ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ହର୍ମ୍ଯାଦି ଧନିନାଂ ଵାସଃ ପ୍ରାସାଦୋ ଦେଵଭୂଭୁଜାଂ । ସ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ଵାର୍ଦ୍ଵାରଂ ପ୍ରତୀହାରଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିତର୍ଦ୍ଦିସ୍ତୁ ଵେଦିକା ।। ୩୬୩.

ହର୍ମ୍ୟାଦି ହେଉଛି ଧନୀମାନେ ରହୁଥିବା ଘର; ପ୍ରାସାଦ ହେଉଛି ଦେବତା ଓ ରାଜାଙ୍କର ରାଜମହଳ; ଦ୍ୱାର ହେଉଛି ଦରଜା, ପ୍ରତୀହାର ହେଉଛି ଦରବାନ, ବିତର୍ଦ୍ଦି ହେଉଛି ଘେର, ବେଦିକା ହେଉଛି ବେଦି।

କପୋତପାଲିକାଯାନ୍ତୁ ଵିଟଙ୍କଂ ପୁଂନପୁଂସକଂ । କଵାଟମଵରନ୍ତୁଲ୍ଯେ ନିଃଶ୍ରେଣିସ୍ତ୍ଵଧିରୋହିଣୀ ।। ୩୬୩.

କପୋତପାଳିକା ହେଉଛି ପରାବା ଘର; ବିଟଙ୍କ ହେଉଛି ବସିବା ଠାର, ପୁମ୍ନପୁମ୍ସକ ହେଉଛି ଉଭୟଲିଙ୍ଗୀ; କବାଟ ଏବଂ ଅବର ଦୁହିଁଠି ଦରଜା; ନିଃଶ୍ରେଣି ହେଉଛି ଡ଼େଢ଼ି, ଅଧିରୋହିଣୀ ହେଉଛି ସିଢ଼ି।

ସମ୍ମାର୍ଜନୀ ସୋଧନୀ ସ୍ଯାତ୍ ସଙ୍‌ରୋଽଵକରସ୍ତଥା । ଅଦ୍ରିଗୋତ୍ରଗିରିଗ୍ରାଵା ଗହନଂ କାନନଂ ଵନଂ ।। ୩୬୩.

ସମ୍ମାର୍ଜନୀ ହେଉଛି ଝାଡ଼ୁ, ସୋଧନୀ ହେଉଛି ପରିଷ୍କାର କରିବା ଉପକରଣ, ସଂର ଏବଂ ଅବକର ଦୁହିଁଠି ଧୁଳି ଉଠାଇବା ଉପକରଣ। ଅଦ୍ରି, ଗୋତ୍ର, ଗିରିଗ୍ରାବ — ଏହା ସବୁ ପାହାଡ଼ର ନାମ; ଗହନ, କାନନ, ବନ — ଏହା ସବୁ ଜଙ୍ଗଲର ନାମ।

ଆରାମଃ ସ୍ଯାଦୁପଵନଂ କୃତ୍ରିମଂ ଵନମେଵ ଯତ୍ । ସ୍ଯାଦେତଦେଵ ପ୍ରମଦଵନମନ୍ଦଃ ପୁରୋଚିତଂ ।। ୩୬୩.

ଏକ ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ୟାନ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ ତିଆରି କରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ, ଯାହା ଏକ ପ୍ରକାର ଅଟୁଟ ଅରଣ୍ୟ ଭଳି। ଏହିପରି ଉଦ୍ୟାନକୁ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଉଦ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ରାଜମହଳ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଵୀଥ୍ଯାଲିରାଵଲିଃ ପଙ୍‌କ୍ତିଶ୍ରେଣୀଲେଖାସ୍ତୁ ରାଜଯଃ । ଵାନସ୍ପତ୍ଯଃ ଫଲୈଃ ପୁଷ୍ପାତ୍ତୈରପୁଷ୍ପାଦ୍ଵନସ୍ପତିଃ ।। ୩୬୩.

