ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

କାନ୍ତାର୍ଥିନୀ ତୁ ଯା ଯାତି ସଙ୍କେତଂ ସାଽଭିସାରିକା । କୁଲଟା ପୁଂଶ୍ଚଲ୍ଯସତୀ ନଗ୍ନିକା ସ୍ତ୍ରୀ ଚ କୋଟଵୀ ।। ୩୬୪.

ଯିଏ ପ୍ରେମିକଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ମିଳିବାକୁ ଯାଏ, ସେ ଅଭିସାରିକା; କୁପଥଗାମିନୀ, ବେଶ୍ୟା, ଅସତୀ, ନଗ୍ନା ଓ କୋଟବୀ — ଏହି ସମସ୍ତ ନାରୀଲିଙ୍ଗ।

କାତ୍ଯାଯନ୍ଯର୍ଦ୍ଧଵୃଦ୍ଧା ଯା ସୈରିନ୍ଧ୍ରୀ ପରଵେଶ୍ମଗା । ଅସିକ୍ନୀ ସ୍ଯାଦଵୃଦ୍ଧା ଯା ମଲିନୀ ତୁ ରଜସ୍ଵଲା ।। ୩୬୪.

କାତ୍ୟାୟନୀ — ଅର୍ଧବୟସ୍କା ନାରୀ; ସୈରିନ୍ଧ୍ରୀ — ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା; ଅସିକ୍ନୀ — ଅବୟସ୍କା; ମଳିନୀ — ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀ।

ଵାରସ୍ତ୍ରୀ ଗଣିକା ଵେଶ୍ଯା ଭ୍ରାତୃଜାଯାସ୍ତୁ ଯାତରଃ । ନନାନ୍ଦା ତୁ ସ୍ଵସା ପତ୍ଯୁଃ ସପିଣ୍ଡାସ୍ତୁ ସନାଭଯଃ ।। ୩୬୪.

ବାରସ୍ତ୍ରୀ, ଗଣିକା, ବେଶ୍ୟା, ଭ୍ରାତୃଜାୟା — ଏହିମାନେ ଯାତର; ନନାନ୍ଦା — ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭଉଣୀ; ସପିଣ୍ଡା — ଏକେ ଗୋତ୍ରର; ସନାଭୟ — ଏକେ ଗର୍ଭର।

ସମାନୋଦର୍ଯ୍ଯସୋଦର୍ଯ୍ଯସଗର୍ଭସହଜାସ୍ସମାଃ । ଯଗୋତ୍ରବନ୍ଧଵଜ୍ଞାତିବନ୍ଧୁସ୍ଵସ୍ଵଜନାଃ ସମାଃ ।। ୩୬୪.

ସମାନ ଉଦର, ସଉଦର, ସଗର୍ଭ, ସହଜା — ଏହିମାନେ ସମାନ; ଗୋତ୍ରବନ୍ଧୁ, ବଜ୍ଞାତି, ବନ୍ଧୁ ଓ ସ୍ୱଜନ — ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ।

ଦମ୍ପତୀ ଜମ୍ପତୀ ଭାର୍ଯ୍ଯାପତୀ ଜାଯାପତୀ ଚ ତୌ । ଗର୍ଭାଶଯୋ ଜରାଯୁଃ ସ୍ଯାଦୁଲ୍ଵଞ୍ଚ କଲଲୋଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ ।। ୩୬୪.

ଦମ୍ପତି, ଜମ୍ପତି, ଭାର୍ଯ୍ୟାପତି, ଜାୟାପତି — ଏହିମାନେ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ; ଗର୍ଭାଶୟ, ଜରାୟୁ, ଉଲ୍ବ ଓ କଳଳ — ଏହିମାନେ ନାରୀଲିଙ୍ଗ।

ଗର୍ଭୋ ଭ୍ରୁଣ ଇମୌ ତୁଲ୍ଯୌ କ୍ଲୀଵଂ ଶଣ୍ଡୋ ନପୁଂସକମ୍ । ସ୍ଯାଦୁତ୍ତାନଶ୍ଯୋ ଡିମ୍ଭୋ ବାଲୋ ମାଣଵକଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୬୪.

