ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଽଧିକୃତେଽଧ୍ଯାକ୍ଷଃ ସୂର୍ଯ୍ଯଵହ୍ନୀ ଵିଭାଵସୂ । ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରାଦୌ ଵିଷେ ଵୋର୍ଯ୍ଯେ ଗୁଣେ ରାଗେ ଦ୍ରଵେ ରସଃ ।। ୩୬୨.

ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖାଯିବାରେ ଅଧିକୃତକୁ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅଗ୍ନିକୁ ବିଭାବସୁ କୁହାଯାଏ; ପ୍ରେମରେ ବିଷ ମାନେ ବିଷ, ବର୍ୟ୍ୟ ହେଉଛି ଘୋଡ଼ା; ଗୁଣ ମାନେ ଗୁଣ; ରାଗ ହେଉଛି ଆସକ୍ତି; ଦ୍ରବ ମାନେ ତରଳ; ରସ ହେଉଛି ସ୍ୱାଦ।

ତେଜଃପୁରୀଷଯୋର୍ଵର୍ଚ୍ଚ ଆଗଃ ପାପାପରାଧଯୋଃ । ଛନ୍ଦଃ ପଦ୍ଯେଽଭିଲାଷେ ଚ ସାଧୀଯାନ୍ ସାଧୁଵାଢଯୋଃ ୩୬୨.

ଅଗ୍ନି ଓ ପଖାନ୍ଡର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ବର୍ଚ୍ଚ କୁହାଯାଏ; ଆଗ ହେଉଛି ପାପ ଓ ଅପରାଧ; ଛନ୍ଦ ହେଉଛି କବିତାର ଛନ୍ଦ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ; ସାଧୀୟାନ୍ ମାନେ ଉତ୍ତମ, ସାଧୁ ହେଉଛି ଭଲ ଲୋକ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଭୂପୁରାଦ୍ରିଵନୌଷଧିସିଂହାଦିଵର୍ଗକାନ୍ । ଭୂରନନ୍ତା କ୍ଷମା ଧାତ୍ରୀ କ୍ଷ୍ମାପ୍ଯା କୁଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧରିତ୍ର୍ଯପି ।। ୩୬୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଔଷଧି, ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ ବିଷୟରେ କହିବି। ଭୂ, ଅନନ୍ତା, କ୍ଷମା, ଧାତ୍ରୀ, କ୍ଷ୍ମାପ୍ୟା, କୁଃ ଏବଂ ଧରିତ୍ରୀ — ଏହା ସବୁ ପୃଥିବୀର ନାମ।

ମୃନ୍ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରଶସ୍ତା ତୁ ମୃତ୍ସା ମୃତ୍ସ୍ନା ଚ ମୃତ୍ତିକା । ଜଗତ୍ତ୍ରିପିଷ୍ଟପଂ ଲୋକଂ ଭୁଵନଂ ଜଗତୀ ସମା ।। ୩୬୩.

ମୃନ୍, ମୃତ୍ତିକା, ପ୍ରଶସ୍ତା, ମୃତ୍ସା, ମୃତ୍ସ୍ନା ଏବଂ ମୃତ୍ତିକା — ଏହା ସବୁ ମାଟିର ନାମ। ଜଗତ, ତ୍ରିପିଷ୍ଠପ, ଲୋକ, ଭୁବନ, ଜଗତୀ — ଏହା ସବୁ ସଂସାରର ନାମ।

ଅଯନଂ ଵର୍ତ୍ମ ମାର୍ଗାଧ୍ଵପନ୍ଥାନଃ ପଦଵୀ ସୃତିଃ । ସରଣିଃ ପଦ୍ଧତିଃ ପଦ୍ଯା ଵର୍ତ୍ତନ୍ଯେକପଦୀତି ଚ ।। ୩୬୩.

