ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପୃଷଦାଜ୍ଯଂ ସଦଧ୍ଯାଜ୍ଯେ ପରମାନ୍ନନ୍ତୁ ପାଯସମ୍ । ଉପାକୃତଃ ପଶୁରସୌ ଯୋଽଭିମନ୍ତ୍ର୍ଯ କ୍ରତୌ ହତଃ ।। ୩୬୫.

ଦହି ଓ ଘିଅ ମିଶ୍ରଣ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଚାଉଳ ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ପାୟସ; ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପଶୁ, ଯାହାକୁ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଶୁଭ କରାଯାଏ ଏବଂ ବଳି ଦିଆଯାଏ।

ପରମ୍ପରାକଂ ସମନଂ ପ୍ରୋକ୍ଷଣଞ୍ଚ ବଵାର୍ଥକମ୍ । ପୂଜା ନମସ୍ଯାଽପଚିତିଃ ସପର୍ଯ୍ଯାର୍ଚାର୍ହଣାଃ ସମାଃ ।। ୩୬୫.

ପରମ୍ପରା, ସହଯୋଗ, ଛିଟାଯିବା ଏବଂ ଦେବତା ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ; ପୂଜା, ନମସ୍କାର, ସମ୍ମାନ, ସେବା, ଆଦର ଏବଂ ଅର୍ପଣ ସବୁ ଏକ ଅର୍ଥରେ।

ଵରିଵସ୍ଯା ତୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା ପରିଚର୍ଯ୍ଯାପ୍ଯୁପାସନମ୍ । ନିଯମୋ ଵ୍ରତମସ୍ତ୍ରୀ ତଚ୍ଚୋପଵାସାଦି ପୁଣ୍ଯକମ୍ ।। ୩୬୫.

ସେବା ହେଉଛି ଶୁଶୂଷା, ଦେଖାଶୁଣା ମଧ୍ୟ ପୂଜା; ନିୟମ ହେଉଛି ବ୍ରତ, ଏହାରେ ଉପବାସ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆସେ।

ମୁଖ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରଥମଃ କଲ୍ପୋଽନୁକଲ୍ପସ୍ତୁ ତତୋଽଧମଃ । କଲ୍ପେ ଵିଧିକ୍ରମୌ ଜ୍ଞେଯୌ ଵିଵେକଃ ପୃଥଗାତ୍ମତା ।। ୩୬୫.

ମୁଖ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ବିଧି; ଉପବିଧି ହେଉଛି ତାଠାରୁ ଅଧମ। ବିଧିରେ କ୍ରମ ଓ ନିୟମ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ବିବେକ ଏବଂ ପୃଥକ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବା ଦରକାର।

ସଂସ୍କାରପୂର୍ଵଂ ଗ୍ରହଣଂ ସ୍ଯାଦୁପାକରଣଂ ଶ୍ରୁତେଃ । ଭିକ୍ଷୁଃ ପରିଵ୍ରାଟ୍ କର୍ମନ୍ଦୋ ପାରାଶର୍ଯ୍ଯପି ମସ୍କରୀ ।। ୩୬୫.

ସଂସ୍କାର ପୂର୍ବରୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି। ଭିକ୍ଷୁ, ପରିବ୍ରାଜକ, କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଏବଂ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରୁଥିବା।

ଋଷଯଃ ସତ୍ଯଵଚସଃ ସ୍ନାତକଶ୍ଚାପ୍ଲୁତବ୍ରତୀ । ଯେ ନିର୍ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମା ଯତିନୋ ଯତଯଶ୍ଚ ତେ ।। ୩୬୫.

ଋଷିମାନେ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି; ସ୍ନାତକ ଏବଂ ଅଟୁଟ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା; ଯେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ଯତି, ଆତ୍ମସଂୟମୀମାନେ ମଧ୍ୟ।

ଶରୀରସାଧନାପେକ୍ଷଂ ନିତ୍ଯଂ ଯତ୍ କର୍ମ୍ମ ତଦ୍ଯମଃ । ନିଯମସ୍ତୁ ସ ଯତ୍ କର୍ମ୍ମାନିତ୍ଯମାଗନ୍ତୁସାଧନମ୍ ୩୬୫.