ଗର୍ଭ ଓ ଭ୍ରୁଣ ଦୁହିଁଟି ଏକରକମ୍। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ନପୁଂସକ, ସେଉଁଠି କ୍ଲୀବ, ଶଣ୍ଡ, ବା ନପୁଂସକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଶିଶୁ ପିଠି ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେ ଡିମ୍ବ। ଛୁଆଁକୁ ବାଳକ କିମ୍ବା ମାଣବକ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ପିଚିଣ୍ଡିଲୋ ଵୃହତ୍‌କୁକ୍ଷିରଵଭ୍ରଟୋ ନତନାସିକେ । ଵିକଲାଙ୍ଗସ୍ତୁ ପୋଗଣ୍ଡ ଆରୋଗ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦନାମଯମ୍ ।। ୩୬୪.

ଯେଉଁ ଶିଶୁର ପେଟ ଫୁଲିଯାଇଛି, ସେ ପିଚିଣ୍ଡିଳ। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ପେଟ ବଡ଼, ସେ ବୃହତ୍କୁକ୍ଷି। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ନାଭି ବାହାରକୁ ଉଠିଯାଇଛି, ସେ ଅବଭ୍ରଟ। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ନାକ ସିଧା ନୁହେଁ, ସେ ନତନାସିକ। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ଅଙ୍ଗ ଭଲ ନୁହେଁ, ସେ ବିକଳାଙ୍ଗ। ଛୁଆଁକୁ ପୋଗଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ। ଶରୀର ଭଲ ଥିବାକୁ ଆରୋଗ୍ୟ, ରୋଗ ନଥିବାକୁ ଅନାମୟ କୁହନ୍ତି।

ସ୍ଯାଦେଡେ ଵଧିରଃ କୁବ୍ଜେ ଗଡୁଲଃ କୁକରେ କୁନିଃ । କ୍ଷଯଃ ଶୋଷଶ୍ଚ ଯକ୍ଷ୍ମା ଚ ପ୍ରତିଶ୍ଯାଯସ୍ତୁ ପୀନସଃ ।। ୩୬୪.

ଯେଉଁ ଲୋକର ହାତ କିମ୍ବା ପାଉ ଟେଢ଼ା, ସେ ଏଢ଼େ। ଯେଉଁ ଶୁଣିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ବଧିର। ଯେଉଁ ଲୋକର ପିଠି ଟେଢ଼ା, ସେ କୁବ୍ଜ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଟାଣି ଟାଣି କଥା କହେ, ସେ ଗଡୁଳ। ଯେଉଁ ଲୋକର କଣ୍ଠ କଠିନ, ସେ କୁକର। ଯେଉଁ ଲୋକର ହାତ ଟେଢ଼ା, ସେ କୁନି। ଶରୀର କ୍ଷୟକୁ କ୍ଷୟ, ଦେହ ଶୁକିଯିବାକୁ ଶୋଷ, ଯକ୍ଷ୍ମାକୁ ଯକ୍ଷ୍ମା, ଲମ୍ବା ସର୍ଦିକୁ ପ୍ରତିଶ୍ୟାୟ, ନାକ ବନ୍ଦ ହେବାକୁ ପୀନସ କୁହନ୍ତି।

ଅନାହସ୍ତୁ ଵିବନ୍ଧଃ ସ୍ଯାଦ୍‌ଗ୍ରହଣୀ ରୁକ୍‌ପ୍ରଵାହିକା । ଵୀଜଵୀର୍ଯ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ଶୁକ୍ରଂ ପଲଲଂ କ୍ରଵ୍ଯମାମିଷଂ ।। ୩୬୪.

ଅନାହ ଅର୍ଥାତ୍ ପେଟ ଫୁଲିବା, ବିବନ୍ଧ ହେଉଛି ପେଟ ବନ୍ଧ, ଗ୍ରହଣୀ ହେଉଛି ପାଚନ ରୋଗ, ରୁକ୍ ଅର୍ଥାତ୍ ବେଦନା, ପ୍ରବାହିକା ହେଉଛି ଜଳବନ୍ଧ। ବୀଜ, ବୀର୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏହି ତିନିଟି ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତେ ଶୁକ୍ର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ପଳଳ ଅର୍ଥାତ୍ ମାଂସ, କ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ଥାତ୍ କାଚା ମାଂସ, ଆମିଷ ଅର୍ଥାତ୍ ମାଂସ।

ଵୁକ୍କାଽଗ୍ରମାଂସଂ ହୃଦଯଂ ହୃନ୍ମେଦସ୍ତୁ ଵପା ଵସା । ପଶ୍ଚାଦ୍ଗ୍ରୀଵା ଶିରା ମନ୍ଯା ନାଡୀ ତୁ ଧମନିଃ ଶିରା ।। ୩୬୪.