ଅୟନ, ବର୍ତ୍ମ, ମାର୍ଗ, ଅଧ୍ୱ, ପନ୍ଥାନ, ପଦବୀ, ସୃତି, ସରଣି, ପଦ୍ଧତି, ପଦ୍ୟା, ବର୍ତ୍ତନୀ, ଏକପଦୀ — ଏହା ସବୁ ପଥ ବା ରାସ୍ତାର ଅର୍ଥ।

ପୂଃ ସ୍ତ୍ରୀ ପୁରୀନଗର୍ଯ୍ଯୌ ଵା ପତ୍ତନଂ ପୁଟଭେଦନମ୍ । ସ୍ଯାନୀଯଂ ନିଗମୋଽନ୍ଯତ୍ତୁ ଯନ୍ମୂଲନଗରାତ୍ପୁରମ୍ ।। ୩୬୩.

ପୂଃ, ପୁରୀ, ନଗରୀ, ପଟ୍ଟନ, ପୁଟଭେଦନ — ଏହା ସବୁ ସହରର ନାମ। ନୀୟ ଏବଂ ନିଗମ ଅନ୍ୟ ନାମ, ମୂଳ ସହରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସହରକୁ ପୁରମ୍ କୁହାଯାଏ।

ତଚ୍ଛାଶାନଗରଂ ଵେଶୋ ଵେଶ୍ଯାଜନସମାଶ୍ରଯଃ । ଆପଣସ୍ତୁ ନିଷଦ୍ଯାଯାଂ ଵିପଣିଃ ପଣ୍ଯଵୀଥିକା ।। ୩୬୩.

ତଚ୍ଛାଶାନଗର ହେଉଛି ସହରର ଏକ ଅଞ୍ଚଳ; ବେଶ ହେଉଛି ଘର, ବେଶ୍ୟାଜନ ହେଉଛି ବେଶ୍ୟାଙ୍କ ଘର। ଆପଣ ହେଉଛି ବସିବା ପାଇଁ ବଜାର, ବିପଣି ହେଉଛି ଦୋକାନ, ପଣ୍ୟବୀଥିକା ହେଉଛି ବଜାର ରାସ୍ତା।

ରଥ୍ଯା ପ୍ରତୋଲୀ ଵିଶିଖା ସ୍ଯାଚ୍ଚଯୋ ଵପ୍ରମସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ପ୍ରାକାରୋ ଵରଣଃ ଶାଲଃ ପ୍ରାଚୀରଂ ପ୍ରାନ୍ତତୋ ଵୃତିଃ ।। ୩୬୩.

ରଥ୍ୟା, ପ୍ରତୋଳୀ, ବିଶିଖା — ଏହା ସବୁ ରାସ୍ତା; ଚୟ ହେଉଛି ଟିଅ, ବପ୍ର ହେଉଛି ପ୍ରାଚୀର, ଅସ୍ତ୍ରିୟା ହେଉଛି ଜିଅ; ପ୍ରାକାର ହେଉଛି ଦେଉଳି, ବରଣ ହେଉଛି ବାଡ଼, ଶାଳ ହେଉଛି ମଣ୍ଡପ, ପ୍ରାଚୀର ହେଉଛି ଚାରିପାଖର ବାଡ଼, ବୃତି ହେଉଛି ପାର୍ଶ୍ୱର ଘେର।

ଭିତ୍ତିଃ ସ୍ତ୍ରୀ କୁଡ୍ଯମେଡୂକଂ ଯଦନ୍ତର୍ନସ୍ତକୀକସଂ । ଵାସଃ କୁଟୀ ଦ୍ଵଯୋଃ ଶାଲା ସଭା ସଞ୍ଜଵନନ୍ତ୍ଵିଦମ୍ ।। ୩୬୩.

