ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଵିନ୍ଯସ୍ତସଂହତୌ ଵ୍ଯୂଢ଼ୌ କୃଷ୍ଣୋ ଵ୍ଯାସେଽର୍ଜ୍ଜୁନେ ହରୌ । ପଣୋ ଦ୍ଯତାଦିଷୂତ୍ସୃଷ୍ଟେ ଭୃତୌ ମୂଲ୍ଯେ ଧନଽପି ଚ ।। ୩୬୨.

'ବିନ୍ୟସ୍ତ' ହେଉଛି ବିନ୍ୟାସ; 'ସଂହତ' ହେଉଛି ସଂଗ୍ରହ; 'ଭ୍ୟୂହ' ହେଉଛି ବିନ୍ୟାସ; 'କୃଷ୍ଣ' ହେଉଛି ବ୍ୟାସ; 'ଅର୍ଜୁନ' ହେଉଛି ଅର୍ଜୁନ; 'ହର' ହେଉଛି ଶିବ; 'ପଣ' ହେଉଛି ଜୁଆରେ ଦାଉ; 'ଉତ୍ସୃଷ୍ଟ' ହେଉଛି ଛାଡ଼ିଦେବା; 'ଭୃତ' ହେଉଛି ମୂଲ୍ୟ; 'ଧନ' ହେଉଛି ଧନ ଓ ଏଭଳି।

ମୌର୍ଵ୍ଯାଂ ଦ୍ର୍ଵ୍ଯାଶ୍ରିତେ ସ୍ତ୍ଵଶୁକ୍ତସନ୍ଧ୍ଯାଦିକେ ଗୁଣଃ । ଶ୍ରେଷ୍ଠେଽଧିପେ ଗ୍ରାମଣୀଃ ସ୍ଯାତ୍ ଜୁଗୁପ୍ସାକରୁଣେ ଘୃଣୋ ।। ୩୬୨.

'ମୌର୍ବୀ' ହେଉଛି ଧନୁର ତାର; 'ଦ୍ରବ୍ୟ' ହେଉଛି ବସ୍ତୁ; 'ଅଶୁକ୍ତ' ହେଉଛି ଅଖମିରା; 'ସନ୍ଧ୍ୟା' ହେଉଛି ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଏଭଳି; 'ଗୁଣ' ହେଉଛି ଗୁଣ; 'ଶ୍ରେଷ୍ଠ' ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ; 'ଅଧିପ' ହେଉଛି ପ୍ରଭୁ; 'ଗ୍ରାମଣୀ' ହେଉଛି ଗାଁର ମୁଖିଆ; 'ଜୁଗୁପ୍ସା' ହେଉଛି ଘୃଣା; 'କରୁଣ' ହେଉଛି ଦୟା; 'ଘୃଣା' ମଧ୍ୟ ଦୟା।

ତୃଷ୍ଣା ସ୍ପୃହାପିପାସେ ଦ୍ଵେ ଵିପଣିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵଣିକ୍ପଥେ । ଵିଷାଭିସରଲୋହେଷୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ କ୍ଲୀଵେ ଖରେ ତ୍ରିଷୁ ।। ୩୬୨.

'ତୃଷ୍ଣା' ହେଉଛି ତିଆସ; 'ସ୍ପୃହା' ହେଉଛି ଆକାଂକ୍ଷା; 'ପିପାସା' ମଧ୍ୟ ତିଆସ; 'ବିପଣି' ହେଉଛି ବଜାର; 'ବଣିଜପଥ' ହେଉଛି ବ୍ୟାପାରୀ ରାସ୍ତା; ବିଷରେ 'ବିଷ', ଲୋହାରେ 'ଅଭିସର', ତୀକ୍ଷ୍ଣତାରେ 'ତୀକ୍ଷ୍ଣ', ନପୁଂସକରେ 'କ୍ଲୀବ', ଗଧାରେ 'ଖର', ଏହି ସବୁ ତିନି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ।

ପ୍ରମାଣଂ ହେତୁମର୍ଯ୍ଯାଦାଶାସ୍ତ୍ରେଯତ୍ତାପ୍ରମାତୃଷୁ । କରଣଂ କ୍ଷେତ୍ରଗାତ୍ରାଦାଵୀରିଣଂ ଶୂନ୍ଯମୂପରଂ ।। ୩୬୨.

'ପ୍ରମାଣ' ହେଉଛି ମାପ, କାରଣ, ସୀମା, ଅଧିକାର, ପରିମାଣ ଓ ମାପକ; 'କରଣ' ହେଉଛି ଉପକରଣ, କ୍ଷେତ୍ର, ଦେହ ଓ ଏଭଳି; 'ଈରିଣ' ହେଉଛି ମରୁଭୂମି, ଖାଲି ଏବଂ ଉପର।

ଯନ୍ତା ହସ୍ତିପକେ ସୂତେ ଵହ୍ନିଜ୍ଵାଲା ଚ ହେତଯଃ । ଶ୍ରୁତଂ ଶାସ୍ତ୍ରାଵଧୃତଯୋର୍ଯୁଗପର୍ଯ୍ଯାପ୍ତଯୋଃ କୃତଂ ।। ୩୬୨.

