୍ଥା, ମୋହ ହେଉଛି ଭ୍ରମ, ଅବମର୍ଦ୍ଦ ହେଉଛି ଯନ୍ତ୍ରଣା।

ଅଭ୍ଯଵସ୍କନ୍ଦନନ୍ତ୍ଵଭ୍ଯାସାଦନଂ ଵିଜଯୋ ଜଯଃ । ନିର୍ଵାସନଂ ସଂଜ୍ଞପନଂ ସାରଣଂ ପ୍ରତିଘାତନଂ ।। ୩୬୬.

ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା, ଆକ୍ରମଣ, ଅଭ୍ୟାସ, ବିଜୟ, ଜୟ, ନିର୍ବାସନ, ଘୋଷଣା, ଚଳାଚଳ ଏବଂ ପ୍ରତିରୋଧ।

ସ୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚତା କାଲଧର୍ଭୋ ଦିଷ୍ଟାନ୍ତଃ ପ୍ରଲଯୋଽତ୍ଯ୍ଯଃ । ଵିଶୋ ଭୂମିସ୍ପୃଶୋ ଵୈଶ୍ଯା ଵୃତ୍ତିର୍ଵର୍ତନଜୀଵନେ ।। ୩୬୬.

ସବୁ ଜୀବର ଶେଷ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ; ସମୟ ହେଉଛି ସବୁ କିଛି ନଶ୍ୱର କରିଦେବାର କାରଣ; ବିନାଶ ହେଉଛି ଶେଷ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ ବସୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଲୋକ। ବଣିକମାନେ ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଜୀବିକା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି।

କୃଷ୍ଯାଦିଵୃତ୍ତଯୋ ଜ୍ଞେଯାଃ କୁସୀଦଂ ଵୃଦ୍ଧିଜୀଵିକା । ଉଦ୍ଧାରୋଽର୍ଥପ୍ରଯୋଗଃ ସ୍ଯାତ୍କଣିଶଂ ସସ୍ଯମଞ୍ଜରୀ ।। ୩୬୬.

ଚାଷ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାମକୁ ଜୀବିକା ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସୁଦ ଦେଇ ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ କରିବାକୁ କୁସୀଦ କୁହାଯାଏ। ଧନ ଉଧାର ଦେବା ହେଉଛି ଅର୍ଥର ବ୍ୟବହାର। ଧାନର ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଗୁଛକୁ ସସ୍ୟମଞ୍ଜରୀ କୁହାଯାଏ।

ସିଂଶାରୁଃ ସସ୍ଯଶୂକଂ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ତମ୍ବୋ ଗୁତ୍ସସ୍ତୃଣାଦିନଃ । ଧାନ୍ଯଂ ଵ୍ରୀହିଃ ସ୍ତମ୍ବକରିଃ କଡ଼ଙ୍ଗରୋ ଵୁଷଂ ସ୍ମୃତଂ ।। ୩୬୬.

ଧାନର ବାହାର ଛିଲକୁ ସିଂଶାରୁ କୁହାଯାଏ; ଗଛର ଡାଣ୍ଡକୁ ଷ୍ଟମ୍ବ କୁହାଯାଏ; ଘାସ ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷର ଭିତର ଅଂଶକୁ ଗୁତ୍ସ କୁହାଯାଏ। ଧାନ୍ୟ ମାନେ ଚାଉଳ; ଗୁଛ ଧାରିଥିବା ଡାଣ୍ଡକୁ ଷ୍ଟମ୍ବକରି କୁହାଯାଏ; କରଙ୍ଗର କୁହାଯାଏ ଚାଉଳର ଭୁଷି।

ମାଷାଦଯଃ ଶମୀଧାନ୍ଯେ ଶୁକଧାନ୍ଯେ ଯଵାଦଯଃ । ତୃଣଧାନ୍ଯାନି ନୀଵାରାଃ ଶୂର୍ପଂ ପ୍ରସ୍ଫୋଟନଂ ସ୍ମୃତଂ ।। ୩୬୬.

ମାଷ ଓ ଏହା ପରି ଧାନ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଡାଲ ଧାନ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଶମୀ ଧାନ୍ୟ, ଯବ ଓ ଏହା ପରି ଧାନ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୋଟ ଧାନ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଜଙ୍ଗଲି ଧାନ୍ୟକୁ ନୀବାର କୁହାଯାଏ; ଧାନ ଝାଡ଼ିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଝାଲିକୁ ଶୂର୍ପ କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଯୂତପ୍ରସେଵୌ କଣ୍ଡୋଲପିଟୌ କଟକିନିଞ୍ଜକୌ । ସମାନୌ ରସଵତ୍ଯାନ୍ତୁ ପାକସ୍ଥାନମହାନସେ ।। ୩୬୬.