ଏଠାରେ ପଥ, ଶାରୀ, ଧାଡ଼ି ଓ ଅନୁସୂଚୀ ରୂପେ ଗଛମାନେ ଲଗାଯାଇଛି। କିଛି ଗଛରେ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଲାଗେ, କିଛି ଗଛରେ କିଛି ନାହିଁ।

ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲପାକାନ୍ତାଃ ପଲାଶୀ ଦ୍ରୁଦ୍ରୁମାଗମାଃ । ସ୍ଥାଣୁ ଵା ନା ଧ୍ରୁଵଃ ଶଙ୍କୁଃ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲୋତ୍ଫୁଲ୍ଲସଂସ୍ଫୁଟାଃ ।। ୩୬୩.

ଏଠାରେ ଫଳ ପକିଲା ପରେ ମିଳୁଥିବା ଔଷଧୀ, ପଳାଶ ଗଛ, ଦୃଢ଼ ଗଛ ଓ ପ୍ରବଳ ହୋଇଥିବା ଗଛ ଅଛି। କିଛି ଗଛ ଏକଠା ଅଟୁଟ ଅଛି, କିଛି ଚିହ୍ନିତ, କିଛି ଫୁଲେଇ ଉଠିଛି।

ପଲାଶଂ ଛଦନଂ ପର୍ଣମିଧ୍ମମେଧଃ ସମିତ୍ ସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ବୋଧିଦ୍ରୁମଶ୍ଚଲଦଲୋ ଦଧିତ୍ଥଗ୍ରାହିମନ୍ମଥାଃ ।। ୩୬୩.

ପଳାଶ ପତ୍ର ଛାୟା ଦେବାକୁ, ପତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଓ ହୋମ ପାଇଁ, ଡାଳି ହୋମର ଇଂଧନ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ବୋଧି ଗଛ ତରଳ ପତ୍ର ସହିତ, ଦଧିଥ ଓ ମନ୍ମଥ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତସ୍ମିନ୍ ଦଧିଫଲଃ ପୁଷ୍ପଫଲଦନ୍ତଶଠାଵପି । ଉଡୁମ୍ବରେ ହେମଦୁଗ୍ଧଃ କୋଵିଦାରେ ଦ୍ଵିପତ୍ରକଃ ।। ୩୬୩.

ସେଠାରେ ଦଧି ଭଳି ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦୁହେଁ ଦେଇଥିବା ଗଛ ଓ ଦନ୍ତଶଠ ଗଛ ଅଛି। ଉଡୁମ୍ବର ଗଛରୁ ସୁନା ରଙ୍ଗର ରସ ମିଳେ, କୋବିଦାର ଦୁଇଟି ପତ୍ର ଥାଏ।

ସପ୍ତପର୍ଣୋ ଵିଶାଲତ୍ଵକ୍ କୃତମାଲଂ ସୁଵର୍ଣକଃ । ଆରେଵତଵ୍ଯାଧିଘାତସମ୍ପାକ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାଃ ।। ୩୬୩.

ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ଚଉଡ଼ା ଛାଲ ସହିତ, କୃତମାଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣକ, ଆରେବତ, ବ୍ୟାଧିଘାତ, ସମ୍ପାକ ଓ ଚତୁରଅଙ୍ଗୁଳା ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ସ୍ଯାଜ୍ଜମ୍ବୀରେ ଦନ୍ତଶଠୋ ଵରୁଣେ ତିକ୍ତଶାଵକଃ । ପୁନ୍ନାଗେ ପୁରୁଷସ୍ତୁଙ୍ଗଃ କେଶରୋ ଦେଵଵଲ୍ଲଭଃ ।। ୩୬୩.

ଜମ୍ବିର ଉଦ୍ୟାନରେ ଦନ୍ତଶଠ ଗଛ, ବରୁଣ ଉଦ୍ୟାନରେ ତିତିଅ ଶାବକ ଗଛ, ପୁନ୍ନାଗ ଉଦ୍ୟାନରେ ଉଚ୍ଚ ପୁରୁଷ ଗଛ ଓ କେଶର ଉଦ୍ୟାନରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଗଛ ଅଛି।

ପାରିଭଦ୍ରେ ନିମ୍ବତରୁର୍ମନ୍ଦାରଃ ପାରିଜାତକଃ । ଵଞ୍ଜୁଲଶ୍ଚିତ୍ରକୃଚ୍ଚାଥ ଦ୍ଵୌ ପୀତନକପୀତନୌ ।। ୩୬୩.

