ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

କମ୍ବୁଗ୍ରୀଵା ତ୍ରିରେଖା ସାଽଵଟୁର୍ଘାଟା କୃକାଟିକା । ଅଧଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚିଵୁକଞ୍ଚୌଷ୍ଠାଦଥ ଗଣ୍ଡୌ ଗଲୋ ହନୁଃ ।। ୩୬୪.

ଗଳାରେ ତିନିଟି ଭଉଁ ଥିଲେ ତାହାକୁ କମ୍ବୁଗ୍ରୀବା କୁହନ୍ତି। ଗଳାର ଗହିର ଅଂଶକୁ ଅବଟୁ କିମ୍ବା ଘାଟ କୁହାଯାଏ। ଗଳାର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ କୃକାଟିକା କୁହନ୍ତି। ଏହାର ତଳେ ଠୋଠ ଓ ଠଡ଼ି, ପରେ ଗାଲ, ଗଳା ଓ ହନୁ ଅଛି।

ଅପାଙ୍ଗୌ ନେତ୍ରଯୋରନ୍ତୌ କଟାକ୍ଷୋଽପାଙ୍ଗଦର୍ଶନେ । ଚିକୁରଃ କୁନ୍ତଲୋ ବାଲଃ ପ୍ରତିକର୍ମ ପ୍ରସାଧନମ୍ ।। ୩୬୪.

ଚକୁର ବାହାର କୋଣକୁ ଅପାଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ, ଭିତର କୋଣକୁ ଅନ୍ତ କୁହାଯାଏ। ଚକୁର ତିର୍ଯ୍ୟକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ କଟାକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅପାଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ କୁହାଯାଏ। କେଶକୁ ଚିକୁର କିମ୍ବା କୁନ୍ତଳ କୁହାଯାଏ। ଛୋଟ ପିଲାକୁ ବାଳ କୁହାଯାଏ। ଶୃଙ୍ଗାର କିମ୍ବା ଆଳଙ୍କାରକୁ ପ୍ରତିକର୍ମ କିମ୍ବା ପ୍ରସାଧନ କୁହାଯାଏ।

ଆକଲ୍ପଵେଶୌ ନେପଥ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଖେଲଯୋଗଜମ୍ । ଚୂଡ଼ାମଣିଃ ଶିରୋରତ୍ନଂ ତରଲୋ ହାରମଧ୍ଯଗଃ ।। ୩୬୪.

ଶୃଙ୍ଗାର ଓ ପୋଶାକକୁ ଆକଳ୍ପ ଓ ବେଶ କୁହାଯାଏ। ନାଟକ ଦେଖାଇବା ପୋଶାକକୁ ନେପଥ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ସେହିଠି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କୁହାଯାଏ। ଖେଳ ପାଇଁ ଯାହା ହୁଏ, ସେହିଠି ଖେଳଯୋଗ କୁହାଯାଏ। ମୁଣ୍ଡର ଶିରୋଭୂଷଣକୁ ଚୂଡାମଣି କୁହାଯାଏ। ମୁଣ୍ଡର ରତ୍ନକୁ ଶିରୋରତ୍ନ କୁହାଯାଏ। ଢିଲା ହାରକୁ ତରଳ କୁହାଯାଏ, ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ହାରକୁ ହାରମଧ୍ୟଗ କୁହାଯାଏ।

କର୍ଣିକା ତାଲପତ୍ରଂ ସ୍ଯାଲ୍ଲମ୍ବନଂ ସ୍ଯାଲ୍ଲଲନ୍ତିକା । ମଞ୍ଜୀରୋ ନୂପୁରଂ ପାଦେ କିଙ୍ଗିଣୀ କ୍ଷୁଦ୍ରଘଣ୍ଟିକା ।। ୩୬୪.

ମଧ୍ୟଭାଗଟିଏ କମଳର ମଝି, ତାଳପତ୍ର ହେଉଛି ପତ୍ର, ଝୁଲଣ ହେଉଛି ଲଟକଣା ଗହନା, ମାଥାର ଅଳଙ୍କାର ହେଉଛି ମାଥାର ବାନ୍ଧ। ପାଉଁରେ ପିନ୍ଧାଯାଏ ନୁପୁର, ଏବଂ ଛୋଟ ଘଣ୍ଟି ହେଉଛି କିଞ୍ଗିଣି।

ଦୈର୍ଘ୍ଯମାଯାମ ଆରୋହଃ ପରିଣାହୋ ଵିଶାଲତା । ପଟଚ୍ଚରଂ ଜୀର୍ଣଵସ୍ତ୍ରଂ ସଂଵ୍ଯାନଞ୍ଚୋତ୍ତରୀଯକମ୍ ।। ୩୬୪.

