ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଗ୍ରନ୍ଥିପର୍ଣଂ ଶୁକଂ ଵର୍ହି ଵଲା ତୁ ତ୍ରିପୁଟା ତ୍ରୁଟିଃ । ଶିଵା ତାମଲକୀ ଚାଥ ହନୁର୍ହଟ୍ଟଵିଲାସିନୀ ।। ୩୬୩.

ଗ୍ରନ୍ଥିପର୍ଣ୍ଣ, ଶୁକ, ବର୍ହି, ବଳା, ତ୍ରିପୁଟା, ତ୍ରୁଟି, ଶିବା, ତାମଳକୀ ଓ ହନୁରହଟ୍ଟବିଲାସିନୀ।

କୁଟଂ ନଟଂ ଦଶପୁରଂ ଵାନେଯଂ ପରିପେଲଵମ୍ । ତପସ୍ଵିନୀ ଜଟାମାଂସୀ ପୃକ୍କା ଦେଵୀ ଲତା ଲକ୍ଷୂ ।। ୩୬୩.

କୁଟ, ନଟ, ଦଶପୁର, ବାନେୟ, ପରିପେଲବ, ତପସ୍ବିନୀ, ଜଟାମାଂସୀ, ପୃକ୍କା, ଦେବୀ, ଲତା ଓ ଲକ୍ଷୂ।

କର୍ଚୁରକୋ ଦ୍ରାଵିଡ଼କୋ ଗନ୍ଧମୂଲୀ ଶଠୀ ସ୍ମୃତା । ସ୍ଯାଦୃକ୍ଷଗନ୍ଧା ଛଗଲାନ୍ତ୍ରା ଵେଗୀ ଵୃଦ୍ଧଦାରକଃ ।। ୩୬୩.

କର୍ଚ୍ଚୁରକ, ଦ୍ରାବିରକ, ଗନ୍ଧମୂଳୀ, ଶଠୀ, ଋକ୍ଷଗନ୍ଧା, ଛଗଳାନ୍ତ୍ରା, ବେଗୀ ଓ ବୃଦ୍ଧଦାରକ।

ତୁଣ୍ଡିକେରୀ ରକ୍ତଫଲା ଵିମ୍ବିକା ପୀଲୁପର୍ଣ୍ଯଽପି । ଚାଙ୍ଗେରୀ ଚୁକ୍ରିକାମ୍ବଷ୍ଠା ସ୍ଵର୍ଣକ୍ଷୀରୀ ହିମାଵତୀ ।। ୩୬୩.

ତୁଣ୍ଡିକେରୀ, ରକ୍ତଫଳା, ବିମ୍ବିକା, ପୀଳୁପର୍ଣୀ, ଚାଙ୍ଗେରୀ, ଚୁକ୍ରିକା, ଅମ୍ବଷ୍ଠା, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକ୍ଷୀରୀ ଓ ହିମାବତୀ।

ସହସ୍ରଵେଧୀ ଚୁକ୍ରୋଽମ୍ଲଵେତସଃ ଶତଵେଧ୍ଯପି । ଜୀଵନ୍ତୀ ଜୀଵନୀ ଜୀଵା ଭୂମିନିମ୍ବଃ କିରାତକଃ ।। ୩୬୩.

ସହସ୍ରବେଧୀ, ଚୁକ୍ର, ଅମ୍ଳବେତସ, ଶତବେଧୀ, ଜୀବନ୍ତୀ, ଜୀବନୀ, ଜୀବା, ଭୂମିନିମ୍ବ ଓ କିରାତକ।

କୂର୍ଚଶୀର୍ଷୋ ମଧୁକରଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ କପିଵୃକସ୍ତଥା । ଦଦ୍ରୁଘ୍ନଃ ସ୍ଯାଦେଡ଼ଗଜୋ ଵର୍ଷାଭୂଃ ଶୋଥହାରିଣୀ ।। ୩୬୩.

କୂର୍ଚ୍ଚଶୀର୍ଷ, ମଧୁକର, ଚନ୍ଦ୍ର, କପିବୃକ, ଦଦ୍ରୁଘ୍ନ, ଅଦେରଗଜ, ବର୍ଷାଭୂ ଓ ଶୋଥହାରିଣୀ।

ଵାରାହୀ ଵଦରା ଗୃଷ୍ଟିଃ କାକମାଚୀ ତୁ ଵାଯସୀ । ଶତପୁଷ୍ପା ସିଚଚ୍ଛତ୍ରାଽତିଚ୍ଛତ୍ରା ମଧୁରା ମିସିଃ ।। ୩୬୩.