ସ୍ୟୂତ ଓ ପ୍ରସେବ ହେଉଛି ଚମଚ; କଣ୍ଡୋଳ ଓ ପିଟା ହେଉଛି ଚୋପା; କଟକି ଓ ନିଞ୍ଜକ ଏକ ପରିପ୍ରକାର। ରସବତୀ ହେଉଛି ତରକାରିର ରସ; ଖାଦ୍ୟ ପକାଇବା ସ୍ଥାନକୁ ରସଘର କୁହାଯାଏ।

ପୌରୋଗଵସ୍ତଦଧ୍ଯକ୍ଷଃ ସୂପକାରାସ୍ତୁ ଵଲ୍ଲଵାଃ । ଆରାଲିକା ଆନ୍ଧସିକାଃ ସୂଦା ଔଦନିକା ଗୁଣାଃ ।। ୩୬୬.

ପ୍ରଧାନ ଦେଖାଶୁଣାକାରୀ ହେଉଛି ପୌରୋହିତ; ରନ୍ଧନ କରୁଥିବାମାନେ ଗୋପାଳକ। ଆରାଳିକ, ଆନ୍ଧସିକ, ସୂଦ, ଔଦନିକ ଏମାନେ ରନ୍ଧନ କାମର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର।

କ୍ଲୀଵେଽଗ୍ଵରୀଷଂ ଭ୍ରାଷ୍ଟୋ ନା କର୍କର୍ଯ୍ଯାଲୁର୍ଗଲନ୍ତିକା । ଆଲିଞ୍ଜରଃ ସ୍ଯାନ୍ମଣିକଂ ସୁଷଵୀ କୃଷ୍ଣଜୀରକେ ।। ୩୬୬.

ନପୁଂସକକୁ ଅଗ୍ୱରୀଷ କୁହାଯାଏ; ଭୁନା ଧାନ୍ୟକୁ ଭ୍ରାଷ୍ଟ କୁହାଯାଏ; କର୍କର୍ୟ ଓ ଗଲନ୍ତିକା ଏଠାରେ ନୁହେଁ। ଆଲିଞ୍ଜର ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ମଣି; ସୁଷବୀ ହେଉଛି କଳା ଜିରା।

ଆରନାଲସ୍ତୁ କୁଲ୍ମାଷଂ ଵାହ୍ଲୀକଂ ହିଙ୍ଗୁ ରାମଠଂ । ନିଶା ହରିଦ୍ରା ପୀତା ସ୍ତ୍ରୀ ଖଣ୍ଡେ ମତ୍ସ୍ଯଣ୍ଡିଫାଣିତେ ।। ୩୬୬.

ଆରନାଳ ହେଉଛି ଚିପିଆ ଚାଉଳ; କୁଲ୍ମାଷ ହେଉଛି ଉବା ଡାଲ; ବାହ୍ଲୀକ ହେଉଛି ହିଙ୍ଗ; ରାମଠ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ମସଲା। ନିଶା ହେଉଛି ହଳଦୀ; ପୀତା ହେଉଛି ହଳଦିଆ; ଷ୍ଟ୍ରୀ ହେଉଛି ଜଣେ ଜଣା; ଖଣ୍ଡ ହେଉଛି ଟୁକୁଡ଼ା; ମତ୍ସ୍ୟଣ୍ଡି ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ମିଠା।

କୂର୍ଚିକା କ୍ଷୀରଵିକୃତିଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ମସୃଣଚିକ୍କଣଂ । ପୃଥୁକଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚିପିଟକୋ ଧାନା ଭ୍ରଷ୍ଟଯଵାସ୍ତ୍ରିଯଃ ।। ୩୬୬.

କୂର୍ଚ୍ଚିକା ହେଉଛି ଦୁଧର ଉତ୍ପାଦ; ସ୍ନିଗ୍ଧ ମାନେ ତେଲା-ତେଲା; ମସୃଣ ମାନେ ଚିକ୍କଣ ଓ ମୃଦୁ। ପୃଥୁକ ହେଉଛି ଚିଡ଼ା; ଚିପିଟକ ହେଉଛି ଚାପା ଧାନ୍ୟ; ଧାନା ହେଉଛି ଭୁନା ଯବ ଯାହା ମହିଳାମାନେ ଖାନ୍ତି।

ଜେମନଂ ଲେପ ଆହାରୋ ମାହେଯୀ ସୌରଭୀ ଚ ଗୌଃ । ଯୁଗାଦୀନାଞ୍ଚ ଵୋଢାରୋ ଯୁଗ୍ଯପ୍ରାସଙ୍ଗ୍ଯଶାଟକାଃ ।। ୩୬୬.