'ୟନ୍ତା' ହେଉଛି ହାତୀ ଚାଳକ; 'ହସ୍ତିପକ' ମଧ୍ୟ ହାତୀ ଚାଳକ; 'ସୂତ' ହେଉଛି ରଥଚାଳକ; 'ବହ୍ନି' ହେଉଛି ଅଗ୍ନି; 'ଜ୍ୱାଳା' ହେଉଛି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା; 'ହେତୁ' ହେଉଛି କାରଣ; 'ଶ୍ରୁତ' ହେଉଛି ଶୁଣିଥିବା; 'ଶାସ୍ତ୍ର' ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର; 'ଅବଧୃତ' ହେଉଛି ନିଶ୍ଚିତ; 'ଯୁଗ' ହେଉଛି ଯୁଗଳ; 'ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ' ହେଉଛି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; 'କୃତ' ହେଉଛି କରାଯାଇଥିବା।

ଖ୍ଯାତେ ହୃଷ୍ଟେ ପ୍ରତୀତୋଽଭିଜାତସ୍ତୁ କୁଲଜେ ବୁଧେ । ଵିଵିକ୍ତୌ ପୂତଵିଜନୌ ମୂର୍ଚ୍ଛିତୌ ମୂଢ଼ସୋଚ୍ଛ୍ରଯୌ ।। ୩୬୨.

'ଖ୍ୟାତ' ହେଉଛି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; 'ହୃଷ୍ଟ' ହେଉଛି ଆନନ୍ଦିତ; 'ପ୍ରତୀତ' ହେଉଛି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ; 'ଅଭିଜାତ' ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମ; 'କୁଳଜ' ହେଉଛି ଉତ୍ତମ ବଂଶର; 'ବୁଧ' ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିମାନ; 'ବିବିକ୍ତ' ହେଉଛି ଏକାକୀ; 'ପୂତ' ହେଉଛି ପବିତ୍ର; 'ବିଜନ' ହେଉଛି ଜନଶୂନ୍ୟ; 'ମୂର୍ଛିତ' ହେଉଛି ଅଚେତନ; 'ମୂର୍ଖ' ହେଉଛି ଅବୁଦ୍ଧିମାନ; 'ଉଚ୍ଛ୍ରୟ' ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ।

ଅର୍ଥୋଽଭିଧେଯରୈଵସ୍ତୁପ୍ରଯୋଜନନିଵତ୍ତିଷୁ । ନିଦାନାଗମଯୋସ୍ତୀର୍ଥମୃଷିଜୁଷ୍ଟଜଲେ ଗୁରୌ ।। ୩୬୨.

'ଅର୍ଥ' ହେଉଛି ଅର୍ଥ; 'ଅଭିଧେୟ' ହେଉଛି ଉଲ୍ଲିଖିତ ବସ୍ତୁ; 'ରୈବ' ହେଉଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ; 'ପ୍ରୟୋଜନ' ହେଉଛି କାରଣ; 'ନିବୃତ୍ତି' ହେଉଛି ଅବସାନ; 'ନିଦାନ' ହେଉଛି ହେତୁ; 'ଆଗମ' ହେଉଛି ପାରମ୍ପରିକ ଶାସ୍ତ୍ର; 'ତୀର୍ଥ' ହେଉଛି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ; 'ଋଷି' ହେଉଛି ଋଷି; 'ଜୁଷ୍ଟ' ହେଉଛି ପ୍ରିୟ; 'ଜଳ' ହେଉଛି ପାଣି; 'ଗୁରୁ' ହେଉଛି ଶିକ୍ଷକ।

ପ୍ରାଧାନ୍ଯେ ରାଜଲିଙ୍ଗେ ଚ ଵୃଷାଙ୍ଗେ କକୁଦାଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ସ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ବିଜ୍ଜ୍ଞାନସମ୍ଭାଷାକ୍ରିଯାକାରାଜିନାମସୁ ।। ୩୬୨.

ମୁଖ୍ୟତ୍ୱ, ରାଜସିକ ଚିହ୍ନ, ବୃଷ ଚିହ୍ନ ଓ ଗାଈର କୁଞ୍ଚରେ, ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, କଥାବାର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନାମରେ ଚିହ୍ନଟି କରାଯାଏ।

ଧର୍ମ୍ମେ ରହସ୍ଯୁପନିଷତ୍ ସ୍ଯାଦୃତୌ ଵତ୍ସରେ ଶରତ୍ । ପଦଂ ଵ୍ଯଵସିତିତ୍ରାଣସ୍ଥାନଲକ୍ଷ୍ମାଙ୍‌ଘ୍ରିଵସ୍ତୁଷୁ ।। ୩୬୨.

