ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତଲ୍ପଂ ଶଯ୍ଯାଟ୍ଟଦାରେଷୁ ଡିମ୍ଭୌ ତୁ ଶିଶୁଵାଲିଶୌ । ସ୍ତମ୍ଭୌ ସ୍ଥୂଣାଜଡ଼ୀଭାଵୌ ସଭ୍ଯେ ସଂସଦି ଵୈ ସଭା ।। ୩୬୨.

ଶଯ୍ୟା ଓ ଶୋଇବା ସ୍ଥାନରେ ଖଟ, ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶିଶୁ; ଦଣ୍ଡ ଓ ଥାମ ଜରା ଦେହରେ, ସଭାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେବା।

କିରଣପ୍ରଗ୍ର୍ହୌ ରଶ୍ମୀ ଧର୍ମ୍ମାଃ ପୁଣ୍ଯଯମାଦଯଃ । ଲଲାମଂ ପୁଚ୍ଛପୁଣ୍ଡ୍ରାଶ୍ଵଭୂଷାପ୍ରାଧାନ୍ଯକେତୁଷୁ ।। ୩୬୨.

କିରଣ ଓ ପ୍ରଭା, ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟର ଉତ୍ସ; ମୁଣ୍ଡା ଚିହ୍ନ, ପୁଛ ଓ ଘୋଡ଼ାର ମୁଖ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଚିହ୍ନ।

ପ୍ରତ୍ଯଯୋଽଧୀନଶପଥଜ୍ଞାନଵିସ୍ଵାସହେତୁଷୁ । ସମଯାଃ ଶପଥାଚାରକାଲସିଦ୍ଧାନ୍ତସଂଵିଦଃ ।। ୩୬୨.

ନିଶ୍ଚୟ ଅଧୀନତା, ଶପଥ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭରସାର କାରଣରେ; ସମ୍ମତି, ଶପଥ, ଆଚରଣ, ସମୟ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ବୁଝିବାରେ।

ଅତ୍ଯଯୋଽତିକ୍ରମେ କୃଚ୍ଛ୍ରେ ସତ୍ଯଂ ଶପଥତଥ୍ଯଯୋଃ । ଵୀର୍ଯ୍ଯଂ ବଲପ୍ରଭାଵୌ ଚ ରୂପ୍ଯଂ ରୂପେ ପ୍ରଶସ୍ତକେ ।। ୩୬୨.

ଅତିକ୍ରମରେ ଅପରାଧ, କଠିନତା, ଶପଥ ଓ ଅସତ୍ୟରେ ସତ୍ୟ; ଶକ୍ତି, ବଳ ଓ ପ୍ରଭାବ, ରୂପ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରେ ଚାଁଦି।

ଦୁରୋଦରୋ ଦ୍ଯୁତକାରେ ପଣେ ଦ୍ଯୂତେ ଦୁରୋଦରଂ । ମହାରଣ୍ଯେ ଦୁର୍ଗପଥେ କାନ୍ତାରଃ ପୁନ୍ନପୁଂସକଂ ।। ୩୬୨.

ଜୁଆରେ ଖାଲି ପେଟ, ଦ୍ୟୁତରେ ଦାଉ, ଜୁଆରେ ଖାଲି ପେଟ; ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ କଠିନ ପଥ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗ।

ଯମାନିଲେନ୍ଦ୍ରଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଵିଷ୍ଣୁସିଂହାଦିକେ ହରିଃ । ଦଶେଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ ଭଯେ ଶ୍ଵଭ୍ରେ ଜଠରଃ କଠିନେଽପି ଚ ।। ୩୬୨.

ଯମ, ବାତାସ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ହରି ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ଜଣେ ଜିଅର ଭୟରେ, ଗଭୀର ଖାଇଁରେ, ଏବଂ କଠିନ ପେଟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ବିରାଜ ଅଛି।

ଉଦାରୋ ଦାତୃମହତୋରିତରସ୍ତ୍ଵନ୍ଯନୀଚଯୋଃ । ଚୂଡ଼ା କିରୀଟଂ କେଶାଶ୍ଚ ସଂଯତା ମୌଲଯସ୍ତ୍ରଯଃ ।। ୩୬୨.