ପାରିଭଦ୍ର ଉଦ୍ୟାନରେ ନିମ୍ବ ଗଛ, ମନ୍ଦାର ଉଦ୍ୟାନରେ ପାରିଜାତ ଗଛ, ବଞ୍ଜୁଳ, ଚିତ୍ରକୃଚ୍ଚ ଓ ଦୁଇଟି ପୀତନକ ଗଛ ଅଛି।

ଆମ୍ରାତକେ ମଧୂକେ ତୁ ଗୁଡପୁଷ୍ପମଧୁଦ୍ରୁମୌ । ପୀଲୌ ଗୁଡ଼ଫଲଃ ସ୍ରଂସୀ ନୀଦେଯୀ ଚାମ୍ବୁଵେତସଃ ।। ୩୬୩.

ଆମ୍ରାତକ ଓ ମଧୂକ ଉଦ୍ୟାନରେ ଗୁଡ଼ଫୁଲ ଓ ମଧୁ ଦେଇଥିବା ଗଛ, ପୀଲା, ଭାରି ଫଳ ଦେଇଥିବା ସ୍ରଂସୀ, ନୀଦେୟୀ ଓ ଅମ୍ବୁବେତସ ଗଛ ଅଛି।

ଶୋଭାଞ୍ଜନେ ଶିଗ୍ରୁତୀକ୍ଷ୍ଣଗନ୍ଧକାକ୍ଷୀରମୋଚକାଃ । ରକ୍ତୋଽସୌ ମଧୁଶିଗ୍ରୁଃ ସ୍ଯାଦରିଷ୍ଟଃ ଫେଣିଲଃ ସମୌ ।। ୩୬୩.

ଶୋଭାଞ୍ଜନ, ଶିଗ୍ରୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଗନ୍ଧ ଥିବା ଗନ୍ଧକାକ୍ଷୀର ଓ ମୋଚକ ଗଛ, ଲାଲ୍ ମଧୁଶିଗ୍ରୁ, ଅରିଷ୍ଟ ଓ ଫେଣିଲ ସମଉ ଗଛ ଅଛି।

ଗାଲଵଃ ଶାଵରୋ ଲୋଧ୍ରସ୍ତିରୀଟସ୍ତିଲ୍ଵମାର୍ଜନୌ । ଶେଲୁଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକଃ ଶୀତ ଉଦ୍ଦାଲୋ ବହୁଵାରକଃ ।। ୩୬୩.

ଗାଳବ, ଶାବର, ଲୋଧ୍ର, ତିରୀଟ, ତିଲ୍ବ ଓ ଆର୍ଜନ ଗଛ, ଶେଲୁ, ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ, ଶୀତ, ଉଦ୍ଦାଳ ଓ ବହୁବାରକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଵୈକଙ୍କତଃ ଶ୍ରୁଵାଵୃକ୍ଷୋ ଗ୍ରନ୍ଥିଲୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରପାଦପି । ତିନ୍ଦୁକଃ ସ୍ଫୂର୍ଜକଃ କାଲୋ ନାଦେଯୀ ଭୂମିଜମ୍ବୁକଃ ।। ୩୬୩.

ବୈକଙ୍କଟ, ଶ୍ରୁଭାବୃକ୍ଷ, ଗ୍ରନ୍ଥିଳ, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦ, ଟିଣ୍ଡୁକ, ସ୍ଫୂର୍ଜକ, କାଳ, ନାଦେୟୀ ଓ ଭୂମିଜମ୍ବୁକ ଗଛ ଅଛି।

କାକତିନ୍ଦୌ ପୀଲୁକଃ ସ୍ଯାକତ୍ ପାଟଲିର୍ମୋକ୍ଷମୁଷ୍କକୌ । କ୍ରମୁକଃ ପଟ୍ଟିକାଖ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ କୁମ୍ଭୀ କୈଟର୍ଯ୍ଯକଟ୍ଫଲେ ।। ୩୬୩.

କାକତିନ୍ଦୁ, ପୀଲୁକ, ସ୍ୟାକତ, ପାଟଳି, ମୋକ୍ଷ, ମୁଷ୍କକ, କ୍ରମୁକ, ପଟ୍ଟିକା, କୁମ୍ଭୀ, କୈଟର୍ୟ ଓ କଟଫଳ ଗଛ ଅଛି।

ଵୀରଵୃକ୍ଷୋଽରୁଷ୍କରୋଽଗ୍ନିମୁଖୀ ଭଲ୍ଲାତକୀ ତ୍ରିଷୁ । ସର୍ଜକାସନଜୀଵଶ୍ଚ ପୀତସାଲେଽଥ ମାଲକେ ।। ୩୬୩.