ଲମ୍ବ, ପ୍ରସ୍ଥ, ଉଚ୍ଚତା, ପରିଧି ଏବଂ ବିସ୍ତୃତି; ବସ୍ତ୍ରର ଧାଡ଼, ପୁରୁଣା କପଡ଼ା, ଉପରକୁ ଢାକିବା ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ କାନ୍ଧର ଉପରେ ରଖିବା ଚାଦର।

ରଚନା ସ୍ଯାତ୍ ପରିସ୍ପନ୍ଦ ଆଭୋଗଃ ପରିପୂର୍ଣତା । ସମୁଦ୍‌ଗକଃ ସମ୍ପୁଟକଃ ପ୍ରତିଗ୍ରାହଃ ପତଦ୍ଗ୍ରହଃ ।। ୩୬୪.

ଗଠନ ହେଉଛି ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଚଳନ ହେଉଛି ହଲଚଲ, ଘେରିବା ହେଉଛି ଆଲିଙ୍ଗନ, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା। ସାନ୍ଦୁକ, ବକ୍ସା, ଗ୍ରହଣ ପାତ୍ର ଏବଂ ଧରିବା ପାତ୍ର।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵଂଶୋଽନ୍ଵଵାଯୋ ଗୋତ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ କୁଲାନ୍ଯଭିଜନାନ୍ଵଯୌ । ମନ୍ତ୍ରଵ୍ଯାଖ୍ଯାକୃଦାଚାର୍ଯ୍ଯ ଆଦେଷ୍ଟ ତ୍ଵଧ୍ଵରେ ଵ୍ରତୀ ।। ୩୬୫.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ବଂଶ ହେଉଛି ପରିବାରର ଧାରା, ଗୋତ୍ର ହେଉଛି ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଗୋତ୍ର, କୁଳ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ବଂଶ ହେଉଛି ପୃଥକ ପୃଥକ ପରମ୍ପରା। ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା ଅଧ୍ୟାପକ, ଯଜ୍ଞ ଶିଖ୍ୟା ଦେଉଥିବା ଗୁରୁ, ଏବଂ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଉପବିତ୍ଧ।

ଯଷ୍ଟା ଚ ଯଜମାନଃ ସ୍ଯାତ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵାରମ୍ଭ ଉପକ୍ରମଃ । ସତୀର୍ଥ୍ଯାଶ୍ଚୈକଗୁରଵଃ ସଭ୍ଯାଃ ସାମାଜିକାସ୍ତଥା ।। ୩୬୫.

ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ହେଉଛି ଯଜମାନ; ଆରମ୍ଭ ଜାଣିବା ହେଉଛି ଆରମ୍ଭ କରିବା। ଏକେ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟରେ ପଢ଼ିଥିବା ସହପାଠୀମାନେ, ସଭ୍ୟମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମ୍ମିଳିତ ଲୋକମାନେ।

ସଭାସଦଃ ସଭାସ୍ତାରା ଋତ୍ଵିଜୋ ଯାଜକାଶ୍ଚ ତେ । ଅଦ୍ଵର୍ଥୂଦ୍‌ଗାତୃହୋତାରୋ ଯଜୁଃସାମର୍ଗ୍ଵିଦଃ କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୬୫.

ସଭ୍ୟମାନେ, ସଭାର ମୁଖ୍ୟ ଲୋକମାନେ, ବିଧିପୂର୍ବକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାମାନେ; ଉଦ୍ଗାତା, ହୋତା, ଏବଂ ଯଜୁର ଓ ସାମ ବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନେ ପ୍ରତିକ୍ରମରେ।

ଚଷାଲୋ ଯୂପକଟକଃ ସମେ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲଚତ୍ଵରେ । ଆମିକ୍ଷା ସା ଶ୍ରୃତୋଷ୍ଣେ ଯା କ୍ଷଈରେ ସ୍ଯାଦ୍ଦଧିଯୋଗତଃ ।। ୩୬୫.

