ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଵଂଶେ ତ୍ଵକ୍ସାରକର୍ମ୍ମାରଵେଣୁମସ୍କରତେଜନାଃ । ଛତ୍ରାତିଚ୍ଛତ୍ରପାଲଘ୍ନୀ ମାଲାତୃଣକଭୂସ୍ତୃଣେ ।। ୩୬୩.

ବାଁସରେ — ତ୍ୱକ୍ସାର, କର୍ମାର, ବେଣୁ, ମସ୍କର, ତେଜନା; ଚତ୍ରା, ଅତିଚତ୍ର, ପାଳଘ୍ନୀ, ମାଳାତୃଣ ଓ ଭୂତୃଣ — ଏହି ସମସ୍ତ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।

ତୃଣରାଜାହ୍ଵଯସ୍ତାଲୋ ଘୋଣ୍ଟା କ୍ରମୁକପୁଗକୌ । ଶାର୍ଦୂଲଦ୍ଵୀପିନୌ ଵ୍ଯାଘ୍ନେ ହର୍ଯ୍ଯକ୍ଷଃ କେଶରୀ ହରିଃ ।। ୩୬୩.

ତୃଣରାଜ, ତାଳ, ଘଣ୍ଟା, କ୍ରମୁକ, ପୁଗ, ଶାର୍ଦୂଳ, ଦ୍ୱୀପିନ, ବ୍ୟାଘ୍ର, ହର୍ୟକ୍ଷ, କେଶରୀ ଓ ହରି — ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ।

କୋଲଃ ପୋତ୍ରୀ ଵରାହଃ ସ୍ଯାତ୍ କୋକ ଈହାମୃଗୋ ଵୃକଃ । ଲୂତୋର୍ଣନାଭୌ ତୁ ସମୌ ତନ୍ତୁଵାଯଶ୍ଚ ମର୍କଟେ ।। ୩୬୩.

କୋଳ, ପୋତ୍ରୀ, ବରାହ, କୋକ, ଇହାମୃଗ, ବୃକ, ଲୂତ, ଉର୍ଣ୍ଣନାଭ, ତନ୍ତୁବାୟ ଓ ମର୍କଟ — ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ।

ଵୃଶ୍ଚିକଃ ଶୂକକୀଟଃ ସ୍ଯାତ୍ସାରଙ୍ଗସ୍ତୋକକୌ ସମୌ । କୃକଵାକୁସ୍ତାମ୍ରଚୂଡ଼ଃ ପିକଃ କୋକିଲ ଇତ୍ଯପି ।। ୩୬୩.

ବୃଶ୍ଚିକ, ଶୂକକୀଟ, ସାରଙ୍ଗ, ତୋକକ, କୃକବାକୁ, ତାମ୍ରଚୂଡ, ପିକ ଓ କୋକିଳ — ଏହି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ।

କାକେ ତୁ କରଟାରିଷ୍ଟୌ ଵକଃ କହ୍ଵ ଉଦାହୃତଃ । କୋକଶ୍ଚକ୍ରଶ୍ଚକ୍ରଵାକୋ କାଦମ୍ବଃ କଲହଂସକଃ ।। ୩୬୩.

କାକ, କରଟ, ଅରିଷ୍ଟ, ବକ, କହ୍ବ, କୋକ, ଚକ୍ର, ଚକ୍ରବାକ, କାଦମ୍ବ ଓ କଳହଂସକ — ଏହି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ।

ପତଙ୍ଗିକା ପୁତ୍ତିକା ସ୍ଯାତ୍ସରଘା ମଧୁମକ୍ଷଇକା । ଦ୍ଵିରେଫପୁଷ୍ପଲିଡ୍‌ଭୃଙ୍ଗଷଟ୍ପଦଭ୍ରମରାଽଲଯଃ ।। ୩୬୩.