ଜେମନ ହେଉଛି ଲେପ; ଲେପ ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ; ମାହେୟୀ ହେଉଛି ମାହୀ ଅଞ୍ଚଳର ଗାଈ; ସୌରଭୀ ହେଉଛି ସୁଗନ୍ଧିତ ଗାଈ। ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ଯେଉଁମାନେ ଜୋତା ଜନ୍ତୁ ଚଲାନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୋଗ୍ୟପ୍ରାସଙ୍ଗ୍ୟ।

ଚିରସୂତା ଵଷ୍କଯଣୀ ଧେନୁଃ ସ୍ଯାନ୍ନଵସୂତିକା । ସନ୍ଧିନୀ ଵୃଷଭାକ୍ରାନ୍ତା ଵେହଦ୍‌ଗର୍ଭୋପଘାତିନୀ ।। ୩୬୬.

ଦେରେ ବଛା ଦେଇଥିବା ଗାଈକୁ ଚିରସୂତା କୁହାଯାଏ; ବଷ୍କୟଣୀ ହେଉଛି ଗାଈ; ଧେନୁ ହେଉଛି ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ; ନବସୂତିକା ହେଉଛି ନୂଆ ବଛା ଦେଇଥିବା ଗାଈ। ସନ୍ଧିନୀ ହେଉଛି ଯୋଗ କରୁଥିବା; ବୃଷଭାକ୍ରାନ୍ତା ହେଉଛି ବଳଦ ଦ୍ୱାରା ଢାଙ୍କାଯାଇଥିବା; ବେହଦ୍ଗର୍ଭୋପଘାତିନୀ ହେଉଛି ଗର୍ଭ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା।

ପଣ୍ଯାଜୀଵୋ ହ୍ଯାପଣିକୋ ନ୍ଯାସଶ୍ଚୋପନିଧିଃ ପୁମାନ୍ । ଵିପଣୋ ଵିକ୍ରଯଃ ସଙ୍‌ଖ୍ଯା ସଙ୍‌ଖ୍ଯେଯେ ହ୍ଯାଦଶ ତ୍ରିଷୁ ।। ୩୬୬.

ବ୍ୟବସାୟ କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବାକୁ ବଣିକ କୁହାଯାଏ; ଦୋକାନ ଚାଲାଉଥିବାକୁ ଆପଣିକ କୁହାଯାଏ; ନିକ୍ଷେପ ଓ ଭରସାକୁ ଉପନିଧି ଓ ନ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ। ବିପଣ ହେଉଛି ବିକ୍ରୟ; ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି ଗଣନା; ତିନି ପ୍ରକାରରେ ଏକରୁ ଏଗାର ଯାଏଁ ସଂଖ୍ୟା ଗଣାଯାଏ।

ଵିଂଶତ୍ଯାଦ୍ଯାଃ ସଦୈକତ୍ଵେ ସର୍ଵ୍ଵାଃ ସଂଖ୍ଯେଯସଂଖ୍ଯଯୋଃ । ସଂଖ୍ଯାର୍ଥେ ଦ୍ଵିବହୁତ୍ଵେ ସ୍ତସ୍ତାସୁ ଚାନଵତେଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ।। ୩୬୬.

କୁଡ଼ିଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସମସ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱିବଚନ ଓ ବହୁବଚନରେ ଗଣାଯାଏ। ସଂଖ୍ୟାର ଅର୍ଥରେ ଦ୍ୱିବଚନ ଓ ବହୁବଚନ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ନବ୍ବେ ନଉଁଯାଏଁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଷ୍ଟ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ପଙ୍କ୍ତେଃ ଶତସହସ୍ରାଦି କ୍ରମମାଦ୍ଦଶଗୁଣୋତ୍ତରଂ । ମାନନ୍ତୁଲାଙ୍ଗୁଲିପ୍ରସ୍ଥୈର୍ଗୁଞ୍ଜାଃ ପଞ୍ଚାଦ୍ଯମାଷକଃ ।। ୩୬୬.

ପଂକ୍ତିରୁ ଶତ, ସହସ୍ର ଇତ୍ୟାଦି କ୍ରମରେ ଦଶଗୁଣ ହୋଇ ବଢ଼ିଯାଏ। ମାପରେ: ମାନ, ତୁଳା, ଅଙ୍ଗୁଳି, ପ୍ରସ୍ଥ, ଗୁଞ୍ଜା; ପାଞ୍ଚରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମାଷକ ହୁଏ।

ତେ ଷୋଡ଼ଶାକ୍ଷଃ କର୍ଷୋଽସ୍ତ୍ରୀ ପଲଂ କର୍ଷଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ସୁଵର୍ଣଵିସ୍ତୌ ହେମ୍ନୋଽକ୍ଷେ କୁରୁଵିସ୍ତସ୍ତୁ ତତ୍ପଲେ ।। ୩୬୬.