ଚମଚ, ଯଜ୍ଞ ଖୁଟି, ସମତଳ ଭୂମି ଏବଂ ଚତୁର୍ଭୁଜ ମଞ୍ଚ; ଘିଅ ଗରମ କରାଯାଇଥିବା, ଦୁଧ ସହିତ ମିଶାଯାଇଥିବା ଏବଂ ଦହି ସହିତ ମିଶାଯାଇଥିବା।

ପୃଷଦାଜ୍ଯଂ ସଦଧ୍ଯାଜ୍ଯେ ପରମାନ୍ନନ୍ତୁ ପାଯସମ୍ । ଉପାକୃତଃ ପଶୁରସୌ ଯୋଽଭିମନ୍ତ୍ର୍ଯ କ୍ରତୌ ହତଃ ।। ୩୬୫.

ଦହି ଓ ଘିଅ ମିଶ୍ରଣ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଚାଉଳ ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ପାୟସ; ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପଶୁ, ଯାହାକୁ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଶୁଭ କରାଯାଏ ଏବଂ ବଳି ଦିଆଯାଏ।

ପରମ୍ପରାକଂ ସମନଂ ପ୍ରୋକ୍ଷଣଞ୍ଚ ବଵାର୍ଥକମ୍ । ପୂଜା ନମସ୍ଯାଽପଚିତିଃ ସପର୍ଯ୍ଯାର୍ଚାର୍ହଣାଃ ସମାଃ ।। ୩୬୫.

ପରମ୍ପରା, ସହଯୋଗ, ଛିଟାଯିବା ଏବଂ ଦେବତା ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ; ପୂଜା, ନମସ୍କାର, ସମ୍ମାନ, ସେବା, ଆଦର ଏବଂ ଅର୍ପଣ ସବୁ ଏକ ଅର୍ଥରେ।

ଵରିଵସ୍ଯା ତୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା ପରିଚର୍ଯ୍ଯାପ୍ଯୁପାସନମ୍ । ନିଯମୋ ଵ୍ରତମସ୍ତ୍ରୀ ତଚ୍ଚୋପଵାସାଦି ପୁଣ୍ଯକମ୍ ।। ୩୬୫.

ସେବା ହେଉଛି ଶୁଶୂଷା, ଦେଖାଶୁଣା ମଧ୍ୟ ପୂଜା; ନିୟମ ହେଉଛି ବ୍ରତ, ଏହାରେ ଉପବାସ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆସେ।

ମୁଖ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରଥମଃ କଲ୍ପୋଽନୁକଲ୍ପସ୍ତୁ ତତୋଽଧମଃ । କଲ୍ପେ ଵିଧିକ୍ରମୌ ଜ୍ଞେଯୌ ଵିଵେକଃ ପୃଥଗାତ୍ମତା ।। ୩୬୫.

ମୁଖ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ବିଧି; ଉପବିଧି ହେଉଛି ତାଠାରୁ ଅଧମ। ବିଧିରେ କ୍ରମ ଓ ନିୟମ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ବିବେକ ଏବଂ ପୃଥକ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବା ଦରକାର।

ସଂସ୍କାରପୂର୍ଵଂ ଗ୍ରହଣଂ ସ୍ଯାଦୁପାକରଣଂ ଶ୍ରୁତେଃ । ଭିକ୍ଷୁଃ ପରିଵ୍ରାଟ୍ କର୍ମନ୍ଦୋ ପାରାଶର୍ଯ୍ଯପି ମସ୍କରୀ ।। ୩୬୫.

ସଂସ୍କାର ପୂର୍ବରୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି। ଭିକ୍ଷୁ, ପରିବ୍ରାଜକ, କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଏବଂ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରୁଥିବା।

ଋଷଯଃ ସତ୍ଯଵଚସଃ ସ୍ନାତକଶ୍ଚାପ୍ଲୁତବ୍ରତୀ । ଯେ ନିର୍ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମା ଯତିନୋ ଯତଯଶ୍ଚ ତେ ।। ୩୬୫.

ଋଷିମାନେ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି; ସ୍ନାତକ ଏବଂ ଅଟୁଟ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା; ଯେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ଯତି, ଆତ୍ମସଂୟମୀମାନେ ମଧ୍ୟ।

ଶରୀରସାଧନାପେକ୍ଷଂ ନିତ୍ଯଂ ଯତ୍ କର୍ମ୍ମ ତଦ୍ଯମଃ । ନିଯମସ୍ତୁ ସ ଯତ୍ କର୍ମ୍ମାନିତ୍ଯମାଗନ୍ତୁସାଧନମ୍ ୩୬୫.