ପତଙ୍ଗିକା, ପୁତ୍ତିକା, ସରଘା, ମଧୁମକ୍ଷିକା, ଦ୍ୱିରେଫ, ପୁଷ୍ପଳିଡ, ଭୃଙ୍ଗ, ଷଟ୍ପଦ, ଭ୍ରମର ଓ ଆଳୟ — ଏହି ସମସ୍ତ କୀଟ।

କେକୀ ଶିଖ୍ଯସ୍ଯ ଵାକ୍କେକା ଶକୁନ୍ତିଶକୁନିଦ୍ଵିଜାଃ । ସ୍ତ୍ରୀ ପକ୍ଷତିଃ ପକ୍ଷମୂଲଞ୍ଚଞ୍ଚୂସ୍ତୋଟିରୁଭେ ସ୍ତ୍ରିଯୌ ।। ୩୬୩.

ଶିଖୀର ମହିଳାକୁ କେକୀ କୁହାଯାଏ; ବାକ୍କେକା, ଶକୁନ୍ତି, ଶକୁନିଦ୍ୱିଜ, ନାରୀ, ପକ୍ଷତି, ପକ୍ଷମୂଳ, ଚଞ୍ଚୁ ଓ ଟୋଟି — ଏହି ସମସ୍ତ ନାରୀଲିଙ୍ଗ।

ଗତିରୁଡଡୀନସଣ୍ଡୀନୌ କୁଲାଯୋ ନୀଡ଼ମସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ପେଶୀ କୋଷୋ ଦ୍ଵିହୀନେଽଣ୍ଡଂ ପୃଥୁକଃ ଶାଵକଃ ଶିଶୁ ।। ୩୬୩.

ଗତି, ରୁଡ଼ଡ଼ୀ, ନସଣ୍ଡୀ — ଏହିମାନେ ନାରୀଲିଙ୍ଗ; କୁଳାୟ ନପୁଂସକ; ପେଶୀ, କୋଷ, ଦ୍ୱିହୀନ, ଅଣ୍ଡ, ପୃଥୁକ, ଶାବକ ଓ ଶିଶୁ — ଏହି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ।

ପୋତଃ ପାକୋଽର୍ଭକୋ ଡିମ୍ଭଃ ସନ୍ଦୋହଵ୍ଯୂହକୋ ଗଣଃ । ସ୍ତୋମୌଵନିକରଵ୍ରାତା ନିକୁରମ୍ବଂ କଦମ୍ବକଂ ୩୬୩.

ପୋତ, ପାକ, ଅର୍ଭକ, ଡିମ୍ଭ, ସନ୍ଦୋହ, ବ୍ୟୂହକ, ଗଣ, ସ୍ତୋମ, ବନିକର, ବ୍ରାତ, ନିକୁରମ୍ବ ଓ କଦମ୍ବକ — ଏହି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ନୃବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଟ୍ଶୂଦ୍ରଵର୍ଗାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେଷଽଯ ନାମତଃ । ନରଃ ପଞ୍ଚଜନା ମର୍ତ୍ତ୍ଯା ଯଦ୍‌ଯୋଷାଽଵଲା ଵଧୂଃ ।। ୩୬୪.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ନର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର — ଏହି ଚାରି ଶ୍ରେଣୀର ନାମ କହିବି; ନର, ପଞ୍ଚଜନ, ମର୍ତ୍ୟ, ଯୁବତୀ, ଅବଳା ଓ ବଧୂ — ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

କାନ୍ତାର୍ଥିନୀ ତୁ ଯା ଯାତି ସଙ୍କେତଂ ସାଽଭିସାରିକା । କୁଲଟା ପୁଂଶ୍ଚଲ୍ଯସତୀ ନଗ୍ନିକା ସ୍ତ୍ରୀ ଚ କୋଟଵୀ ।। ୩୬୪.

ଯିଏ ପ୍ରେମିକଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ମିଳିବାକୁ ଯାଏ, ସେ ଅଭିସାରିକା; କୁପଥଗାମିନୀ, ବେଶ୍ୟା, ଅସତୀ, ନଗ୍ନା ଓ କୋଟବୀ — ଏହି ସମସ୍ତ ନାରୀଲିଙ୍ଗ।

କାତ୍ଯାଯନ୍ଯର୍ଦ୍ଧଵୃଦ୍ଧା ଯା ସୈରିନ୍ଧ୍ରୀ ପରଵେଶ୍ମଗା । ଅସିକ୍ନୀ ସ୍ଯାଦଵୃଦ୍ଧା ଯା ମଲିନୀ ତୁ ରଜସ୍ଵଲା ।। ୩୬୪.