ଏହି ମହାଦାନୀ ମନୁଷ୍ୟରେ ସେ ଉଦାର ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଛୋଟ ଲୋକମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ମୁଣ୍ଡର ମୁକୁଟକୁ କିରିଟ କୁହାଯାଏ, କେଶ ଅର୍ଥାତ୍ ଚୁଲି, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବାନ୍ଧିଥିବା ଚୁଲିକୁ ମୌଳି କୁହାଯାଏ, ଏହାର ତିନି ପ୍ରକାର ଅଛି।

ବଲିଃ କରୋପହାରାଦୌ ସୈନ୍ଯସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯାଦିକେ ବଲଂ । ସ୍ତ୍ରୀକଟୀଵସ୍ତ୍ରବନ୍ଧେଽପି ନୀଵୀ ପରିପଣେଽପି ଚ ।। ୩୬୨.

ବଳି ହେଉଛି ହାତରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ଉପହାର; ବଳ ଅର୍ଥାତ୍ ସେନାରେ ଦୃଢତା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ। ନୀବୀ ହେଉଛି ଜଣେ ଜିଅର କମରେ ବାନ୍ଧିଥିବା ବସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଜୁଆରେ ବ୍ୟବହୃତ ବାନ୍ଧ ମଧ୍ୟ।

ଶୁକ୍ରଲେ ମୂଷିକେ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ ସୁକୃତେ ଵୃଷଭେ ଵୃଷଃ । ଦ୍ଯୂତାକ୍ଷେ ସାରିଫଲକେଽପ୍ଯାକର୍ଷୋଽଥାଽକ୍ଷମିନ୍ଦ୍ରିଯେ ।। ୩୬୨.

ଶୁକ୍ର ଅର୍ଥାତ୍ ବୀର୍ୟ; ମୂଷିକ ହେଉଛି ଉଠୁକା; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନେ ଉତ୍ତମ; ବୃଷ ହେଉଛି ବଳଦ; ଦ୍ୟୂତାକ୍ଷ ହେଉଛି ଜୁଆର ଗୁଟି; ସାରିଫଳକ ହେଉଛି ଖେଳର ତକ୍ତା; ଆକର୍ଷ ମାନେ ଆକର୍ଷଣ; ଅକ୍ଷ ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ।

ନା ଦ୍ଯୂତାଙ୍ଗେ ଚ କର୍ଷେ ଚ ଵ୍ଯଵହାରେ କଲିଦ୍ରୁମେ । ଉଷ୍ଣୀଷଃ ସ୍ଯାନ୍ କିରୀଟାଦୌ କର୍ଷୂଃ କୁଲ୍ଯାଭିଧାଯିନୀ ।। ୩୬୨.

ଜୁଆରେ, ଭାଗ୍ୟ ଟାଣିବାରେ, ଆଇନି କାମକାଜରେ ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ, ଉଷ୍ଣୀଷ ହେଉଛି ପଗଡି, କିରିଟ ହେଉଛି ମୁକୁଟ, କର୍ଷୂ ହେଉଛି ମାପ, ଏବଂ କୁଳ୍ୟା ହେଉଛି ପାନି ଚାନେଲ।

ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଽଧିକୃତେଽଧ୍ଯାକ୍ଷଃ ସୂର୍ଯ୍ଯଵହ୍ନୀ ଵିଭାଵସୂ । ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରାଦୌ ଵିଷେ ଵୋର୍ଯ୍ଯେ ଗୁଣେ ରାଗେ ଦ୍ରଵେ ରସଃ ।। ୩୬୨.

ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖାଯିବାରେ ଅଧିକୃତକୁ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅଗ୍ନିକୁ ବିଭାବସୁ କୁହାଯାଏ; ପ୍ରେମରେ ବିଷ ମାନେ ବିଷ, ବର୍ୟ୍ୟ ହେଉଛି ଘୋଡ଼ା; ଗୁଣ ମାନେ ଗୁଣ; ରାଗ ହେଉଛି ଆସକ୍ତି; ଦ୍ରବ ମାନେ ତରଳ; ରସ ହେଉଛି ସ୍ୱାଦ।

ତେଜଃପୁରୀଷଯୋର୍ଵର୍ଚ୍ଚ ଆଗଃ ପାପାପରାଧଯୋଃ । ଛନ୍ଦଃ ପଦ୍ଯେଽଭିଲାଷେ ଚ ସାଧୀଯାନ୍ ସାଧୁଵାଢଯୋଃ ୩୬୨.

ଅଗ୍ନି ଓ ପଖାନ୍ଡର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ବର୍ଚ୍ଚ କୁହାଯାଏ; ଆଗ ହେଉଛି ପାପ ଓ ଅପରାଧ; ଛନ୍ଦ ହେଉଛି କବିତାର ଛନ୍ଦ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ; ସାଧୀୟାନ୍ ମାନେ ଉତ୍ତମ, ସାଧୁ ହେଉଛି ଭଲ ଲୋକ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଭୂପୁରାଦ୍ରିଵନୌଷଧିସିଂହାଦିଵର୍ଗକାନ୍ । ଭୂରନନ୍ତା କ୍ଷମା ଧାତ୍ରୀ କ୍ଷ୍ମାପ୍ଯା କୁଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧରିତ୍ର୍ଯପି ।। ୩୬୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଔଷଧି, ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ ବିଷୟରେ କହିବି। ଭୂ, ଅନନ୍ତା, କ୍ଷମା, ଧାତ୍ରୀ, କ୍ଷ୍ମାପ୍ୟା, କୁଃ ଏବଂ ଧରିତ୍ରୀ — ଏହା ସବୁ ପୃଥିବୀର ନାମ।

ମୃନ୍ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରଶସ୍ତା ତୁ ମୃତ୍ସା ମୃତ୍ସ୍ନା ଚ ମୃତ୍ତିକା । ଜଗତ୍ତ୍ରିପିଷ୍ଟପଂ ଲୋକଂ ଭୁଵନଂ ଜଗତୀ ସମା ।। ୩୬୩.

ମୃନ୍, ମୃତ୍ତିକା, ପ୍ରଶସ୍ତା, ମୃତ୍ସା, ମୃତ୍ସ୍ନା ଏବଂ ମୃତ୍ତିକା — ଏହା ସବୁ ମାଟିର ନାମ। ଜଗତ, ତ୍ରିପିଷ୍ଠପ, ଲୋକ, ଭୁବନ, ଜଗତୀ — ଏହା ସବୁ ସଂସାରର ନାମ।

ଅଯନଂ ଵର୍ତ୍ମ ମାର୍ଗାଧ୍ଵପନ୍ଥାନଃ ପଦଵୀ ସୃତିଃ । ସରଣିଃ ପଦ୍ଧତିଃ ପଦ୍ଯା ଵର୍ତ୍ତନ୍ଯେକପଦୀତି ଚ ।। ୩୬୩.

ଅୟନ, ବର୍ତ୍ମ, ମାର୍ଗ, ଅଧ୍ୱ, ପନ୍ଥାନ, ପଦବୀ, ସୃତି, ସରଣି, ପଦ୍ଧତି, ପଦ୍ୟା, ବର୍ତ୍ତନୀ, ଏକପଦୀ — ଏହା ସବୁ ପଥ ବା ରାସ୍ତାର ଅର୍ଥ।

ପୂଃ ସ୍ତ୍ରୀ ପୁରୀନଗର୍ଯ୍ଯୌ ଵା ପତ୍ତନଂ ପୁଟଭେଦନମ୍ । ସ୍ଯାନୀଯଂ ନିଗମୋଽନ୍ଯତ୍ତୁ ଯନ୍ମୂଲନଗରାତ୍ପୁରମ୍ ।। ୩୬୩.