ଜିଭର ଟିପ୍ ଅଟିକୁ ବୁକ୍କା କୁହାଯାଏ। ଆଗର ମାଂସକୁ ଅଗ୍ରମାଂସ କୁହନ୍ତି। ହୃଦୟ ହେଉଛି ହୃଦୟ, ହୃଦୟ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଚର୍ବିକୁ ହୃନ୍ମେଦ କୁହାଯାଏ। ଭେଣ୍ଡା ଚର୍ବିକୁ ଭପା କୁହନ୍ତି, ସାଧାରଣ ଚର୍ବିକୁ ବସା କୁହାଯାଏ। ଗଲା ପଛକୁ ପଶ୍ଚାଦ୍ଗ୍ରୀବା କୁହନ୍ତି। ଶିରା ଅର୍ଥାତ୍ ଶିରା, ମନ୍ୟା ଅର୍ଥାତ୍ ଧମନୀ, ନାଳୀ ଅର୍ଥାତ୍ ନାଳୀ, ଧମନୀ ଅର୍ଥାତ୍ ଧମନୀ, ଶିରା ଅର୍ଥାତ୍ ଶିରା।

ତିଲକଂ କ୍ଲୋମ ମସ୍ତିଷ୍କଂ ଦୂଷିକା ନେତ୍ରଯୋର୍ମଲମ୍ । ଅନ୍ତ୍ରଂ ପୁରୀ ତଦ୍‌ଗୁଲ୍ମସ୍ତୁ ପ୍ଲୀହା ପୁଂସ୍ଯଽଥ ଵସ୍ନସା ।। ୩୬୪.

ସ୍ନାଯୁଃ ସ୍ରିଯାଂ କାଲଖଣ୍ଡଯକୃତୀ ତୁ ଽସମେ ଇମେ । ସ୍ଯାତ୍ କର୍ପୂରଃ କପାଲୋଽସ୍ତ୍ରୀ କୀକସଙ୍କୁଲ୍ଯମସ୍ଥି ଚ ।। ୩୬୪.

ସ୍ନାୟୁ ଅର୍ଥାତ୍ ଗଠି, ଜଣେ ନାରୀରେ ଏହାକୁ ଶ୍ରିୟା କୁହନ୍ତି। ସମୟର ଏକ ଖଣ୍ଡକୁ କାଳଖଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ। ମଜ୍ଜା ତିଆରି କରୁଥିବା ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ଯକୃତ। କର୍ପୂର ଅର୍ଥାତ୍ କର୍ପୂର, କପାଳ ଅର୍ଥାତ୍ ମୁଣ୍ଡ ହାଡ଼, ନାରୀ ମାନେ ଏହାକୁ ଅସ୍ତ୍ରୀ କୁହନ୍ତି। କିକା ଅର୍ଥାତ୍ ଉପହାଡ଼, ସଙ୍କୁଳି ଅର୍ଥାତ୍ ଗଠି ଯୋଗ, ଅସ୍ଥି ଅର୍ଥାତ୍ ହାଡ଼।

ସ୍ଯାଚ୍ଛରୀରାସ୍ଥିନ କଙ୍କାଲଃ ପୃଷ୍ଠାସ୍ଥିନ ତୁ କଶେରୁକା । ଶିରୋଽଲ୍ଥନି କରୋଟିଃ ସ୍ତ୍ରୀ ପାର୍ଶ୍ଵାସ୍ଥନି ତୁ ପର୍ଶୁକା ।। ୩୬୪.

ଦେହର ଅସ୍ଥିର ଢାଞ୍ଚାକୁ କଂକାଳ କୁହାଯାଏ; ପିଠିର ମୁଖ୍ୟ ଅସ୍ଥିକୁ କଶେରୁକା କୁହନ୍ତି; ମୁଣ୍ଡର ଅସ୍ଥିକୁ କରୋଟି କୁହାଯାଏ; ଝିଅମାନଙ୍କର ପାର୍ଶ୍ୱ ଅସ୍ଥିକୁ ପର୍ଶୁକା କୁହନ୍ତି।

ଅଙ୍ଗଂ ପ୍ରତୀକୋଽଵଯଵଃ ଶରୀରଂ ଵର୍ଷ୍ମ ଵିଗ୍ରହଃ । କଟୋ ନା ଶ୍ରୋଣିଫଲକଂ କଟିଃ ଶ୍ରୋଣିଃ କକୁଦ୍ମତୀ ।। ୩୬୪.