କାତ୍ୟାୟନୀ — ଅର୍ଧବୟସ୍କା ନାରୀ; ସୈରିନ୍ଧ୍ରୀ — ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା; ଅସିକ୍ନୀ — ଅବୟସ୍କା; ମଳିନୀ — ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀ।

ଵାରସ୍ତ୍ରୀ ଗଣିକା ଵେଶ୍ଯା ଭ୍ରାତୃଜାଯାସ୍ତୁ ଯାତରଃ । ନନାନ୍ଦା ତୁ ସ୍ଵସା ପତ୍ଯୁଃ ସପିଣ୍ଡାସ୍ତୁ ସନାଭଯଃ ।। ୩୬୪.

ବାରସ୍ତ୍ରୀ, ଗଣିକା, ବେଶ୍ୟା, ଭ୍ରାତୃଜାୟା — ଏହିମାନେ ଯାତର; ନନାନ୍ଦା — ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭଉଣୀ; ସପିଣ୍ଡା — ଏକେ ଗୋତ୍ରର; ସନାଭୟ — ଏକେ ଗର୍ଭର।

ସମାନୋଦର୍ଯ୍ଯସୋଦର୍ଯ୍ଯସଗର୍ଭସହଜାସ୍ସମାଃ । ଯଗୋତ୍ରବନ୍ଧଵଜ୍ଞାତିବନ୍ଧୁସ୍ଵସ୍ଵଜନାଃ ସମାଃ ।। ୩୬୪.

ସମାନ ଉଦର, ସଉଦର, ସଗର୍ଭ, ସହଜା — ଏହିମାନେ ସମାନ; ଗୋତ୍ରବନ୍ଧୁ, ବଜ୍ଞାତି, ବନ୍ଧୁ ଓ ସ୍ୱଜନ — ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ।

ଦମ୍ପତୀ ଜମ୍ପତୀ ଭାର୍ଯ୍ଯାପତୀ ଜାଯାପତୀ ଚ ତୌ । ଗର୍ଭାଶଯୋ ଜରାଯୁଃ ସ୍ଯାଦୁଲ୍ଵଞ୍ଚ କଲଲୋଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ ।। ୩୬୪.

ଦମ୍ପତି, ଜମ୍ପତି, ଭାର୍ଯ୍ୟାପତି, ଜାୟାପତି — ଏହିମାନେ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ; ଗର୍ଭାଶୟ, ଜରାୟୁ, ଉଲ୍ବ ଓ କଳଳ — ଏହିମାନେ ନାରୀଲିଙ୍ଗ।

ଗର୍ଭୋ ଭ୍ରୁଣ ଇମୌ ତୁଲ୍ଯୌ କ୍ଲୀଵଂ ଶଣ୍ଡୋ ନପୁଂସକମ୍ । ସ୍ଯାଦୁତ୍ତାନଶ୍ଯୋ ଡିମ୍ଭୋ ବାଲୋ ମାଣଵକଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୬୪.

ଗର୍ଭ ଓ ଭ୍ରୁଣ ଦୁହିଁଟି ଏକରକମ୍। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ନପୁଂସକ, ସେଉଁଠି କ୍ଲୀବ, ଶଣ୍ଡ, ବା ନପୁଂସକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଶିଶୁ ପିଠି ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେ ଡିମ୍ବ। ଛୁଆଁକୁ ବାଳକ କିମ୍ବା ମାଣବକ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ପିଚିଣ୍ଡିଲୋ ଵୃହତ୍‌କୁକ୍ଷିରଵଭ୍ରଟୋ ନତନାସିକେ । ଵିକଲାଙ୍ଗସ୍ତୁ ପୋଗଣ୍ଡ ଆରୋଗ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦନାମଯମ୍ ।। ୩୬୪.