ବାରାହୀ, ବଦରା, ଗୃଷ୍ଟି, କାକମାଚୀ, ବାୟସୀ, ଶତପୁଷ୍ପା, ସିଚଚ୍ଛତ୍ରା, ଅତିଛତ୍ରା, ମଧୁରା ଓ ମିଶୀ।

ଅଵାକ୍ପୁଷ୍ପୀ କାରଵୀ ଚ ସରଣା ତୁ ପ୍ରସାରଣୀ । କଟମ୍ଭରୀ ଭଦ୍ରଵଲା କର୍ଵ୍ଵୂରଶ୍ଚ ଶଟୀ ହ୍ଯଥ ।। ୩୬୩.

ଅବାକ୍ପୁଷ୍ପୀ, କାରବୀ, ସରଣା, ପ୍ରସାରଣୀ, କଟମ୍ଭରୀ, ଭଦ୍ରବଳା, କର୍ବୂର ଓ ଶଟୀ — ଏହି ସବୁ ଉଦ୍ଭିଦର ନାମ।

ପଟୋଲଃ କୁଲକସ୍ତିକ୍ତଃ କାରଵେଲ୍ଲଃ କଟିଲ୍ଲକଃ । କୁଷ୍ମାଣ୍ଡକସ୍ତୁ କର୍କାରୁରିର୍ଵାରୁଃ କର୍କଟୀ ସ୍ତ୍ରିଯୌ ।। ୩୬୩.

ପଟୋଳ, କୁଳକ, ତିକ୍ତ, କାରବେଲ୍ଲା, କଟିଲ୍ଲକ, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ, କର୍କାରୁ, ବାରୁ ଓ କର୍କଟୀ — ଏହି ସମସ୍ତ ନାରୀଲିଙ୍ଗ।

ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଃ କଟୁତୁମ୍ବୀ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଶାଲା ତ୍ଵିନ୍ଦ୍ରାଵରୁଣୀ । ଅର୍ଶୋଘ୍ନଃ ଶୂରଣଃ କନ୍ଦୋ ମୁସ୍ତକଃ କୁରୁଵିନ୍ଦକଃ ।। ୩୬୩.

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, କଟୁତୁମ୍ବୀ, ବିଶାଳା, ଇନ୍ଦ୍ରାବରୁଣୀ, ଅର୍ଶୋଘ୍ନ, ଶୂରଣ, କନ୍ଦ, ମୁଷ୍ଟକ ଓ କୁରୁବିନ୍ଦକ — ଏହି ଉଦ୍ଭିଦମାନେ।

ଵଂଶେ ତ୍ଵକ୍ସାରକର୍ମ୍ମାରଵେଣୁମସ୍କରତେଜନାଃ । ଛତ୍ରାତିଚ୍ଛତ୍ରପାଲଘ୍ନୀ ମାଲାତୃଣକଭୂସ୍ତୃଣେ ।। ୩୬୩.

ବାଁସରେ — ତ୍ୱକ୍ସାର, କର୍ମାର, ବେଣୁ, ମସ୍କର, ତେଜନା; ଚତ୍ରା, ଅତିଚତ୍ର, ପାଳଘ୍ନୀ, ମାଳାତୃଣ ଓ ଭୂତୃଣ — ଏହି ସମସ୍ତ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।

ତୃଣରାଜାହ୍ଵଯସ୍ତାଲୋ ଘୋଣ୍ଟା କ୍ରମୁକପୁଗକୌ । ଶାର୍ଦୂଲଦ୍ଵୀପିନୌ ଵ୍ଯାଘ୍ନେ ହର୍ଯ୍ଯକ୍ଷଃ କେଶରୀ ହରିଃ ।। ୩୬୩.

ତୃଣରାଜ, ତାଳ, ଘଣ୍ଟା, କ୍ରମୁକ, ପୁଗ, ଶାର୍ଦୂଳ, ଦ୍ୱୀପିନ, ବ୍ୟାଘ୍ର, ହର୍ୟକ୍ଷ, କେଶରୀ ଓ ହରି — ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ।

କୋଲଃ ପୋତ୍ରୀ ଵରାହଃ ସ୍ଯାତ୍ କୋକ ଈହାମୃଗୋ ଵୃକଃ । ଲୂତୋର୍ଣନାଭୌ ତୁ ସମୌ ତନ୍ତୁଵାଯଶ୍ଚ ମର୍କଟେ ।। ୩୬୩.