ପୂଃ, ପୁରୀ, ନଗରୀ, ପଟ୍ଟନ, ପୁଟଭେଦନ — ଏହା ସବୁ ସହରର ନାମ। ନୀୟ ଏବଂ ନିଗମ ଅନ୍ୟ ନାମ, ମୂଳ ସହରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସହରକୁ ପୁରମ୍ କୁହାଯାଏ।

ତଚ୍ଛାଶାନଗରଂ ଵେଶୋ ଵେଶ୍ଯାଜନସମାଶ୍ରଯଃ । ଆପଣସ୍ତୁ ନିଷଦ୍ଯାଯାଂ ଵିପଣିଃ ପଣ୍ଯଵୀଥିକା ।। ୩୬୩.

ତଚ୍ଛାଶାନଗର ହେଉଛି ସହରର ଏକ ଅଞ୍ଚଳ; ବେଶ ହେଉଛି ଘର, ବେଶ୍ୟାଜନ ହେଉଛି ବେଶ୍ୟାଙ୍କ ଘର। ଆପଣ ହେଉଛି ବସିବା ପାଇଁ ବଜାର, ବିପଣି ହେଉଛି ଦୋକାନ, ପଣ୍ୟବୀଥିକା ହେଉଛି ବଜାର ରାସ୍ତା।

ରଥ୍ଯା ପ୍ରତୋଲୀ ଵିଶିଖା ସ୍ଯାଚ୍ଚଯୋ ଵପ୍ରମସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ପ୍ରାକାରୋ ଵରଣଃ ଶାଲଃ ପ୍ରାଚୀରଂ ପ୍ରାନ୍ତତୋ ଵୃତିଃ ।। ୩୬୩.

ରଥ୍ୟା, ପ୍ରତୋଳୀ, ବିଶିଖା — ଏହା ସବୁ ରାସ୍ତା; ଚୟ ହେଉଛି ଟିଅ, ବପ୍ର ହେଉଛି ପ୍ରାଚୀର, ଅସ୍ତ୍ରିୟା ହେଉଛି ଜିଅ; ପ୍ରାକାର ହେଉଛି ଦେଉଳି, ବରଣ ହେଉଛି ବାଡ଼, ଶାଳ ହେଉଛି ମଣ୍ଡପ, ପ୍ରାଚୀର ହେଉଛି ଚାରିପାଖର ବାଡ଼, ବୃତି ହେଉଛି ପାର୍ଶ୍ୱର ଘେର।

ଭିତ୍ତିଃ ସ୍ତ୍ରୀ କୁଡ୍ଯମେଡୂକଂ ଯଦନ୍ତର୍ନସ୍ତକୀକସଂ । ଵାସଃ କୁଟୀ ଦ୍ଵଯୋଃ ଶାଲା ସଭା ସଞ୍ଜଵନନ୍ତ୍ଵିଦମ୍ ।। ୩୬୩.

ଭିତ୍ତି ହେଉଛି ଦେଉଳି, କୁଡ଼ି ମଧ୍ୟ ଦେଉଳି, ଏଡ଼ୂକ ହେଉଛି ଧାନ ଭଣ୍ଡାର, ଭିତରେ ଯାହା ଅଛି ତାକୁ ନସ୍ତକୀକ କୁହାଯାଏ। ବାସ ହେଉଛି ଘର, କୁଟି ହେଉଛି ଛୋଟ ଘର, ଶାଳା ଦୁଇ ଲୋକ ପାଇଁ ଘର, ସଭା ହେଉଛି ସଭାଘର, ସଞ୍ଜବନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅର୍ଥରେ।

ଚତୁଃଶାଲଂ ମୁନୀନାନ୍ତୁ ପର୍ଣଶାଲୋଟଜୋଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ଚୈତ୍ଯମାଯତନନ୍ତୁଲ୍ଯେ ଵାଜିଶାଲା ତୁ ମନ୍ଦୁରା ।। ୩୬୩.