ଯେଉଁ ଶିଶୁର ପେଟ ଫୁଲିଯାଇଛି, ସେ ପିଚିଣ୍ଡିଳ। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ପେଟ ବଡ଼, ସେ ବୃହତ୍କୁକ୍ଷି। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ନାଭି ବାହାରକୁ ଉଠିଯାଇଛି, ସେ ଅବଭ୍ରଟ। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ନାକ ସିଧା ନୁହେଁ, ସେ ନତନାସିକ। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ଅଙ୍ଗ ଭଲ ନୁହେଁ, ସେ ବିକଳାଙ୍ଗ। ଛୁଆଁକୁ ପୋଗଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ। ଶରୀର ଭଲ ଥିବାକୁ ଆରୋଗ୍ୟ, ରୋଗ ନଥିବାକୁ ଅନାମୟ କୁହନ୍ତି।

ସ୍ଯାଦେଡେ ଵଧିରଃ କୁବ୍ଜେ ଗଡୁଲଃ କୁକରେ କୁନିଃ । କ୍ଷଯଃ ଶୋଷଶ୍ଚ ଯକ୍ଷ୍ମା ଚ ପ୍ରତିଶ୍ଯାଯସ୍ତୁ ପୀନସଃ ।। ୩୬୪.

ଯେଉଁ ଲୋକର ହାତ କିମ୍ବା ପାଉ ଟେଢ଼ା, ସେ ଏଢ଼େ। ଯେଉଁ ଶୁଣିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ବଧିର। ଯେଉଁ ଲୋକର ପିଠି ଟେଢ଼ା, ସେ କୁବ୍ଜ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଟାଣି ଟାଣି କଥା କହେ, ସେ ଗଡୁଳ। ଯେଉଁ ଲୋକର କଣ୍ଠ କଠିନ, ସେ କୁକର। ଯେଉଁ ଲୋକର ହାତ ଟେଢ଼ା, ସେ କୁନି। ଶରୀର କ୍ଷୟକୁ କ୍ଷୟ, ଦେହ ଶୁକିଯିବାକୁ ଶୋଷ, ଯକ୍ଷ୍ମାକୁ ଯକ୍ଷ୍ମା, ଲମ୍ବା ସର୍ଦିକୁ ପ୍ରତିଶ୍ୟାୟ, ନାକ ବନ୍ଦ ହେବାକୁ ପୀନସ କୁହନ୍ତି।

ଅନାହସ୍ତୁ ଵିବନ୍ଧଃ ସ୍ଯାଦ୍‌ଗ୍ରହଣୀ ରୁକ୍‌ପ୍ରଵାହିକା । ଵୀଜଵୀର୍ଯ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ଶୁକ୍ରଂ ପଲଲଂ କ୍ରଵ୍ଯମାମିଷଂ ।। ୩୬୪.

ଅନାହ ଅର୍ଥାତ୍ ପେଟ ଫୁଲିବା, ବିବନ୍ଧ ହେଉଛି ପେଟ ବନ୍ଧ, ଗ୍ରହଣୀ ହେଉଛି ପାଚନ ରୋଗ, ରୁକ୍ ଅର୍ଥାତ୍ ବେଦନା, ପ୍ରବାହିକା ହେଉଛି ଜଳବନ୍ଧ। ବୀଜ, ବୀର୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏହି ତିନିଟି ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତେ ଶୁକ୍ର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ପଳଳ ଅର୍ଥାତ୍ ମାଂସ, କ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ଥାତ୍ କାଚା ମାଂସ, ଆମିଷ ଅର୍ଥାତ୍ ମାଂସ।

ଵୁକ୍କାଽଗ୍ରମାଂସଂ ହୃଦଯଂ ହୃନ୍ମେଦସ୍ତୁ ଵପା ଵସା । ପଶ୍ଚାଦ୍ଗ୍ରୀଵା ଶିରା ମନ୍ଯା ନାଡୀ ତୁ ଧମନିଃ ଶିରା ।। ୩୬୪.