ଶରୀର ଚଳାଇବା ପାଇଁ ଯେ କାମ କରାଯିବା ଦରକାର, ସେହିଏ ଯମ; ଯେଉଁ କାମ ସବୁବେଳେ ଦରକାର ନୁହେଁ, କିଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କରାଯାଏ, ସେଉଁଟି ହେଉଛି ନିୟମ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ମୂର୍ଦ୍ଧାଭିଷିକ୍ତୋ ରାଜନ୍ଯୋ ବାହୁଜଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଵିରାଟ୍ । ରାଜା ତୁ ପ୍ରଣତାଶେପସାମନ୍ତଃ । ସ୍ଯାଦଧୀଶ୍ଵରଃ ।। ୩୬୬.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମାଥାରେ ଅଭିଷେକ ହେଉଥିବା ରାଜନ୍ୟ, ବାହୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବଳଶାଳୀ। ରାଜା ହେଉଛି ପ୍ରଜାଙ୍କ ଓ ସାମନ୍ତମାନଙ୍କ ମାଲିକ ଏବଂ ଦେଶର ଶାସକ।

ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତୀ ସାର୍ଵଭୌମୋ ନୃପୋଽନ୍ଯୋ ମଣ୍ଡଲେଶ୍ଵରଃ । ମନ୍ତ୍ରୀ ଧୀସଚିଵୋଽମାତ୍ଯୋ ମହାମାତ୍ରାଃ ପ୍ରଧାନକାଃ ।। ୩୬୬.

ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରୁଥିବା ହେଉଛି ସାର୍ବଭୌମ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ; ଅନ୍ୟ ରାଜା ହେଉଛି ଏକ ଅଞ୍ଚଳର ମାଲିକ। ମନ୍ତ୍ରୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ସଚିବ, ମୁଖ୍ୟ କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ପ୍ରଧାନ କର୍ମଚାରୀମାନେ।

ଦ୍ରଷ୍ଟରି ଵ୍ଯଵହାରାଣାଂ ପ୍ରାଡ୍‌ଵିଵାକାଽକ୍ଷଦର୍ଶକୌ । ଭୌରିକଃ କନକାଧ୍ଯକ୍ଷୋଽଥାଦ୍ଯକ୍ଷାଧିକୃତୌ ସମୌ ।। ୩୬୬.

ବିଚାର କରୁଥିବା ନ୍ୟାୟାଧୀଶ, ପ୍ରଧାନ ବିଚାରକ ଏବଂ ଦାୟିକା ଦେଖୁଥିବା; ଭଣ୍ଡାରୀ, ସୁନା ଦେଖୁଥିବା ଅଧିକାରୀ ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ମୁଖ୍ୟ କର୍ମଚାରୀ।

ଅନ୍ତଃପୁରେ ତ୍ଵଧିକୃତଃ ସ୍ଯାଦନ୍ତର୍ଵଂଶିକୋ ଜନଃ । ସୌଵିଦଲ୍ଲାଃ କଞ୍ଚୁକିନଃ ସ୍ଥାପତ୍ଯାଃ ସୌଵିଦାଶ୍ଚ ତେ ।। ୩୬୬.

ଅନ୍ତଃପୁରରେ ନିଯୁକ୍ତ କର୍ମଚାରୀ ହେଉଛି ଅନ୍ତଃବଂଶୀ ଲୋକ; ପାହାଡ଼ିଆ, କଞ୍ଚୁକି, ନିର୍ମାତା ଏବଂ ସେବକମାନେ।

ଷଣ୍ଡୋ ଵର୍ଷଵରସ୍ତୁଲ୍ଯାଃ ସେଵକାର୍ଥ୍ଯନୁଜୀଵିନଃ । ଵିଷଯାନନ୍ତରୋ ରାଜା ଶତ୍ରୁମିତ୍ରମତଃ ପରଂ ।। ୩୬୬.

ହିଜଡା, ଏକ ବର୍ଷର ଛୁଆଁ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସମାନ। ରାଜା ରାଜ୍ୟ ପରେ ଅଛନ୍ତି, ତାପରେ ଶତ୍ରୁ ଏବଂ ବନ୍ଧୁ।

ଉଦାସୀନଃ ପରତରଃ ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହସ୍ତୁ ପୃଷ୍ଠତଃ । ଚରଃ ସ୍ପଶଃ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରଣିଧିରୁତ୍ତରଃ କାଲ ଆଯତିଃ ।। ୩୬୬.