ବୀରବୃକ୍ଷ, ଅରୁଷ୍କର, ଅଗ୍ନିମୁଖୀ ଓ ତିନି ପ୍ରକାରର ଭଲ୍ଲାତକୀ ଗଛ, ସର୍ଜକା, ସନଜୀବ, ପୀତସାଳ ଓ ମାଲକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ସର୍ଜାଶ୍ଵକର୍ଣୌ ଵୀରେନ୍ଦ୍ରୌ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ରୁଃ କକୁଭୋଽର୍ଜୁନଃ । ଇଙ୍ଗୁଦୀ ତାପସତରର୍ମୋଚା ଶାଲ୍ମଲିରେଵ ଚ ।। ୩୬୩.

ସର୍ଜ, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ, ବୀରେନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ରୁ, କକୁଭ, ଅର୍ଜୁନ, ଇଙ୍ଗୁଦୀ, ତାପସତର, ମୋଚା ଓ ଶାଲମଳୀ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଚିରଵିଲ୍ଵୋ ନକ୍ତମାଲଃ କରଜଶ୍ଚ କରଞ୍ଚକେ । ପ୍ରକୀର୍ଯ୍ଯଃ ପୂତିକରଜୋ ମର୍କଟ୍ଯଙ୍ଗରଵଲ୍ଲରୀ ।। ୩୬୩.

ଚିରବିଲ୍ବ, ନକ୍ତମାଳ, କରଜ ଓ କରଞ୍ଚକ; ପ୍ରକୀର୍ଯ୍ୟ, ପୂତିକରଜ ଓ ବାନର ଆକୃତିର ବଲ୍ଲରୀ ଗଛ ଅଛି।

ରୋହୀ ରୋହିତକଃ ପ୍ଲୀହଶତ୍ରୁର୍ଦାଡ଼ିମପୁଷ୍ପକଃ । ଗାଯତ୍ରୀ ବାଲତନଯଃ ଖଦିରୋ ଦନ୍ତଧାଵନଃ ।। ୩୬୩.

ରୋହୀ, ରୋହିତକ, ପ୍ଲୀହଶତ୍ରୁ, ଦାରିମପୁଷ୍ପକ, ଗାୟତ୍ରୀ, ବାଳତନୟ, ଖଦିର ଓ ଦନ୍ତଧାବନ ଗଛ ଅଛି।

ଅରିମେଦୋ ଵିଟ୍‌ଖଦିରେ କଦରଃ ଖଦିରେ ସିତେ । ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲୋ ଵର୍ଦ୍ଧମାନସ୍ଚଞ୍ଚୁର୍ଗନ୍ଧର୍ଵହସ୍ତକଃ ।। ୩୬୩.

ଅରିମେଦ, ବିଟ୍ଖଦିର, କଦର, ସିଧା ଖଦିର, ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଳ, ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ, ଚଞ୍ଚୁ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବହସ୍ତକ ଗଛ ଅଛି।

ପିଣ୍ଡୀତକୋ ମରୁଵକଃ ପୀତଦାରୁ ଚ ଦାରୁ ଚ । ଦେଵାଦାରୁଃ ପୂତିକାଷ୍ଠଂ ଶ୍ଯାମା ତୁ ମହୀଲାହ୍ଵଯା ।। ୩୬୩.

ପିଣ୍ଡୀତକ, ମରୁବକ, ପୀତଦାରୁ, ଦାରୁ, ଦେବଦାରୁ, ପୂତିକାଠ, ଏବଂ ମହୀଲା ନାମରେ ପରିଚିତ ଶ୍ୟାମା।

ଲତା ଗୋଵନ୍ଦନୀ ଗୁନ୍ଦା ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁଃ ଫଲିନୀ ଫଲୀ । ମଣ୍ଡୂକପର୍ଣପତ୍ରୋର୍ଣନଟକଟ୍ଵଙ୍ଗଟୁଣ୍ଟୁକାଃ ।। ୩୬୩.