ଦେହର ଅଂଗକୁ ଅଂଗ, ଏକ ଅଂଶକୁ ପ୍ରତୀକ, ଅଂଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗକୁ ଅବୟବ କୁହନ୍ତି। ଦେହକୁ ଶରୀର, ବର୍ଷ୍ମା କିମ୍ବା ବିଗ୍ରହ କୁହାଯାଏ। କମର ଅସ୍ଥିକୁ କଟ, ଶ୍ରୋଣି ଫଳକକୁ ଶ୍ରୋଣିଫଳକ, କମରକୁ କଟି, ନିତମ୍ବକୁ ଶ୍ରୋଣି, ଏବଂ କୁହାଡ଼ି ଥିବାକୁ କକୁଦ୍ମତୀ କୁହନ୍ତି।

ପଶ୍ଚାନ୍ନିତମ୍ଵଃ ସ୍ତ୍ରୀକଟ୍ଯାଃ କ୍ଲୀଵେ ତୁ ଜଘନଂ ପୁରଃ । କୂପକୌ ତୁ ନିତମ୍ବସ୍ଥୌ ଦ୍ଵଯହୀନେ କକୁନ୍ଦରେ ।। ୩୬୪.

ଝିଅମାନଙ୍କର ପଛପଟେ ଥିବା ନିତମ୍ବକୁ ନିତମ୍ବ କୁହାଯାଏ; ନପୁଂସକଙ୍କର ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ନିତମ୍ବକୁ ଜଘନ କୁହନ୍ତି। ଶ୍ରୋଣି ପାଖରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ଗହ୍ବରକୁ କୂପକ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇଟି ନଥିଲେ ତାହାକୁ କକୁନ୍ଦର କୁହନ୍ତି।

ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ସ୍ପିଚୌ କଟିପ୍ରୋଥାଵୁପସ୍ଥୋ ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣଯୋଃ । ଭଗଂ ଯୋନିର୍ଦ୍ଵଯୋଃ ଶିଶ୍ନୋ ମେଢ୍ରୋ ମେହନଶେଫସୀ ।। ୩୬୪.

ଝିଅମାନଙ୍କର କଟିର ଦୁଇଟି ଉଭୟକୁ ସ୍ପିଚ ଓ କଟିପ୍ରୋଥ କୁହନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଯୌନାଙ୍ଗ ଅଛି, ସେଠାକୁ ଉପସ୍ଥ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପରେ କହିବି। ଝିଅମାନଙ୍କର ଯୌନାଙ୍ଗକୁ ଭଗ କିମ୍ବା ଯୋନି କୁହନ୍ତି; ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଲିଙ୍ଗକୁ ଶିଶ୍ନ, ମେଢ୍ର କିମ୍ବା ମେହନଶେଫସୀ କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରାଦେଶତାଲଗୋକର୍ଣାସ୍ତର୍ଜନ୍ଯାଦିଯୁତେ ତତେ । ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠେ ସକନିଷ୍ଠୋ ସ୍ଯାଦ୍ଵିତସ୍ତିର୍ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲଃ ।। ୩୬୪.

ହାତର ତଳକୁ ପ୍ରାଦେଶ, ପାଉଁର ତଳକୁ ତାଳ, କାନକୁ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କୁହାଯାଏ। ତରଜନୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଉ ଆଠିକୁ ତଟ କୁହନ୍ତି। ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ଛୋଟ ଆଠି ସହିତ ଥିଲେ ସକନିଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ। ଦୁଇ ହାତ ମଧ୍ୟର ଦୂରତାକୁ ବିତସ୍ତି କୁହନ୍ତି, ଏହା ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।

ପାଣୌ ଚପେଟପ୍ରତଲପ୍ରହସ୍ତା ଵିସ୍ତୃତାଙ୍ଗୁଲୌ । ବଦ୍ଧମୁଷ୍ଟିକରୋ ରତ୍ନିରରତ୍ନିଃ ସ କନିଷ୍ଠଵାନ୍ ।। ୩୬୪.