ଶରୀର ଚଳାଇବା ପାଇଁ ଯେ କାମ କରାଯିବା ଦରକାର, ସେହିଏ ଯମ; ଯେଉଁ କାମ ସବୁବେଳେ ଦରକାର ନୁହେଁ, କିଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କରାଯାଏ, ସେଉଁଟି ହେଉଛି ନିୟମ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ମୂର୍ଦ୍ଧାଭିଷିକ୍ତୋ ରାଜନ୍ଯୋ ବାହୁଜଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଵିରାଟ୍ । ରାଜା ତୁ ପ୍ରଣତାଶେପସାମନ୍ତଃ । ସ୍ଯାଦଧୀଶ୍ଵରଃ ।। ୩୬୬.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମାଥାରେ ଅଭିଷେକ ହେଉଥିବା ରାଜନ୍ୟ, ବାହୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବଳଶାଳୀ। ରାଜା ହେଉଛି ପ୍ରଜାଙ୍କ ଓ ସାମନ୍ତମାନଙ୍କ ମାଲିକ ଏବଂ ଦେଶର ଶାସକ।

ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତୀ ସାର୍ଵଭୌମୋ ନୃପୋଽନ୍ଯୋ ମଣ୍ଡଲେଶ୍ଵରଃ । ମନ୍ତ୍ରୀ ଧୀସଚିଵୋଽମାତ୍ଯୋ ମହାମାତ୍ରାଃ ପ୍ରଧାନକାଃ ।। ୩୬୬.

ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରୁଥିବା ହେଉଛି ସାର୍ବଭୌମ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ; ଅନ୍ୟ ରାଜା ହେଉଛି ଏକ ଅଞ୍ଚଳର ମାଲିକ। ମନ୍ତ୍ରୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ସଚିବ, ମୁଖ୍ୟ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରଧାନ କର୍ମଚାରୀମାନେ।

ଦ୍ରଷ୍ଟରି ଵ୍ଯଵହାରାଣାଂ ପ୍ରାଡ୍‌ଵିଵାକାଽକ୍ଷଦର୍ଶକୌ । ଭୌରିକଃ କନକାଧ୍ଯକ୍ଷୋଽଥାଦ୍ଯକ୍ଷାଧିକୃତୌ ସମୌ ।। ୩୬୬.

ବିଚାର କରୁଥିବା ନ୍ୟାୟାଧୀଶ, ପ୍ରଧାନ ବିଚାରକ ଏବଂ ଦାୟିକା ଦେଖୁଥିବା; ଭଣ୍ଡାରୀ, ସୁନା ଦେଖୁଥିବା ଅଧିକାରୀ ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ମୁଖ୍ୟ କର୍ମଚାରୀ।

ଅନ୍ତଃପୁରେ ତ୍ଵଧିକୃତଃ ସ୍ଯାଦନ୍ତର୍ଵଂଶିକୋ ଜନଃ । ସୌଵିଦଲ୍ଲାଃ କଞ୍ଚୁକିନଃ ସ୍ଥାପତ୍ଯାଃ ସୌଵିଦାଶ୍ଚ ତେ ।। ୩୬୬.

ଅନ୍ତଃପୁରରେ ନିଯୁକ୍ତ କର୍ମଚାରୀ ହେଉଛି ଅନ୍ତଃବଂଶୀ ଲୋକ; ପାହାଡ଼ିଆ, କଞ୍ଚୁକି, ନିର୍ମାତା ଏବଂ ସେବକମାନେ।

ଷଣ୍ଡୋ ଵର୍ଷଵରସ୍ତୁଲ୍ଯାଃ ସେଵକାର୍ଥ୍ଯନୁଜୀଵିନଃ । ଵିଷଯାନନ୍ତରୋ ରାଜା ଶତ୍ରୁମିତ୍ରମତଃ ପରଂ ।। ୩୬୬.