ଉଦାସୀନ ଆଉ ଦୂରରେ ଅଛନ୍ତି; ପଛରୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ପଛରେ ଅଛନ୍ତି; ଚର ହେଉଛି ଗୁପ୍ତଚର, ଖବର ଆଣିଦେଇଥିବା ଉପରେ ଅଛନ୍ତି, ସମୟ ହେଉଛି ଆଗାମୀ।

ତତ୍କାଲସ୍ତୁ ତଦାତ୍ଵଂ ସ୍ଯାଦୁଦର୍କଃ ଫଲମୁତ୍ତରଂ । ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଵହ୍ନିତୋଯାଦି ଦୃଷ୍ଟଂ ସ୍ଵପରଚକ୍ରଜମ୍ ।। ୩୬୬.

ସେଇ ସମୟ ତାହାର ନିଜ ସମୟ; ଫଳ ପରେ ଆସେ; ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ପାଣି ପରି, ଦୃଶ୍ୟ ନିଜ ବା ପର ଶିବିରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଭଦ୍ରକୁମ୍ଭଃ ପୂର୍ଣକୁମ୍ଭୋ ଭୃଙ୍ଗାରଃ କନକାଲୁକା । ପ୍ରଭିନ୍ନୋ ଗର୍ଜିତୋ ମତ୍ତୋ ଵମଥୁଃ କରଶୀକରଃ ।। ୩୬୬.

ଭଲ ଘଡ଼ା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ା, କୋଇଳା, ସୁନାର ପାତ୍ର, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା, ପାଗଳ, ବାନ୍ତି କରୁଥିବା ଏବଂ ହାତ ଆକୃତିର ପାତ୍ର।

ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ଶ୍ରୃଣିସ୍ତ୍ଵଙ୍କୁଶୋଽସ୍ତ୍ରୀ ପରିସ୍ତୋମଃ କୁଥୋ ଦ୍ଵଯୋଃ । କର୍ଣୀରଥଃ ପ୍ରଵହଣଂ ଦୋଲା ପ୍ରେଙ୍‌ଖାଦିକା ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ।। ୩୬୬.

ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ: ହସୁଆ, ହାତୀ ଚାଳନା କରିବା ଆଉଜା; ପୁରୁଷ ପାଇଁ: ସ୍ତୁତିଗୀତ, ଦଣ୍ଡ; ଉଭୟ ପାଇଁ: କାନ, ରଥ, ଯାନ, ଝୁଲା ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ।

ଆଧୋରଣା ହସ୍ତିପକା ହସ୍ତ୍ଯାରୋହା ନିଷାଦିନଃ । ଭଟା ଯୋଧାଶ୍ଚ ଯୋଦ୍ଧାରଃ କଞ୍ଚୁକୋ ଵାରଣୋଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ ।। ୩୬୬.

ହାତୀ ଚାଳକ, ହାତୀ ଦେଖିବା ଲୋକ, ହାତୀ ଚଡ଼ିବା ଲୋକ, ଶିକାରୀ, ସେନା, ଯୋଦ୍ଧା, ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା, କଞ୍ଚୁକ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ଢାଳ।

ଶୀର୍ଷଣ୍ଯଞ୍ଚ ଶିରସ୍ତ୍ରେଽଥ ତନୁତ୍ରଂ ଵର୍ମ୍ମ ଦଂଶନଂ । ଆମୁକ୍ତଃ ପ୍ରତିମୁକ୍ତଶ୍ଚ ପିନଦ୍ଧଶ୍ଚାପିନଦ୍ଧଵତ୍ ।। ୩୬୬.

ମୁଣ୍ଡ ଢାକିବା ଟୋପି, ମୁଣ୍ଡ ରକ୍ଷା, ଶରୀର ରକ୍ଷା କବଚ, ଢାଳ, ଆବୃତ, ଅଂଶିକ ଆବୃତ, ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଏବଂ ଅନବନ୍ଧା ପରି।

ଵ୍ଯୂହସ୍ତୁ ବଲଵିନ୍ଯାସଶ୍ଚକ୍ରଞ୍ଚାନୀକମସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ଏକେଭୈକରଥା ତ୍ର୍ଯଶ୍ଵାଃ ପତ୍ତିଃ ଵଞ୍ଚପଦାତିକାଃ ।। ୩୬୬.

ବ୍ୟୁହ ହେଉଛି ସେନାର ଗଠନ; ଚକ୍ର ଏବଂ ଅଗ୍ରଭାଗ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ; ଏକ ହାତୀ, ଏକ ରଥ, ତିନିଟି ଘୋଡ଼ା, ପଦାତି ଏବଂ ଚତୁର ଚାଳି ଚାଳିଥିବା ସେନା।