ଭିତ୍ତି ହେଉଛି ଦେଉଳି, କୁଡ଼ି ମଧ୍ୟ ଦେଉଳି, ଏଡ଼ୂକ ହେଉଛି ଧାନ ଭଣ୍ଡାର, ଭିତରେ ଯାହା ଅଛି ତାକୁ ନସ୍ତକୀକ କୁହାଯାଏ। ବାସ ହେଉଛି ଘର, କୁଟି ହେଉଛି ଛୋଟ ଘର, ଶାଳା ଦୁଇ ଲୋକ ପାଇଁ ଘର, ସଭା ହେଉଛି ସଭାଘର, ସଞ୍ଜବନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅର୍ଥରେ।

ଚତୁଃଶାଲଂ ମୁନୀନାନ୍ତୁ ପର୍ଣଶାଲୋଟଜୋଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ଚୈତ୍ଯମାଯତନନ୍ତୁଲ୍ଯେ ଵାଜିଶାଲା ତୁ ମନ୍ଦୁରା ।। ୩୬୩.

ଚତୁର୍ଶାଳ ହେଉଛି ଋଷିମାନେ ରହୁଥିବା ଆଶ୍ରମ; ପର୍ଣ୍ଣଶାଳା ଏବଂ ଉଟଜ ହେଉଛି ଜିଅମାନେ ରହୁଥିବା ଘର; ଚୈତ୍ୟ ଏବଂ ଆୟତନ ଦୁହିଁଠି ମନ୍ଦିର; ଘୋଡ଼ା ରଖିବା ଘରକୁ ବାଜିଶାଳା କିମ୍ବା ମଣ୍ଡୁରା କୁହାଯାଏ।

ହର୍ମ୍ଯାଦି ଧନିନାଂ ଵାସଃ ପ୍ରାସାଦୋ ଦେଵଭୂଭୁଜାଂ । ସ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ଵାର୍ଦ୍ଵାରଂ ପ୍ରତୀହାରଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିତର୍ଦ୍ଦିସ୍ତୁ ଵେଦିକା ।। ୩୬୩.

ହର୍ମ୍ୟାଦି ହେଉଛି ଧନୀମାନେ ରହୁଥିବା ଘର; ପ୍ରାସାଦ ହେଉଛି ଦେବତା ଓ ରାଜାଙ୍କର ରାଜମହଳ; ଦ୍ୱାର ହେଉଛି ଦରଜା, ପ୍ରତୀହାର ହେଉଛି ଦରବାନ, ବିତର୍ଦ୍ଦି ହେଉଛି ଘେର, ବେଦିକା ହେଉଛି ବେଦି।

କପୋତପାଲିକାଯାନ୍ତୁ ଵିଟଙ୍କଂ ପୁଂନପୁଂସକଂ । କଵାଟମଵରନ୍ତୁଲ୍ଯେ ନିଃଶ୍ରେଣିସ୍ତ୍ଵଧିରୋହିଣୀ ।। ୩୬୩.

କପୋତପାଳିକା ହେଉଛି ପରାବା ଘର; ବିଟଙ୍କ ହେଉଛି ବସିବା ଠାର, ପୁମ୍ନପୁମ୍ସକ ହେଉଛି ଉଭୟଲିଙ୍ଗୀ; କବାଟ ଏବଂ ଅବର ଦୁହିଁଠି ଦରଜା; ନିଃଶ୍ରେଣି ହେଉଛି ଡ଼େଢ଼ି, ଅଧିରୋହିଣୀ ହେଉଛି ସିଢ଼ି।

ସମ୍ମାର୍ଜନୀ ସୋଧନୀ ସ୍ଯାତ୍ ସଙ୍‌ରୋଽଵକରସ୍ତଥା । ଅଦ୍ରିଗୋତ୍ରଗିରିଗ୍ରାଵା ଗହନଂ କାନନଂ ଵନଂ ।। ୩୬୩.

ସମ୍ମାର୍ଜନୀ ହେଉଛି ଝାଡ଼ୁ, ସୋଧନୀ ହେଉଛି ପରିଷ୍କାର କରିବା ଉପକରଣ, ସଂର ଏବଂ ଅବକର ଦୁହିଁଠି ଧୁଳି ଉଠାଇବା ଉପକରଣ। ଅଦ୍ରି, ଗୋତ୍ର, ଗିରିଗ୍ରାବ — ଏହା ସବୁ ପାହାଡ଼ର ନାମ; ଗହନ, କାନନ, ବନ — ଏହା ସବୁ ଜଙ୍ଗଲର ନାମ।

ଆରାମଃ ସ୍ଯାଦୁପଵନଂ କୃତ୍ରିମଂ ଵନମେଵ ଯତ୍ । ସ୍ଯାଦେତଦେଵ ପ୍ରମଦଵନମନ୍ଦଃ ପୁରୋଚିତଂ ।। ୩୬୩.