ହିଜଡା, ଏକ ବର୍ଷର ଛୁଆଁ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସମାନ। ରାଜା ରାଜ୍ୟ ପରେ ଅଛନ୍ତି, ତାପରେ ଶତ୍ରୁ ଏବଂ ବନ୍ଧୁ।

ଉଦାସୀନଃ ପରତରଃ ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହସ୍ତୁ ପୃଷ୍ଠତଃ । ଚରଃ ସ୍ପଶଃ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରଣିଧିରୁତ୍ତରଃ କାଲ ଆଯତିଃ ।। ୩୬୬.

ଉଦାସୀନ ଆଉ ଦୂରରେ ଅଛନ୍ତି; ପଛରୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ପଛରେ ଅଛନ୍ତି; ଚର ହେଉଛି ଗୁପ୍ତଚର, ଖବର ଆଣିଦେଇଥିବା ଉପରେ ଅଛନ୍ତି, ସମୟ ହେଉଛି ଆଗାମୀ।

ତତ୍କାଲସ୍ତୁ ତଦାତ୍ଵଂ ସ୍ଯାଦୁଦର୍କଃ ଫଲମୁତ୍ତରଂ । ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଵହ୍ନିତୋଯାଦି ଦୃଷ୍ଟଂ ସ୍ଵପରଚକ୍ରଜମ୍ ।। ୩୬୬.

ସେଇ ସମୟ ତାହାର ନିଜ ସମୟ; ଫଳ ପରେ ଆସେ; ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ପାଣି ପରି, ଦୃଶ୍ୟ ନିଜ ବା ପର ଶିବିରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଭଦ୍ରକୁମ୍ଭଃ ପୂର୍ଣକୁମ୍ଭୋ ଭୃଙ୍ଗାରଃ କନକାଲୁକା । ପ୍ରଭିନ୍ନୋ ଗର୍ଜିତୋ ମତ୍ତୋ ଵମଥୁଃ କରଶୀକରଃ ।। ୩୬୬.

ଭଲ ଘଡ଼ା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ା, କୋଇଳା, ସୁନାର ପାତ୍ର, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା, ପାଗଳ, ବାନ୍ତି କରୁଥିବା ଏବଂ ହାତ ଆକୃତିର ପାତ୍ର।

ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ଶ୍ରୃଣିସ୍ତ୍ଵଙ୍କୁଶୋଽସ୍ତ୍ରୀ ପରିସ୍ତୋମଃ କୁଥୋ ଦ୍ଵଯୋଃ । କର୍ଣୀରଥଃ ପ୍ରଵହଣଂ ଦୋଲା ପ୍ରେଙ୍‌ଖାଦିକା ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ।। ୩୬୬.

ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ: ହସୁଆ, ହାତୀ ଚାଳନା କରିବା ଆଉଜା; ପୁରୁଷ ପାଇଁ: ସ୍ତୁତିଗୀତ, ଦଣ୍ଡ; ଉଭୟ ପାଇଁ: କାନ, ରଥ, ଯାନ, ଝୁଲା ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ।

ଆଧୋରଣା ହସ୍ତିପକା ହସ୍ତ୍ଯାରୋହା ନିଷାଦିନଃ । ଭଟା ଯୋଧାଶ୍ଚ ଯୋଦ୍ଧାରଃ କଞ୍ଚୁକୋ ଵାରଣୋଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ ।। ୩୬୬.

ହାତୀ ଚାଳକ, ହାତୀ ଦେଖିବା ଲୋକ, ହାତୀ ଚଡ଼ିବା ଲୋକ, ଶିକାରୀ, ସେନା, ଯୋଦ୍ଧା, ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା, କଞ୍ଚୁକ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ଢାଳ।

ଶୀର୍ଷଣ୍ଯଞ୍ଚ ଶିରସ୍ତ୍ରେଽଥ ତନୁତ୍ରଂ ଵର୍ମ୍ମ ଦଂଶନଂ । ଆମୁକ୍ତଃ ପ୍ରତିମୁକ୍ତଶ୍ଚ ପିନଦ୍ଧଶ୍ଚାପିନଦ୍ଧଵତ୍ ।। ୩୬୬.