ଚତୁର୍ଶାଳ ହେଉଛି ଋଷିମାନେ ରହୁଥିବା ଆଶ୍ରମ; ପର୍ଣ୍ଣଶାଳା ଏବଂ ଉଟଜ ହେଉଛି ଜିଅମାନେ ରହୁଥିବା ଘର; ଚୈତ୍ୟ ଏବଂ ଆୟତନ ଦୁହିଁଠି ମନ୍ଦିର; ଘୋଡ଼ା ରଖିବା ଘରକୁ ବାଜିଶାଳା କିମ୍ବା ମଣ୍ଡୁରା କୁହାଯାଏ।

ହର୍ମ୍ଯାଦି ଧନିନାଂ ଵାସଃ ପ୍ରାସାଦୋ ଦେଵଭୂଭୁଜାଂ । ସ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ଵାର୍ଦ୍ଵାରଂ ପ୍ରତୀହାରଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିତର୍ଦ୍ଦିସ୍ତୁ ଵେଦିକା ।। ୩୬୩.

ହର୍ମ୍ୟାଦି ହେଉଛି ଧନୀମାନେ ରହୁଥିବା ଘର; ପ୍ରାସାଦ ହେଉଛି ଦେବତା ଓ ରାଜାଙ୍କର ରାଜମହଳ; ଦ୍ୱାର ହେଉଛି ଦରଜା, ପ୍ରତୀହାର ହେଉଛି ଦରବାନ, ବିତର୍ଦ୍ଦି ହେଉଛି ଘେର, ବେଦିକା ହେଉଛି ବେଦି।

କପୋତପାଲିକାଯାନ୍ତୁ ଵିଟଙ୍କଂ ପୁଂନପୁଂସକଂ । କଵାଟମଵରନ୍ତୁଲ୍ଯେ ନିଃଶ୍ରେଣିସ୍ତ୍ଵଧିରୋହିଣୀ ।। ୩୬୩.

କପୋତପାଳିକା ହେଉଛି ପରାବା ଘର; ବିଟଙ୍କ ହେଉଛି ବସିବା ଠାର, ପୁମ୍ନପୁମ୍ସକ ହେଉଛି ଉଭୟଲିଙ୍ଗୀ; କବାଟ ଏବଂ ଅବର ଦୁହିଁଠି ଦରଜା; ନିଃଶ୍ରେଣି ହେଉଛି ଡ଼େଢ଼ି, ଅଧିରୋହିଣୀ ହେଉଛି ସିଢ଼ି।

ସମ୍ମାର୍ଜନୀ ସୋଧନୀ ସ୍ଯାତ୍ ସଙ୍‌ରୋଽଵକରସ୍ତଥା । ଅଦ୍ରିଗୋତ୍ରଗିରିଗ୍ରାଵା ଗହନଂ କାନନଂ ଵନଂ ।। ୩୬୩.

ସମ୍ମାର୍ଜନୀ ହେଉଛି ଝାଡ଼ୁ, ସୋଧନୀ ହେଉଛି ପରିଷ୍କାର କରିବା ଉପକରଣ, ସଂର ଏବଂ ଅବକର ଦୁହିଁଠି ଧୁଳି ଉଠାଇବା ଉପକରଣ। ଅଦ୍ରି, ଗୋତ୍ର, ଗିରିଗ୍ରାବ — ଏହା ସବୁ ପାହାଡ଼ର ନାମ; ଗହନ, କାନନ, ବନ — ଏହା ସବୁ ଜଙ୍ଗଲର ନାମ।

ଆରାମଃ ସ୍ଯାଦୁପଵନଂ କୃତ୍ରିମଂ ଵନମେଵ ଯତ୍ । ସ୍ଯାଦେତଦେଵ ପ୍ରମଦଵନମନ୍ଦଃ ପୁରୋଚିତଂ ।। ୩୬୩.