କୋଳ, ପୋତ୍ରୀ, ବରାହ, କୋକ, ଇହାମୃଗ, ବୃକ, ଲୂତ, ଉର୍ଣ୍ଣନାଭ, ତନ୍ତୁବାୟ ଓ ମର୍କଟ — ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ।

ଵୃଶ୍ଚିକଃ ଶୂକକୀଟଃ ସ୍ଯାତ୍ସାରଙ୍ଗସ୍ତୋକକୌ ସମୌ । କୃକଵାକୁସ୍ତାମ୍ରଚୂଡ଼ଃ ପିକଃ କୋକିଲ ଇତ୍ଯପି ।। ୩୬୩.

ବୃଶ୍ଚିକ, ଶୂକକୀଟ, ସାରଙ୍ଗ, ତୋକକ, କୃକବାକୁ, ତାମ୍ରଚୂଡ, ପିକ ଓ କୋକିଳ — ଏହି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ।

କାକେ ତୁ କରଟାରିଷ୍ଟୌ ଵକଃ କହ୍ଵ ଉଦାହୃତଃ । କୋକଶ୍ଚକ୍ରଶ୍ଚକ୍ରଵାକୋ କାଦମ୍ବଃ କଲହଂସକଃ ।। ୩୬୩.

କାକ, କରଟ, ଅରିଷ୍ଟ, ବକ, କହ୍ବ, କୋକ, ଚକ୍ର, ଚକ୍ରବାକ, କାଦମ୍ବ ଓ କଳହଂସକ — ଏହି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ।

ପତଙ୍ଗିକା ପୁତ୍ତିକା ସ୍ଯାତ୍ସରଘା ମଧୁମକ୍ଷଇକା । ଦ୍ଵିରେଫପୁଷ୍ପଲିଡ୍‌ଭୃଙ୍ଗଷଟ୍ପଦଭ୍ରମରାଽଲଯଃ ।। ୩୬୩.

ପତଙ୍ଗିକା, ପୁତ୍ତିକା, ସରଘା, ମଧୁମକ୍ଷିକା, ଦ୍ୱିରେଫ, ପୁଷ୍ପଳିଡ, ଭୃଙ୍ଗ, ଷଟ୍ପଦ, ଭ୍ରମର ଓ ଆଳୟ — ଏହି ସମସ୍ତ କୀଟ।

କେକୀ ଶିଖ୍ଯସ୍ଯ ଵାକ୍କେକା ଶକୁନ୍ତିଶକୁନିଦ୍ଵିଜାଃ । ସ୍ତ୍ରୀ ପକ୍ଷତିଃ ପକ୍ଷମୂଲଞ୍ଚଞ୍ଚୂସ୍ତୋଟିରୁଭେ ସ୍ତ୍ରିଯୌ ।। ୩୬୩.

ଶିଖୀର ମହିଳାକୁ କେକୀ କୁହାଯାଏ; ବାକ୍କେକା, ଶକୁନ୍ତି, ଶକୁନିଦ୍ୱିଜ, ନାରୀ, ପକ୍ଷତି, ପକ୍ଷମୂଳ, ଚଞ୍ଚୁ ଓ ଟୋଟି — ଏହି ସମସ୍ତ ନାରୀଲିଙ୍ଗ।

ଗତିରୁଡଡୀନସଣ୍ଡୀନୌ କୁଲାଯୋ ନୀଡ଼ମସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ପେଶୀ କୋଷୋ ଦ୍ଵିହୀନେଽଣ୍ଡଂ ପୃଥୁକଃ ଶାଵକଃ ଶିଶୁ ।। ୩୬୩.

ଗତି, ରୁଡ଼ଡ଼ୀ, ନସଣ୍ଡୀ — ଏହିମାନେ ନାରୀଲିଙ୍ଗ; କୁଳାୟ ନପୁଂସକ; ପେଶୀ, କୋଷ, ଦ୍ୱିହୀନ, ଅଣ୍ଡ, ପୃଥୁକ, ଶାବକ ଓ ଶିଶୁ — ଏହି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ।

ପୋତଃ ପାକୋଽର୍ଭକୋ ଡିମ୍ଭଃ ସନ୍ଦୋହଵ୍ଯୂହକୋ ଗଣଃ । ସ୍ତୋମୌଵନିକରଵ୍ରାତା ନିକୁରମ୍ବଂ କଦମ୍ବକଂ ୩୬୩.