ମୁଣ୍ଡ ଢାକିବା ଟୋପି, ମୁଣ୍ଡ ରକ୍ଷା, ଶରୀର ରକ୍ଷା କବଚ, ଢାଳ, ଆବୃତ, ଅଂଶିକ ଆବୃତ, ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଏବଂ ଅନବନ୍ଧା ପରି।

ଵ୍ଯୂହସ୍ତୁ ବଲଵିନ୍ଯାସଶ୍ଚକ୍ରଞ୍ଚାନୀକମସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ଏକେଭୈକରଥା ତ୍ର୍ଯଶ୍ଵାଃ ପତ୍ତିଃ ଵଞ୍ଚପଦାତିକାଃ ।। ୩୬୬.

ବ୍ୟୁହ ହେଉଛି ସେନାର ଗଠନ; ଚକ୍ର ଏବଂ ଅଗ୍ରଭାଗ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ; ଏକ ହାତୀ, ଏକ ରଥ, ତିନିଟି ଘୋଡ଼ା, ପଦାତି ଏବଂ ଚତୁର ଚାଳି ଚାଳିଥିବା ସେନା।

ପତ୍ତ୍ଯଙ୍ଗୈସ୍ତ୍ରିଗୁଣୈଃ ସର୍ଵୈଃ କ୍ରମାଦାଖ୍ଯା ଯଥୋତ୍ତରଂ । ସେନାମୁଖଂ ଗୁଲ୍ମଗଣୈ ଵାହିନୀ ପୃତନା ଚମୂଃ ।। ୩୬୬.

ପଦାତି ତିନି ପ୍ରକାର ଭାଗ ସହିତ କ୍ରମକ୍ରମେ ନାମ ଦିଆଯାଏ: ସେନାର ଅଗ୍ରଭାଗ, ଗୁଳ୍ମ, ଦଳ, ବାହିନୀ, ପ୍ରତନା ଏବଂ ଚମୂ।

ଅନୀକିନୀ ଦଶାନୀକିନ୍ଯୋଽକ୍ଷୋହିଣ୍ଯୋ ଗଜୀଦିଭିଃ । ଧନୁଃ କୋଦଣ୍ଡଇଷ୍ଵାସୌ କୋଟିରସ୍ଯାଟନୀ ସ୍ମୃତା ।। ୩୬୬.

ଏକ ଚମୂ, ଦଶଟି ଚମୂ, ହାତୀ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ; ଧନୁଷ, କୋଦଣ୍ଡ, ଇଷୁ ଧନୁର୍ବାଣୀ ପାଇଁ; କୋଟିର ଏବଂ ଆଟନୀ ମଧ୍ୟ ମନେ ରଖାଯାଏ।

ନସ୍ତକସ୍ତୁ ଧନୁର୍ମଧ୍ଯଂ ମୌର୍ଵୀ ଜ୍ଯା ଶିଞ୍ଜିନୀ ଗୁଣଃ । ପୃଷତ୍‌କବାଣଵିଶିଖା ଅଜିହ୍ମଗଖଗାଶୁଗାଃ ।। ୩୬୬.

ଧନୁଷର ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ନସ୍ତ, ତାର ମୌର୍ବୀ, ଦୋରି ଜ୍ୟା, ସିନା ଗୁଣ; ବାଣ, ଶର ଏବଂ ତୀର ହେଉଛି ସିଧା ଚାଲୁଥିବା, ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ।

ତୂଣୋପାସଙ୍ଗତୂଣୀରନିଷଙ୍ଗା ଇଷୁଧିର୍ଦ୍ଵଯୋଃ। ଅସିର୍ଋଷ୍ଟିଶ୍ଚ ନିସ୍ତ୍ରିଶଃ କରଵାଲଃ କୃପାଣଵତ୍ ।। ୩୬୬.

ତୁଣୀ, ପାଶ୍ୱ ତୁଣୀ, ମଞ୍ଜୁଷା ଏବଂ ଦୁଇଝଣା ପାଇଁ ଇଷୁଧି; ତଳୱାର, ବାଣ, ଦୁଇଧାର ତଳୱାର, ଧାର ତଳୱାର ଏବଂ ଛୋଟ ତଳୱାର।

ସରୁଃ ଖଙ୍ଗସ୍ଯ ମୁଷ୍ଟୌ ସ୍ଯାଦୀଲୀ ତୁ କରପାଲିକା । ଦ୍ଵଯୋଃ କୁଠାରଃ ସୁଧିତିଃ ଛୁରିକା ଚାସିପୁତ୍ରିକା ।। ୩୬୬.