ଧର୍ମ, ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ, ଉପନିଷଦ, ଉଚିତ ଆଚରଣ, ବର୍ଷ ଓ ଶରତ୍କାଳରେ, ନିଷ୍ପତ୍ତି, ରକ୍ଷା ଓ ପାଦ ଓ ବସ୍ତୁର ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।

ତ୍ରିଷ୍ଵିଷ୍ଟମଧୁରୌ ସ୍ଵାଦୂ ମୃଦୂ ଚାତୀକ୍ଷ୍ଣକୋମଲୌ । ସତ୍ଯେ ସାଧୌ ଵିଦ୍ଯମାନେ ପ୍ରଶସ୍ତେଽଭ୍ଯର୍ହିତେ ଚ ସତ୍ ।।୩୬୨.

ତିନିଟି ମଧ୍ୟରେ ମିଠା, ମନୋହର, କୋମଳ ଓ ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅତି କୋମଳ; ସତ୍ୟ, ସଦ୍ଗୁଣ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ଯାହା ଯୋଗ୍ୟ, ସେଠି ମୂଳ ଅର୍ଥ ରହିଛି।

ଵିଧିର୍ଵିଧାନେ ଦୈଵେଽପି ପ୍ରଣିଧିଃ ପ୍ରାର୍ଥନେ ଚରେ । ଵଧୂର୍ଜାଯା ସ୍ନୁଷା ସ୍ତ୍ରୀ ଚ ସୁଧାଲେପୋଽମୃତଂ ସ୍ନୁହୀ ।। ୩୬୨.

ନିୟମ ଓ ତାହାର ପ୍ରୟୋଗ, ଦେବତାଙ୍କ କଥାରେ ମଧ୍ୟ, ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପତ୍ନୀ, ବୁହା, ନାରୀ, ଅମୃତ ଓ ସ୍ନୁହୀ ଗଛର ରସ ଅମୃତ ସମାନ।

ସ୍ପୃହା ସମ୍ପ୍ରତ୍ଯଯଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପଣିଡତମ୍ମନ୍ଯଗର୍ଵ୍ଵିତୌ । ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁରଧିକ୍ଷେପେ ଭାନୂରଶ୍ମିଦିଵାକରୌ ।। ୩୬୨.

ଲୋଭ, ନିଶ୍ଚୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ବିଦ୍ୱତ୍ତାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ମନର ଅଭିମାନ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଅପମାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାହାର କିରଣ ଓ ଦିନକର।

ଦ୍କାଲାଣୌ ଶୈଲପାଷାଣୌ ମୂର୍ଖନୀଚୌ ପୃଥଗ୍ଜନୌ । ତରୁଶୈଲୌ ଶିଖରିଣୌ ତନୁସ୍ତ୍ଵଗ୍ଦେହଯୋରପି ।। ୩୬୨.

ଦୁଇଟି କାଳ, ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ପଥର, ମୂର୍ଖ ଓ ନିମ୍ନ ଲୋକ, ଦୁଇଜଣ ଭିନ୍ନ ଲୋକ; ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼, ଶିଖର ଓ ଚୂଡ଼ା, ଦେହ ଓ ଚର୍ମ ମଧ୍ୟରେ।

ଆତ୍ମା ଯତ୍ନୋ ଧୃତିର୍ବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଵଭାଵୋ ବ୍ରହ୍ମ ଵର୍ଷ୍ମ ଚ । ଉତ୍ଥାନଂ ପୌରୁଷେ ତନ୍ତ୍ରେ ଵ୍ଯୁତ୍ଥାନଂ ପ୍ରତିରୋଧନେ ।। ୩୬୨.

ଆତ୍ମା, ଚେଷ୍ଟା, ଧୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ୱଭାବ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଦେହର ଉଚ୍ଚତା; କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଦ୍ୟମ ଓ ବିପକ୍ଷରେ ଉଦ୍ୟମ।

ନିର୍ଯ୍ଯାତନଂ ଵୈରଶୁଦ୍ଧୌ ଦାନେ ନ୍ଯାସାର୍ପଣେଽପି ଚ । ଵ୍ଯସନଂ ଵିପଦି ଭ୍ରଂଶେ ଦୋଷେ କାମଜକୋପଜେ ।। ୩୬୨.