ହାତକୁ ପାଣି କୁହାଯାଏ। ହାତର ସମତଳ ଅଂଶକୁ ଚପେଟ କିମ୍ବା ପ୍ରତଳପ୍ରହସ୍ତ କୁହନ୍ତି। ଆଠି ଛଡାଇ ହାତକୁ ବିସ୍ତୃତାଙ୍ଗୁଳ କୁହାଯାଏ। ମୁଠି ବନ୍ଧିଲେ ବଦ୍ଧମୁଷ୍ଟି, ସାଧାରଣ ହାତକୁ କର କୁହନ୍ତି। ଆଠିର ପ୍ରସ୍ଥକୁ ରତ୍ନି, ହାତର ଲମ୍ବକୁ ଅରତ୍ନି କୁହାଯାଏ। ଛୋଟ ଆଠି ସହିତ ଥିଲେ ସକନିଷ୍ଠବାନ୍ କୁହନ୍ତି।

କମ୍ବୁଗ୍ରୀଵା ତ୍ରିରେଖା ସାଽଵଟୁର୍ଘାଟା କୃକାଟିକା । ଅଧଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚିଵୁକଞ୍ଚୌଷ୍ଠାଦଥ ଗଣ୍ଡୌ ଗଲୋ ହନୁଃ ।। ୩୬୪.

ଗଳାରେ ତିନିଟି ଭଉଁ ଥିଲେ ତାହାକୁ କମ୍ବୁଗ୍ରୀବା କୁହନ୍ତି। ଗଳାର ଗହିର ଅଂଶକୁ ଅବଟୁ କିମ୍ବା ଘାଟ କୁହାଯାଏ। ଗଳାର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ କୃକାଟିକା କୁହନ୍ତି। ଏହାର ତଳେ ଠୋଠ ଓ ଠଡ଼ି, ପରେ ଗାଲ, ଗଳା ଓ ହନୁ ଅଛି।

ଅପାଙ୍ଗୌ ନେତ୍ରଯୋରନ୍ତୌ କଟାକ୍ଷୋଽପାଙ୍ଗଦର୍ଶନେ । ଚିକୁରଃ କୁନ୍ତଲୋ ବାଲଃ ପ୍ରତିକର୍ମ ପ୍ରସାଧନମ୍ ।। ୩୬୪.

ଚକୁର ବାହାର କୋଣକୁ ଅପାଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ, ଭିତର କୋଣକୁ ଅନ୍ତ କୁହାଯାଏ। ଚକୁର ତିର୍ଯ୍ୟକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ କଟାକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅପାଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ କୁହାଯାଏ। କେଶକୁ ଚିକୁର କିମ୍ବା କୁନ୍ତଳ କୁହାଯାଏ। ଛୋଟ ପିଲାକୁ ବାଳ କୁହାଯାଏ। ଶୃଙ୍ଗାର କିମ୍ବା ଆଳଙ୍କାରକୁ ପ୍ରତିକର୍ମ କିମ୍ବା ପ୍ରସାଧନ କୁହାଯାଏ।

ଆକଲ୍ପଵେଶୌ ନେପଥ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଖେଲଯୋଗଜମ୍ । ଚୂଡ଼ାମଣିଃ ଶିରୋରତ୍ନଂ ତରଲୋ ହାରମଧ୍ଯଗଃ ।। ୩୬୪.

ଶୃଙ୍ଗାର ଓ ପୋଶାକକୁ ଆକଳ୍ପ ଓ ବେଶ କୁହାଯାଏ। ନାଟକ ଦେଖାଇବା ପୋଶାକକୁ ନେପଥ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ସେହିଠି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କୁହାଯାଏ। ଖେଳ ପାଇଁ ଯାହା ହୁଏ, ସେହିଠି ଖେଳଯୋଗ କୁହାଯାଏ। ମୁଣ୍ଡର ଶିରୋଭୂଷଣକୁ ଚୂଡାମଣି କୁହାଯାଏ। ମୁଣ୍ଡର ରତ୍ନକୁ ଶିରୋରତ୍ନ କୁହାଯାଏ। ଢିଲା ହାରକୁ ତରଳ କୁହାଯାଏ, ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ହାରକୁ ହାରମଧ୍ୟଗ କୁହାଯାଏ।

କର୍ଣିକା ତାଲପତ୍ରଂ ସ୍ଯାଲ୍ଲମ୍ବନଂ ସ୍ଯାଲ୍ଲଲନ୍ତିକା । ମଞ୍ଜୀରୋ ନୂପୁରଂ ପାଦେ କିଙ୍ଗିଣୀ କ୍ଷୁଦ୍ରଘଣ୍ଟିକା ।। ୩୬୪.