ଲତା, ଗୋବନ୍ଦନୀ, ଗୁଣ୍ଡା, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଫଳିନୀ, ଫଳୀ, ମଣ୍ଡୂକପତ୍ର, ଉର୍ଣ୍ଣନଟ, କଟ୍ବଙ୍ଗ ଏବଂ ଟୁଣ୍ଟୁକା।

ଶ୍ଯୋନାକଶୁକନାସର୍କ୍ଷଦୀର୍ଘଵୃନ୍ତକୁଟନ୍ନଟାଃ । ପୀତଦ୍ରୁଃ ସରଲଶ୍ଚାଥ ନିଚୁଲୋଽମ୍ବୁଜ ଇଜ୍ଜଲଃ ।। ୩୬୩.

ଶ୍ୟୋନାକ, ଶୁକନାସ, ଋକ୍ଷ, ଦୀର୍ଘବୃନ୍ତ, କୁଟନ୍ନଟା, ପୀତଦ୍ରୁ, ସରଳ, ନିଚୁଳ, ଅମ୍ବୁଜ ଏବଂ ଇଜ୍ଜଳ।

କାକୋଡୁମ୍ବରିକା ଫଲ୍ଗୁରରିଷ୍ଟଃ ପିଚୁମର୍ଦକଃ । ସର୍ଵ୍ଵତୋଭଦ୍ରକୋ ନିମ୍ବେ ଶିରୀଷସ୍ତୁ କପୀତନଃ ।। ୩୬୩.

କାକୋଡୁମ୍ବରିକା, ଫଳ୍ଗୁ, ଅରିଷ୍ଟ, ପିଚୁମର୍ଦ୍ଦ, ସର୍ବତୋଭଦ୍ରକ, ନିମ୍ବ, ଶିରୀଷ ଏବଂ କପୀତନ।

ଵକୁଲୋ ଵଞ୍ଜୁଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପିଚ୍ଛିଲାଽଗୁରୁଶିଂଶପାଃ । ଜଯା ଜଯନ୍ତୀ ତର୍କାରୀ କଣିକା ଗଣିକାରିକା ।। ୩୬୩.

ବକୁଳ, ବଞ୍ଜୁଳ, ପିଚ୍ଛିଳା, ଅଗୁରୁ, ଶିଂଶପା, ଜୟା, ଜୟନ୍ତୀ, ତରକାରୀ, କଣିକା ଏବଂ ଗଣିକାରିକା।

ଶ୍ରୀପର୍ଣମଗ୍ନିମନ୍ଧଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵତ୍ସକୋ ଗିରିମଲ୍ଲିକା । କାଲସ୍କନ୍ଧସ୍ତମାଲଃ ସ୍ଯାତ୍ ତଣ୍ଡୁଲୀଯୋଽଲ୍ପମାରିଷଃ ।। ୩୬୩.

ଶ୍ରୀପର୍ଣ୍ଣ, ଅଗ୍ନିମନ୍ଧ, ବତ୍ସକ, ଗିରିମଲ୍ଲିକା, କାଳସ୍କନ୍ଧ, ତମାଳ, ତଣ୍ଡୁଳିୟ ଏବଂ ଅଲ୍ପମାରିଷ।

ସିନ୍ଧୁଵାରସ୍ତୁ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ସୈଵାସ୍ଫୋତା ଵନୋଦ୍ଭଵା । ଗଣିକା ଯୂଥିକାଽମ୍ବଷ୍ଠା ସପ୍ତଲା ନଵମାଲିକା ।। ୩୬୩.

ସିନ୍ଧୁବାର, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ସୈବା, ସ୍ଫୋଟା, ବନଉତ୍ପନ୍ନ, ଗଣିକା, ଯୂଥିକା, ଅମ୍ବଷ୍ଠା, ସପ୍ତଲା ଏବଂ ନବମାଲିକା।

ଅତିମୁକ୍ତଃ ପୁଣ୍ଡ୍ରକଃ ସ୍ଯାତ୍କୁମାରୀ ତରଣିଃ ସହା । ତତ୍ର ଶୋଣେ କୁରୁଵକସ୍ତତ୍ର ପୀତେ କୁରୁଷ୍ଟକଃ ।। ୩୬୩.

ଅତିମୁକ୍ତ, ପୁଣ୍ଡ୍ରକ, କୁମାରୀ, ତରଣି ଏବଂ ସହା; ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗରେ କୁରୁବକ; ହଳଦିଆରେ କୁରୁଷ୍ଟକ।