ପୋତ, ପାକ, ଅର୍ଭକ, ଡିମ୍ଭ, ସନ୍ଦୋହ, ବ୍ୟୂହକ, ଗଣ, ସ୍ତୋମ, ବନିକର, ବ୍ରାତ, ନିକୁରମ୍ବ ଓ କଦମ୍ବକ — ଏହି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ନୃବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଟ୍ଶୂଦ୍ରଵର୍ଗାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେଷଽଯ ନାମତଃ । ନରଃ ପଞ୍ଚଜନା ମର୍ତ୍ତ୍ଯା ଯଦ୍‌ଯୋଷାଽଵଲା ଵଧୂଃ ।। ୩୬୪.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ନର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର — ଏହି ଚାରି ଶ୍ରେଣୀର ନାମ କହିବି; ନର, ପଞ୍ଚଜନ, ମର୍ତ୍ୟ, ଯୁବତୀ, ଅବଳା ଓ ବଧୂ — ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

କାନ୍ତାର୍ଥିନୀ ତୁ ଯା ଯାତି ସଙ୍କେତଂ ସାଽଭିସାରିକା । କୁଲଟା ପୁଂଶ୍ଚଲ୍ଯସତୀ ନଗ୍ନିକା ସ୍ତ୍ରୀ ଚ କୋଟଵୀ ।। ୩୬୪.

ଯିଏ ପ୍ରେମିକଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ମିଳିବାକୁ ଯାଏ, ସେ ଅଭିସାରିକା; କୁପଥଗାମିନୀ, ବେଶ୍ୟା, ଅସତୀ, ନଗ୍ନା ଓ କୋଟବୀ — ଏହି ସମସ୍ତ ନାରୀଲିଙ୍ଗ।

କାତ୍ଯାଯନ୍ଯର୍ଦ୍ଧଵୃଦ୍ଧା ଯା ସୈରିନ୍ଧ୍ରୀ ପରଵେଶ୍ମଗା । ଅସିକ୍ନୀ ସ୍ଯାଦଵୃଦ୍ଧା ଯା ମଲିନୀ ତୁ ରଜସ୍ଵଲା ।। ୩୬୪.

କାତ୍ୟାୟନୀ — ଅର୍ଧବୟସ୍କା ନାରୀ; ସୈରିନ୍ଧ୍ରୀ — ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା; ଅସିକ୍ନୀ — ଅବୟସ୍କା; ମଳିନୀ — ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀ।

ଵାରସ୍ତ୍ରୀ ଗଣିକା ଵେଶ୍ଯା ଭ୍ରାତୃଜାଯାସ୍ତୁ ଯାତରଃ । ନନାନ୍ଦା ତୁ ସ୍ଵସା ପତ୍ଯୁଃ ସପିଣ୍ଡାସ୍ତୁ ସନାଭଯଃ ।। ୩୬୪.

ବାରସ୍ତ୍ରୀ, ଗଣିକା, ବେଶ୍ୟା, ଭ୍ରାତୃଜାୟା — ଏହିମାନେ ଯାତର; ନନାନ୍ଦା — ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭଉଣୀ; ସପିଣ୍ଡା — ଏକେ ଗୋତ୍ରର; ସନାଭୟ — ଏକେ ଗର୍ଭର।

ସମାନୋଦର୍ଯ୍ଯସୋଦର୍ଯ୍ଯସଗର୍ଭସହଜାସ୍ସମାଃ । ଯଗୋତ୍ରବନ୍ଧଵଜ୍ଞାତିବନ୍ଧୁସ୍ଵସ୍ଵଜନାଃ ସମାଃ ।। ୩୬୪.