ଜିଭର ଟିପ୍ ଅଟିକୁ ବୁକ୍କା କୁହାଯାଏ। ଆଗର ମାଂସକୁ ଅଗ୍ରମାଂସ କୁହନ୍ତି। ହୃଦୟ ହେଉଛି ହୃଦୟ, ହୃଦୟ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଚର୍ବିକୁ ହୃନ୍ମେଦ କୁହାଯାଏ। ଭେଣ୍ଡା ଚର୍ବିକୁ ଭପା କୁହନ୍ତି, ସାଧାରଣ ଚର୍ବିକୁ ବସା କୁହାଯାଏ। ଗଲା ପଛକୁ ପଶ୍ଚାଦ୍ଗ୍ରୀବା କୁହନ୍ତି। ଶିରା ଅର୍ଥାତ୍ ଶିରା, ମନ୍ୟା ଅର୍ଥାତ୍ ଧମନୀ, ନାଳୀ ଅର୍ଥାତ୍ ନାଳୀ, ଧମନୀ ଅର୍ଥାତ୍ ଧମନୀ, ଶିରା ଅର୍ଥାତ୍ ଶିରା।

ତିଲକଂ କ୍ଲୋମ ମସ୍ତିଷ୍କଂ ଦୂଷିକା ନେତ୍ରଯୋର୍ମଲମ୍ । ଅନ୍ତ୍ରଂ ପୁରୀ ତଦ୍‌ଗୁଲ୍ମସ୍ତୁ ପ୍ଲୀହା ପୁଂସ୍ଯଽଥ ଵସ୍ନସା ।। ୩୬୪.

ସ୍ନାଯୁଃ ସ୍ରିଯାଂ କାଲଖଣ୍ଡଯକୃତୀ ତୁ ଽସମେ ଇମେ । ସ୍ଯାତ୍ କର୍ପୂରଃ କପାଲୋଽସ୍ତ୍ରୀ କୀକସଙ୍କୁଲ୍ଯମସ୍ଥି ଚ ।। ୩୬୪.

ସ୍ନାୟୁ ଅର୍ଥାତ୍ ଗଠି, ଜଣେ ନାରୀରେ ଏହାକୁ ଶ୍ରିୟା କୁହନ୍ତି। ସମୟର ଏକ ଖଣ୍ଡକୁ କାଳଖଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ। ମଜ୍ଜା ତିଆରି କରୁଥିବା ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ଯକୃତ। କର୍ପୂର ଅର୍ଥାତ୍ କର୍ପୂର, କପାଳ ଅର୍ଥାତ୍ ମୁଣ୍ଡ ହାଡ଼, ନାରୀ ମାନେ ଏହାକୁ ଅସ୍ତ୍ରୀ କୁହନ୍ତି। କିକା ଅର୍ଥାତ୍ ଉପହାଡ଼, ସଙ୍କୁଳି ଅର୍ଥାତ୍ ଗଠି ଯୋଗ, ଅସ୍ଥି ଅର୍ଥାତ୍ ହାଡ଼।

ସ୍ଯାଚ୍ଛରୀରାସ୍ଥିନ କଙ୍କାଲଃ ପୃଷ୍ଠାସ୍ଥିନ ତୁ କଶେରୁକା । ଶିରୋଽଲ୍ଥନି କରୋଟିଃ ସ୍ତ୍ରୀ ପାର୍ଶ୍ଵାସ୍ଥନି ତୁ ପର୍ଶୁକା ।। ୩୬୪.

ଦେହର ଅସ୍ଥିର ଢାଞ୍ଚାକୁ କଂକାଳ କୁହାଯାଏ; ପିଠିର ମୁଖ୍ୟ ଅସ୍ଥିକୁ କଶେରୁକା କୁହନ୍ତି; ମୁଣ୍ଡର ଅସ୍ଥିକୁ କରୋଟି କୁହାଯାଏ; ଝିଅମାନଙ୍କର ପାର୍ଶ୍ୱ ଅସ୍ଥିକୁ ପର୍ଶୁକା କୁହନ୍ତି।

ଅଙ୍ଗଂ ପ୍ରତୀକୋଽଵଯଵଃ ଶରୀରଂ ଵର୍ଷ୍ମ ଵିଗ୍ରହଃ । କଟୋ ନା ଶ୍ରୋଣିଫଲକଂ କଟିଃ ଶ୍ରୋଣିଃ କକୁଦ୍ମତୀ ।। ୩୬୪.