ଏକ ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ୟାନ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ ତିଆରି କରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ, ଯାହା ଏକ ପ୍ରକାର ଅଟୁଟ ଅରଣ୍ୟ ଭଳି। ଏହିପରି ଉଦ୍ୟାନକୁ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଉଦ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ରାଜମହଳ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଵୀଥ୍ଯାଲିରାଵଲିଃ ପଙ୍‌କ୍ତିଶ୍ରେଣୀଲେଖାସ୍ତୁ ରାଜଯଃ । ଵାନସ୍ପତ୍ଯଃ ଫଲୈଃ ପୁଷ୍ପାତ୍ତୈରପୁଷ୍ପାଦ୍ଵନସ୍ପତିଃ ।। ୩୬୩.

ଏଠାରେ ପଥ, ଶାରୀ, ଧାଡ଼ି ଓ ଅନୁସୂଚୀ ରୂପେ ଗଛମାନେ ଲଗାଯାଇଛି। କିଛି ଗଛରେ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଲାଗେ, କିଛି ଗଛରେ କିଛି ନାହିଁ।

ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲପାକାନ୍ତାଃ ପଲାଶୀ ଦ୍ରୁଦ୍ରୁମାଗମାଃ । ସ୍ଥାଣୁ ଵା ନା ଧ୍ରୁଵଃ ଶଙ୍କୁଃ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲୋତ୍ଫୁଲ୍ଲସଂସ୍ଫୁଟାଃ ।। ୩୬୩.

ଏଠାରେ ଫଳ ପକିଲା ପରେ ମିଳୁଥିବା ଔଷଧୀ, ପଳାଶ ଗଛ, ଦୃଢ଼ ଗଛ ଓ ପ୍ରବଳ ହୋଇଥିବା ଗଛ ଅଛି। କିଛି ଗଛ ଏକଠା ଅଟୁଟ ଅଛି, କିଛି ଚିହ୍ନିତ, କିଛି ଫୁଲେଇ ଉଠିଛି।

ପଲାଶଂ ଛଦନଂ ପର୍ଣମିଧ୍ମମେଧଃ ସମିତ୍ ସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ବୋଧିଦ୍ରୁମଶ୍ଚଲଦଲୋ ଦଧିତ୍ଥଗ୍ରାହିମନ୍ମଥାଃ ।। ୩୬୩.

ପଳାଶ ପତ୍ର ଛାୟା ଦେବାକୁ, ପତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଓ ହୋମ ପାଇଁ, ଡାଳି ହୋମର ଇଂଧନ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ବୋଧି ଗଛ ତରଳ ପତ୍ର ସହିତ, ଦଧିଥ ଓ ମନ୍ମଥ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତସ୍ମିନ୍ ଦଧିଫଲଃ ପୁଷ୍ପଫଲଦନ୍ତଶଠାଵପି । ଉଡୁମ୍ବରେ ହେମଦୁଗ୍ଧଃ କୋଵିଦାରେ ଦ୍ଵିପତ୍ରକଃ ।। ୩୬୩.

ସେଠାରେ ଦଧି ଭଳି ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦୁହେଁ ଦେଇଥିବା ଗଛ ଓ ଦନ୍ତଶଠ ଗଛ ଅଛି। ଉଡୁମ୍ବର ଗଛରୁ ସୁନା ରଙ୍ଗର ରସ ମିଳେ, କୋବିଦାର ଦୁଇଟି ପତ୍ର ଥାଏ।

ସପ୍ତପର୍ଣୋ ଵିଶାଲତ୍ଵକ୍ କୃତମାଲଂ ସୁଵର୍ଣକଃ । ଆରେଵତଵ୍ଯାଧିଘାତସମ୍ପାକ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାଃ ।। ୩୬୩.

ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ଚଉଡ଼ା ଛାଲ ସହିତ, କୃତମାଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣକ, ଆରେବତ, ବ୍ୟାଧିଘାତ, ସମ୍ପାକ ଓ ଚତୁରଅଙ୍ଗୁଳା ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ସ୍ଯାଜ୍ଜମ୍ବୀରେ ଦନ୍ତଶଠୋ ଵରୁଣେ ତିକ୍ତଶାଵକଃ । ପୁନ୍ନାଗେ ପୁରୁଷସ୍ତୁଙ୍ଗଃ କେଶରୋ ଦେଵଵଲ୍ଲଭଃ ।। ୩୬୩.

ଜମ୍ବିର ଉଦ୍ୟାନରେ ଦନ୍ତଶଠ ଗଛ, ବରୁଣ ଉଦ୍ୟାନରେ ତିତିଅ ଶାବକ ଗଛ, ପୁନ୍ନାଗ ଉଦ୍ୟାନରେ ଉଚ୍ଚ ପୁରୁଷ ଗଛ ଓ କେଶର ଉଦ୍ୟାନରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଗଛ ଅଛି।

ପାରିଭଦ୍ରେ ନିମ୍ବତରୁର୍ମନ୍ଦାରଃ ପାରିଜାତକଃ । ଵଞ୍ଜୁଲଶ୍ଚିତ୍ରକୃଚ୍ଚାଥ ଦ୍ଵୌ ପୀତନକପୀତନୌ ।। ୩୬୩.

ପାରିଭଦ୍ର ଉଦ୍ୟାନରେ ନିମ୍ବ ଗଛ, ମନ୍ଦାର ଉଦ୍ୟାନରେ ପାରିଜାତ ଗଛ, ବଞ୍ଜୁଳ, ଚିତ୍ରକୃଚ୍ଚ ଓ ଦୁଇଟି ପୀତନକ ଗଛ ଅଛି।

ଆମ୍ରାତକେ ମଧୂକେ ତୁ ଗୁଡପୁଷ୍ପମଧୁଦ୍ରୁମୌ । ପୀଲୌ ଗୁଡ଼ଫଲଃ ସ୍ରଂସୀ ନୀଦେଯୀ ଚାମ୍ବୁଵେତସଃ ।। ୩୬୩.

ଆମ୍ରାତକ ଓ ମଧୂକ ଉଦ୍ୟାନରେ ଗୁଡ଼ଫୁଲ ଓ ମଧୁ ଦେଇଥିବା ଗଛ, ପୀଲା, ଭାରି ଫଳ ଦେଇଥିବା ସ୍ରଂସୀ, ନୀଦେୟୀ ଓ ଅମ୍ବୁବେତସ ଗଛ ଅଛି।

ଶୋଭାଞ୍ଜନେ ଶିଗ୍ରୁତୀକ୍ଷ୍ଣଗନ୍ଧକାକ୍ଷୀରମୋଚକାଃ । ରକ୍ତୋଽସୌ ମଧୁଶିଗ୍ରୁଃ ସ୍ଯାଦରିଷ୍ଟଃ ଫେଣିଲଃ ସମୌ ।। ୩୬୩.

ଶୋଭାଞ୍ଜନ, ଶିଗ୍ରୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଗନ୍ଧ ଥିବା ଗନ୍ଧକାକ୍ଷୀର ଓ ମୋଚକ ଗଛ, ଲାଲ୍ ମଧୁଶିଗ୍ରୁ, ଅରିଷ୍ଟ ଓ ଫେଣିଲ ସମଉ ଗଛ ଅଛି।

ଗାଲଵଃ ଶାଵରୋ ଲୋଧ୍ରସ୍ତିରୀଟସ୍ତିଲ୍ଵମାର୍ଜନୌ । ଶେଲୁଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକଃ ଶୀତ ଉଦ୍ଦାଲୋ ବହୁଵାରକଃ ।। ୩୬୩.