ସମାନ ଉଦର, ସଉଦର, ସଗର୍ଭ, ସହଜା — ଏହିମାନେ ସମାନ; ଗୋତ୍ରବନ୍ଧୁ, ବଜ୍ଞାତି, ବନ୍ଧୁ ଓ ସ୍ୱଜନ — ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ।

ଦମ୍ପତୀ ଜମ୍ପତୀ ଭାର୍ଯ୍ଯାପତୀ ଜାଯାପତୀ ଚ ତୌ । ଗର୍ଭାଶଯୋ ଜରାଯୁଃ ସ୍ଯାଦୁଲ୍ଵଞ୍ଚ କଲଲୋଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ ।। ୩୬୪.

ଦମ୍ପତି, ଜମ୍ପତି, ଭାର୍ଯ୍ୟାପତି, ଜାୟାପତି — ଏହିମାନେ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ; ଗର୍ଭାଶୟ, ଜରାୟୁ, ଉଲ୍ବ ଓ କଳଳ — ଏହିମାନେ ନାରୀଲିଙ୍ଗ।

ଗର୍ଭୋ ଭ୍ରୁଣ ଇମୌ ତୁଲ୍ଯୌ କ୍ଲୀଵଂ ଶଣ୍ଡୋ ନପୁଂସକମ୍ । ସ୍ଯାଦୁତ୍ତାନଶ୍ଯୋ ଡିମ୍ଭୋ ବାଲୋ ମାଣଵକଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୬୪.

ଗର୍ଭ ଓ ଭ୍ରୁଣ ଦୁହିଁଟି ଏକରକମ୍। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ନପୁଂସକ, ସେଉଁଠି କ୍ଲୀବ, ଶଣ୍ଡ, ବା ନପୁଂସକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଶିଶୁ ପିଠି ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେ ଡିମ୍ବ। ଛୁଆଁକୁ ବାଳକ କିମ୍ବା ମାଣବକ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ପିଚିଣ୍ଡିଲୋ ଵୃହତ୍‌କୁକ୍ଷିରଵଭ୍ରଟୋ ନତନାସିକେ । ଵିକଲାଙ୍ଗସ୍ତୁ ପୋଗଣ୍ଡ ଆରୋଗ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦନାମଯମ୍ ।। ୩୬୪.

ଯେଉଁ ଶିଶୁର ପେଟ ଫୁଲିଯାଇଛି, ସେ ପିଚିଣ୍ଡିଳ। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ପେଟ ବଡ଼, ସେ ବୃହତ୍କୁକ୍ଷି। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ନାଭି ବାହାରକୁ ଉଠିଯାଇଛି, ସେ ଅବଭ୍ରଟ। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ନାକ ସିଧା ନୁହେଁ, ସେ ନତନାସିକ। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ଅଙ୍ଗ ଭଲ ନୁହେଁ, ସେ ବିକଳାଙ୍ଗ। ଛୁଆଁକୁ ପୋଗଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ। ଶରୀର ଭଲ ଥିବାକୁ ଆରୋଗ୍ୟ, ରୋଗ ନଥିବାକୁ ଅନାମୟ କୁହନ୍ତି।

ସ୍ଯାଦେଡେ ଵଧିରଃ କୁବ୍ଜେ ଗଡୁଲଃ କୁକରେ କୁନିଃ । କ୍ଷଯଃ ଶୋଷଶ୍ଚ ଯକ୍ଷ୍ମା ଚ ପ୍ରତିଶ୍ଯାଯସ୍ତୁ ପୀନସଃ ।। ୩୬୪.

ଯେଉଁ ଲୋକର ହାତ କିମ୍ବା ପାଉ ଟେଢ଼ା, ସେ ଏଢ଼େ। ଯେଉଁ ଶୁଣିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ବଧିର। ଯେଉଁ ଲୋକର ପିଠି ଟେଢ଼ା, ସେ କୁବ୍ଜ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଟାଣି ଟାଣି କଥା କହେ, ସେ ଗଡୁଳ। ଯେଉଁ ଲୋକର କଣ୍ଠ କଠିନ, ସେ କୁକର। ଯେଉଁ ଲୋକର ହାତ ଟେଢ଼ା, ସେ କୁନି। ଶରୀର କ୍ଷୟକୁ କ୍ଷୟ, ଦେହ ଶୁକିଯିବାକୁ ଶୋଷ, ଯକ୍ଷ୍ମାକୁ ଯକ୍ଷ୍ମା, ଲମ୍ବା ସର୍ଦିକୁ ପ୍ରତିଶ୍ୟାୟ, ନାକ ବନ୍ଦ ହେବାକୁ ପୀନସ କୁହନ୍ତି।