ଏକ ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ୟାନ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ ତିଆରି କରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ, ଯାହା ଏକ ପ୍ରକାର ଅଟୁଟ ଅରଣ୍ୟ ଭଳି। ଏହିପରି ଉଦ୍ୟାନକୁ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଉଦ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ରାଜମହଳ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଵୀଥ୍ଯାଲିରାଵଲିଃ ପଙ୍‌କ୍ତିଶ୍ରେଣୀଲେଖାସ୍ତୁ ରାଜଯଃ । ଵାନସ୍ପତ୍ଯଃ ଫଲୈଃ ପୁଷ୍ପାତ୍ତୈରପୁଷ୍ପାଦ୍ଵନସ୍ପତିଃ ।। ୩୬୩.

ଏଠାରେ ପଥ, ଶାରୀ, ଧାଡ଼ି ଓ ଅନୁସୂଚୀ ରୂପେ ଗଛମାନେ ଲଗାଯାଇଛି। କିଛି ଗଛରେ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଲାଗେ, କିଛି ଗଛରେ କିଛି ନାହିଁ।

ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲପାକାନ୍ତାଃ ପଲାଶୀ ଦ୍ରୁଦ୍ରୁମାଗମାଃ । ସ୍ଥାଣୁ ଵା ନା ଧ୍ରୁଵଃ ଶଙ୍କୁଃ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲୋତ୍ଫୁଲ୍ଲସଂସ୍ଫୁଟାଃ ।। ୩୬୩.

ଏଠାରେ ଫଳ ପକିଲା ପରେ ମିଳୁଥିବା ଔଷଧୀ, ପଳାଶ ଗଛ, ଦୃଢ଼ ଗଛ ଓ ପ୍ରବଳ ହୋଇଥିବା ଗଛ ଅଛି। କିଛି ଗଛ ଏକଠା ଅଟୁଟ ଅଛି, କିଛି ଚିହ୍ନିତ, କିଛି ଫୁଲେଇ ଉଠିଛି।

ପଲାଶଂ ଛଦନଂ ପର୍ଣମିଧ୍ମମେଧଃ ସମିତ୍ ସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ବୋଧିଦ୍ରୁମଶ୍ଚଲଦଲୋ ଦଧିତ୍ଥଗ୍ରାହିମନ୍ମଥାଃ ।। ୩୬୩.

ପଳାଶ ପତ୍ର ଛାୟା ଦେବାକୁ, ପତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଓ ହୋମ ପାଇଁ, ଡାଳି ହୋମର ଇଂଧନ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ବୋଧି ଗଛ ତରଳ ପତ୍ର ସହିତ, ଦଧିଥ ଓ ମନ୍ମଥ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତସ୍ମିନ୍ ଦଧିଫଲଃ ପୁଷ୍ପଫଲଦନ୍ତଶଠାଵପି । ଉଡୁମ୍ବରେ ହେମଦୁଗ୍ଧଃ କୋଵିଦାରେ ଦ୍ଵିପତ୍ରକଃ ।। ୩୬୩.

ସେଠାରେ ଦଧି ଭଳି ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦୁହେଁ ଦେଇଥିବା ଗଛ ଓ ଦନ୍ତଶଠ ଗଛ ଅଛି। ଉଡୁମ୍ବର ଗଛରୁ ସୁନା ରଙ୍ଗର ରସ ମିଳେ, କୋବିଦାର ଦୁଇଟି ପତ୍ର ଥାଏ।

ସପ୍ତପର୍ଣୋ ଵିଶାଲତ୍ଵକ୍ କୃତମାଲଂ ସୁଵର୍ଣକଃ । ଆରେଵତଵ୍ଯାଧିଘାତସମ୍ପାକ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାଃ ।। ୩୬୩.

ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ଚଉଡ଼ା ଛାଲ ସହିତ, କୃତମାଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣକ, ଆରେବତ, ବ୍ୟାଧିଘାତ, ସମ୍ପାକ ଓ ଚତୁରଅଙ୍ଗୁଳା ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।