ଷୋଳ ଗୁଞ୍ଜା ଏକ କର୍ଷ ହୁଏ, ଏହା ଷ୍ଟ୍ରୀଲିଙ୍ଗ; ଚାରି କର୍ଷ ଏକ ପଳ ହୁଏ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାପ ହେଉଛି ସୋନା ପାଇଁ; ଅକ୍ଷ ହେଉଛି ଗୁଟି ପାଇଁ; କୁରୁ ମାପ ଏହି ପଳ ପାଇଁ।

ତଲା ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ପଲଶତଂ ଭାରଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଂଶତିସ୍ତୁଲାଃ । କାର୍ଷାପଣଃ କାର୍ଷିକଃ ସ୍ଯାତ୍ କାର୍ଷିକେ ତାମ୍ରିକେ ପଣଃ ।। ୩୬୬.

ଷ୍ଟ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ ଏକ ଶତ ପଳ ଏକ ଭାର ହୁଏ; କୁଡ଼ି ତୁଳା ଏକ ଭାର ହୁଏ। କାର୍ଷାପଣ ହେଉଛି ଏକ ମୁଦ୍ରା; କାର୍ଷିକ ହେଉଛି ଏକ ମାପ; କାର୍ଷିକରେ ତାମ୍ର ମୁଦ୍ରାକୁ ପଣ କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଵିତ୍ତଂ ସ୍ଵାପତେଯଂ ରିକ୍ଥମୃକ୍ଥଂ ଧନଂ ଵସୁ । ରୀତିଃ ସ୍ତ୍ରିଯାମାରକୂଟୋ ନ ସ୍ତ୍ରିଯାମଥ ତାମ୍ରକମ୍ ।। ୩୬୬.

ଦ୍ରବ୍ୟ, ବିତ୍ତ, ସ୍ୱାପତେୟ, ରିକ୍ଥ, ମୃକ୍ଥ, ଧନ, ବସୁ — ଏସବୁ ଧନର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ରୀତି ଷ୍ଟ୍ରୀଲିଙ୍ଗ; ଆରକୂଟ ଷ୍ଟ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ନୁହେଁ; ପରେ ତାମ୍ରକ ହେଉଛି ତାମ୍ବା।

ଶୁଲ୍ଵମୌଦୁମ୍ବରଂ ଲୌହେ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ କାଲାଯସାଯସୀ । କ୍ଷାରଂ କାଚୋଽଥ ଚପଲୋ ରସଃ ସୂତଶ୍ଚ ପାରଦେ ।। ୩୬୬.

ଶୁଲ୍ବ ହେଉଛି ଚାନ୍ଦି; ଔଦୁମ୍ବର ହେଉଛି ଉଦୁମ୍ବର ଗଛର କଠ; ଲୋହାକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କୁହାଯାଏ; କାଳାୟସ ହେଉଛି ଇସ୍ପାତ। କ୍ଷାର ହେଉଛି ଖାର; କାଚ ହେଉଛି ଗ୍ଲାସ; ଚପଳ ହେଉଛି ରସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ; ସୂତ ହେଉଛି ପାରଦ।

ଗରଲଂ ମାହିଷଂ ଶ୍ରୃଙ୍ଗଂ ତ୍ରପୁସୀସକପିଚ୍ଚଟଂ । ହିଣ୍ଡୀରୋଽବ୍ଧିକଫଃ ଫେଣୋ ମଧୂଚ୍ଛିଷ୍ଟନ୍ତୁ ସିକ୍ଥକମ୍ ।। ୩୬୬.

ବିଷ, ମହିଷର ଶିଙ୍ଗ, ସିସା, ତା, ବାନର ଗୋବର, ନୀଳ, ସମୁଦ୍ର ଫେଣ, ଥୁ, ମଧୁର ଅବଶିଷ୍ଟ—ଏହାକୁ 'ସିକ୍ଥକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ରଙ୍ଗଵଙ୍ଗେ ପିଚୁସ୍ଥୂଲୋ କୂଲଟୀ ତୁ ମନଃଶିଲା । ଯଵକ୍ଷାରଶ୍ଚ ପାକ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ ତ୍ଵକ୍କ୍ଷୀରା ଵଂଶଲୋଚନା ।। ୩୬୬.

ରଙ୍ଗବଙ୍ଗ ଅର୍ଥାତ୍ ବଡ଼ ପିଚ, କୁଳଟୀ ହେଉଛି ମନ:ଶିଳା, ଯବକ୍ଷାର ହେଉଛି ରନ୍ଧନ ଯୋଗ୍ୟ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ, ତ୍ୱକ୍କ୍ଷୀର ଅର୍ଥାତ୍ ବାଁଶ ମିଠା।