ଦେହର ଅଂଗକୁ ଅଂଗ, ଏକ ଅଂଶକୁ ପ୍ରତୀକ, ଅଂଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗକୁ ଅବୟବ କୁହନ୍ତି। ଦେହକୁ ଶରୀର, ବର୍ଷ୍ମା କିମ୍ବା ବିଗ୍ରହ କୁହାଯାଏ। କମର ଅସ୍ଥିକୁ କଟ, ଶ୍ରୋଣି ଫଳକକୁ ଶ୍ରୋଣିଫଳକ, କମରକୁ କଟି, ନିତମ୍ବକୁ ଶ୍ରୋଣି, ଏବଂ କୁହାଡ଼ି ଥିବାକୁ କକୁଦ୍ମତୀ କୁହନ୍ତି।

ପଶ୍ଚାନ୍ନିତମ୍ଵଃ ସ୍ତ୍ରୀକଟ୍ଯାଃ କ୍ଲୀଵେ ତୁ ଜଘନଂ ପୁରଃ । କୂପକୌ ତୁ ନିତମ୍ବସ୍ଥୌ ଦ୍ଵଯହୀନେ କକୁନ୍ଦରେ ।। ୩୬୪.

ଝିଅମାନଙ୍କର ପଛପଟେ ଥିବା ନିତମ୍ବକୁ ନିତମ୍ବ କୁହାଯାଏ; ନପୁଂସକଙ୍କର ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ନିତମ୍ବକୁ ଜଘନ କୁହନ୍ତି। ଶ୍ରୋଣି ପାଖରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ଗହ୍ବରକୁ କୂପକ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇଟି ନଥିଲେ ତାହାକୁ କକୁନ୍ଦର କୁହନ୍ତି।

ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ସ୍ପିଚୌ କଟିପ୍ରୋଥାଵୁପସ୍ଥୋ ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣଯୋଃ । ଭଗଂ ଯୋନିର୍ଦ୍ଵଯୋଃ ଶିଶ୍ନୋ ମେଢ୍ରୋ ମେହନଶେଫସୀ ।। ୩୬୪.

ଝିଅମାନଙ୍କର କଟିର ଦୁଇଟି ଉଭୟକୁ ସ୍ପିଚ ଓ କଟିପ୍ରୋଥ କୁହନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଯୌନାଙ୍ଗ ଅଛି, ସେଠାକୁ ଉପସ୍ଥ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପରେ କହିବି। ଝିଅମାନଙ୍କର ଯୌନାଙ୍ଗକୁ ଭଗ କିମ୍ବା ଯୋନି କୁହନ୍ତି; ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଲିଙ୍ଗକୁ ଶିଶ୍ନ, ମେଢ୍ର କିମ୍ବା ମେହନଶେଫସୀ କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରାଦେଶତାଲଗୋକର୍ଣାସ୍ତର୍ଜନ୍ଯାଦିଯୁତେ ତତେ । ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠେ ସକନିଷ୍ଠୋ ସ୍ଯାଦ୍ଵିତସ୍ତିର୍ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲଃ ।। ୩୬୪.

ହାତର ତଳକୁ ପ୍ରାଦେଶ, ପାଉଁର ତଳକୁ ତାଳ, କାନକୁ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କୁହାଯାଏ। ତରଜନୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଉ ଆଠିକୁ ତଟ କୁହନ୍ତି। ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ଛୋଟ ଆଠି ସହିତ ଥିଲେ ସକନିଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ। ଦୁଇ ହାତ ମଧ୍ୟର ଦୂରତାକୁ ବିତସ୍ତି କୁହନ୍ତି, ଏହା ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।