ମଧ୍ୟଭାଗଟିଏ କମଳର ମଝି, ତାଳପତ୍ର ହେଉଛି ପତ୍ର, ଝୁଲଣ ହେଉଛି ଲଟକଣା ଗହନା, ମାଥାର ଅଳଙ୍କାର ହେଉଛି ମାଥାର ବାନ୍ଧ। ପାଉଁରେ ପିନ୍ଧାଯାଏ ନୁପୁର, ଏବଂ ଛୋଟ ଘଣ୍ଟି ହେଉଛି କିଞ୍ଗିଣି।

ଦୈର୍ଘ୍ଯମାଯାମ ଆରୋହଃ ପରିଣାହୋ ଵିଶାଲତା । ପଟଚ୍ଚରଂ ଜୀର୍ଣଵସ୍ତ୍ରଂ ସଂଵ୍ଯାନଞ୍ଚୋତ୍ତରୀଯକମ୍ ।। ୩୬୪.

ଲମ୍ବ, ପ୍ରସ୍ଥ, ଉଚ୍ଚତା, ପରିଧି ଏବଂ ବିସ୍ତୃତି; ବସ୍ତ୍ରର ଧାଡ଼, ପୁରୁଣା କପଡ଼ା, ଉପରକୁ ଢାକିବା ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ କାନ୍ଧର ଉପରେ ରଖିବା ଚାଦର।

ରଚନା ସ୍ଯାତ୍ ପରିସ୍ପନ୍ଦ ଆଭୋଗଃ ପରିପୂର୍ଣତା । ସମୁଦ୍‌ଗକଃ ସମ୍ପୁଟକଃ ପ୍ରତିଗ୍ରାହଃ ପତଦ୍ଗ୍ରହଃ ।। ୩୬୪.

ଗଠନ ହେଉଛି ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଚଳନ ହେଉଛି ହଲଚଲ, ଘେରିବା ହେଉଛି ଆଲିଙ୍ଗନ, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା। ସାନ୍ଦୁକ, ବକ୍ସା, ଗ୍ରହଣ ପାତ୍ର ଏବଂ ଧରିବା ପାତ୍ର।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵଂଶୋଽନ୍ଵଵାଯୋ ଗୋତ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ କୁଲାନ୍ଯଭିଜନାନ୍ଵଯୌ । ମନ୍ତ୍ରଵ୍ଯାଖ୍ଯାକୃଦାଚାର୍ଯ୍ଯ ଆଦେଷ୍ଟ ତ୍ଵଧ୍ଵରେ ଵ୍ରତୀ ।। ୩୬୫.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ବଂଶ ହେଉଛି ପରିବାରର ଧାରା, ଗୋତ୍ର ହେଉଛି ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଗୋତ୍ର, କୁଳ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ବଂଶ ହେଉଛି ପୃଥକ ପୃଥକ ପରମ୍ପରା। ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା ଅଧ୍ୟାପକ, ଯଜ୍ଞ ଶିଖ୍ୟା ଦେଉଥିବା ଗୁରୁ, ଏବଂ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଉପବିତ୍ଧ।

ଯଷ୍ଟା ଚ ଯଜମାନଃ ସ୍ଯାତ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵାରମ୍ଭ ଉପକ୍ରମଃ । ସତୀର୍ଥ୍ଯାଶ୍ଚୈକଗୁରଵଃ ସଭ୍ଯାଃ ସାମାଜିକାସ୍ତଥା ।। ୩୬୫.

ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ହେଉଛି ଯଜମାନ; ଆରମ୍ଭ ଜାଣିବା ହେଉଛି ଆରମ୍ଭ କରିବା। ଏକେ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟରେ ପଢ଼ିଥିବା ସହପାଠୀମାନେ, ସଭ୍ୟମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମ୍ମିଳିତ ଲୋକମାନେ।

ସଭାସଦଃ ସଭାସ୍ତାରା ଋତ୍ଵିଜୋ ଯାଜକାଶ୍ଚ ତେ । ଅଦ୍ଵର୍ଥୂଦ୍‌ଗାତୃହୋତାରୋ ଯଜୁଃସାମର୍ଗ୍ଵିଦଃ କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୬୫.

ସଭ୍ୟମାନେ, ସଭାର ମୁଖ୍ୟ ଲୋକମାନେ, ବିଧିପୂର୍ବକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାମାନେ; ଉଦ୍ଗାତା, ହୋତା, ଏବଂ ଯଜୁର ଓ ସାମ ବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନେ ପ୍ରତିକ୍ରମରେ।