ଗାଳବ, ଶାବର, ଲୋଧ୍ର, ତିରୀଟ, ତିଲ୍ବ ଓ ଆର୍ଜନ ଗଛ, ଶେଲୁ, ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ, ଶୀତ, ଉଦ୍ଦାଳ ଓ ବହୁବାରକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଵୈକଙ୍କତଃ ଶ୍ରୁଵାଵୃକ୍ଷୋ ଗ୍ରନ୍ଥିଲୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରପାଦପି । ତିନ୍ଦୁକଃ ସ୍ଫୂର୍ଜକଃ କାଲୋ ନାଦେଯୀ ଭୂମିଜମ୍ବୁକଃ ।। ୩୬୩.

ବୈକଙ୍କଟ, ଶ୍ରୁଭାବୃକ୍ଷ, ଗ୍ରନ୍ଥିଳ, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦ, ଟିଣ୍ଡୁକ, ସ୍ଫୂର୍ଜକ, କାଳ, ନାଦେୟୀ ଓ ଭୂମିଜମ୍ବୁକ ଗଛ ଅଛି।

କାକତିନ୍ଦୌ ପୀଲୁକଃ ସ୍ଯାକତ୍ ପାଟଲିର୍ମୋକ୍ଷମୁଷ୍କକୌ । କ୍ରମୁକଃ ପଟ୍ଟିକାଖ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ କୁମ୍ଭୀ କୈଟର୍ଯ୍ଯକଟ୍ଫଲେ ।। ୩୬୩.

କାକତିନ୍ଦୁ, ପୀଲୁକ, ସ୍ୟାକତ, ପାଟଳି, ମୋକ୍ଷ, ମୁଷ୍କକ, କ୍ରମୁକ, ପଟ୍ଟିକା, କୁମ୍ଭୀ, କୈଟର୍ୟ ଓ କଟଫଳ ଗଛ ଅଛି।

ଵୀରଵୃକ୍ଷୋଽରୁଷ୍କରୋଽଗ୍ନିମୁଖୀ ଭଲ୍ଲାତକୀ ତ୍ରିଷୁ । ସର୍ଜକାସନଜୀଵଶ୍ଚ ପୀତସାଲେଽଥ ମାଲକେ ।। ୩୬୩.

ବୀରବୃକ୍ଷ, ଅରୁଷ୍କର, ଅଗ୍ନିମୁଖୀ ଓ ତିନି ପ୍ରକାରର ଭଲ୍ଲାତକୀ ଗଛ, ସର୍ଜକା, ସନଜୀବ, ପୀତସାଳ ଓ ମାଲକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ସର୍ଜାଶ୍ଵକର୍ଣୌ ଵୀରେନ୍ଦ୍ରୌ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ରୁଃ କକୁଭୋଽର୍ଜୁନଃ । ଇଙ୍ଗୁଦୀ ତାପସତରର୍ମୋଚା ଶାଲ୍ମଲିରେଵ ଚ ।। ୩୬୩.

ସର୍ଜ, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ, ବୀରେନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ରୁ, କକୁଭ, ଅର୍ଜୁନ, ଇଙ୍ଗୁଦୀ, ତାପସତର, ମୋଚା ଓ ଶାଲମଳୀ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଚିରଵିଲ୍ଵୋ ନକ୍ତମାଲଃ କରଜଶ୍ଚ କରଞ୍ଚକେ । ପ୍ରକୀର୍ଯ୍ଯଃ ପୂତିକରଜୋ ମର୍କଟ୍ଯଙ୍ଗରଵଲ୍ଲରୀ ।। ୩୬୩.

ଚିରବିଲ୍ବ, ନକ୍ତମାଳ, କରଜ ଓ କରଞ୍ଚକ; ପ୍ରକୀର୍ଯ୍ୟ, ପୂତିକରଜ ଓ ବାନର ଆକୃତିର ବଲ୍ଲରୀ ଗଛ ଅଛି।