ତଳୱାର ପାଇଁ ହାତଲାଗି, ହାତ ପାଇଁ ଛୋଟ ଢାଳ; ଉଭୟ ପାଇଁ: କୁହାଡ଼ି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର, ଛୁରୀ ଏବଂ ତଳୱାରିକା।

ପ୍ରାସସ୍ତୁ କୁନ୍ତୋ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସର୍ଵଲା ତୋମରୋଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ଵୈତାଲିକା ବୋଧକରା ମାଗଧା ଵନ୍ଦିନସ୍ତୁତୌ ।। ୩୬୬.

ପ୍ରାସକୁ ବଣ୍ଡ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଟୋମର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର; ବାଦକ, ଜାଗାଇବା ଲୋକ, ମାଗଧ ଗାୟକ ଏବଂ ସ୍ତୁତିକାର।

ସଂଶପ୍ତକାସ୍ତୁ ସମଯାତ୍ସଙ୍ଗ୍ଗ୍ରାମାଦନିଵର୍ତ୍ତିନଃ । ପତାକା ଵୈଜଯନ୍ତୀ ସ୍ଯାତ୍ କେତନଂ ଧ୍ଵଜମସ୍ତ୍ରିଯାଂ ।। ୩୬୬.

ଯେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ଫେରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି ନାହିଁ ସେମାନେ ସଂଶପ୍ତକ; ପତାକା, ବିଜୟପତାକା, ଚିହ୍ନ ଏବଂ ଧ୍ୱଜ ଅସ୍ତ୍ର।

ଅହଂ ପୂର୍ଵମହଂ ପୂର୍ଵ୍ଵମିତ୍ଯହଂପୂର୍ଵ୍ଵିକା ସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ଅହମହମିକା ସା ସ୍ଯାଦ୍ଯୋଽହଙ୍କାରଃ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୩୬୬.

ସ୍ତ୍ରୀ ମନେ: 'ମୁଁ ପ୍ରଥମ, ମୁଁ ପ୍ରଥମ' କହନ୍ତି; ପୁରୁଷ ମନେ: 'ମୁଁ ପ୍ରଥମ' କହନ୍ତି; ଏହିକୁ ଅହଂପୂର୍ବିକା କୁହାଯାଏ; ଏହା ପରସ୍ପର ଅହଂକାର।

ଶକ୍ତିଃ ପରାକ୍ରମଃ ପ୍ରାଣଃ ଶୌର୍ଯ୍ଯଂ ସ୍ଥାନସହୋବଲଂ । ମୂର୍ଛା ତୁ କଶ୍ମଲଂ ମୋହୋଽପ୍ଯଵମର୍ଦ୍ଦସ୍ତୁ ପୀଡ଼़ନଂ ।। ୩୬୬.

ଶକ୍ତି, ପ୍ରାକ୍ରମ, ପ୍ରାଣ, ସୌର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ଥାନରେ ଶକ୍ତି; ମୂର୍ଛା ହେଉଛି ଅବସ୍ଥା, ମୋହ ହେଉଛି ଭ୍ରମ, ଅବମର୍ଦ୍ଦ ହେଉଛି ଯନ୍ତ୍ରଣା।

ଅଭ୍ଯଵସ୍କନ୍ଦନନ୍ତ୍ଵଭ୍ଯାସାଦନଂ ଵିଜଯୋ ଜଯଃ । ନିର୍ଵାସନଂ ସଂଜ୍ଞପନଂ ସାରଣଂ ପ୍ରତିଘାତନଂ ।। ୩୬୬.

ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା, ଆକ୍ରମଣ, ଅଭ୍ୟାସ, ବିଜୟ, ଜୟ, ନିର୍ବାସନ, ଘୋଷଣା, ଚଳାଚଳ ଏବଂ ପ୍ରତିରୋଧ।