ଶତ୍ରୁତା ଶୁଦ୍ଧିରେ ବିଦାୟ, ଦାନ, ଅର୍ପଣ ଓ ସମର୍ପଣରେ; ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ବିପତ୍, ହାନି, ଅପରାଧ ଯାହା କାମ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ମୃଗଯାକ୍ଷୋ ଦିଵାସ୍ଵପ୍ନଃ ପରିଵାଦଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ମଦଃ । ତୌର୍ଯ୍ଯତ୍ରିକଂ ଵୃଥାଟ୍ଯା ଚ କାମଜୋ ଦଶକୋ ଗଣଃ ।। ୩୬୨.

ଶିକାର, ଜୁଆ, ଦିନେ ଶୁଅ, ଅପବାଦ, ନାରୀ, ମଦ; ତିନି ପ୍ରକାର କଳା, ଅନାବଶ୍ୟକ ଘୁଞ୍ଚିବା ଓ କାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦଶ ପ୍ରକାର ଦଳ।

ପୈଶୂନ୍ଯଂ ସାହସଂ ଦ୍ରୋହ ଈର୍ଷ୍ଯାସୂଯାର୍ଥଦୂଷଣମ୍ । ଵାଗ୍‌ଦଣ୍ଡଶ୍ଚୈଵ ପାରୁଷ୍ଯଂ କ୍ରୋଧଜୋଽପି ଗଣୋଽଷ୍ଟକଃ ।। ୩୬୨.

ନିନ୍ଦା, ହିଂସା, ବିଶ୍ୱାସଘାତ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, ଧନ ନଷ୍ଟ; କଠୋର କଥା ଓ କ୍ରୁରତା, କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆଠ ପ୍ରକାର ଦଳ।

ଅକର୍ମ୍ମଗୁହ୍ଯେ କୌପୀନଂ ମୈଥୁନଂ ସଙ୍ଗତୌ ରତୌ । ପ୍ରଧାନଂ ପରମାର୍ଥା ଧୀଃ ପ୍ରଜ୍ଞାନଂ ବୁଦ୍ଧିଚିହ୍ନଯୋଃ ।। ୩୬୨.

ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌପୀନ, ଯୌନ ସଂଯୋଗ ସାଙ୍ଗ ଓ ଆନନ୍ଦରେ; ପ୍ରଧାନ ଅର୍ଥ, ବୁଦ୍ଧିମତା ଓ ଜ୍ଞାନର ଚିହ୍ନ।

କ୍ରନ୍ଦନେ ରୋଦନାହ୍ଵାନେ ଵଷ୍ମ ଦେହପ୍ରମାଣଯୋଃ । ଆରାଧନଂ ସାଧନେ ସ୍ଯାଦଵାପ୍ତୌ ତୋଷଣେଽପି ଚ ।। ୩୬୨.

କାନ୍ଦିବା, ରୋଦନ, ଡାକିବା ଓ ଦେହ ମାପିବାରେ; ପୂଜାରେ ସାଧନା ଓ ଲାଭରେ ସନ୍ତୋଷ।

ରତ୍ନଂ ସ୍ଵଜାତିଶ୍ରେଷ୍ଠେଽପି ଲକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନିପ୍ରଧାନଯୋଃ । କଲାପୋ ଭୂଷଣେ ଵର୍ହେ ତୂଣୀରେ ସଂହତେଽପି ଚ ।। ୩୬୨.

ମଣି, ନିଜ ଜାତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ, ଚିହ୍ନ ପ୍ରଧାନ ଚିହ୍ନମାନେ; ଭୂଷଣରେ ମାଳା, ଧନୁଷରେ ତୁଣୀ ଓ ଏକତ୍ରିତ ହେବାରେ।

ତଲ୍ପଂ ଶଯ୍ଯାଟ୍ଟଦାରେଷୁ ଡିମ୍ଭୌ ତୁ ଶିଶୁଵାଲିଶୌ । ସ୍ତମ୍ଭୌ ସ୍ଥୂଣାଜଡ଼ୀଭାଵୌ ସଭ୍ଯେ ସଂସଦି ଵୈ ସଭା ।। ୩୬୨.

ଶଯ୍ୟା ଓ ଶୋଇବା ସ୍ଥାନରେ ଖଟ, ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶିଶୁ; ଦଣ୍ଡ ଓ ଥାମ ଜରା ଦେହରେ, ସଭାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେବା।

କିରଣପ୍ରଗ୍ର୍ହୌ ରଶ୍ମୀ ଧର୍ମ୍ମାଃ ପୁଣ୍ଯଯମାଦଯଃ । ଲଲାମଂ ପୁଚ୍ଛପୁଣ୍ଡ୍ରାଶ୍ଵଭୂଷାପ୍ରାଧାନ୍ଯକେତୁଷୁ ।। ୩୬୨.

କିରଣ ଓ ପ୍ରଭା, ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟର ଉତ୍ସ; ମୁଣ୍ଡା ଚିହ୍ନ, ପୁଛ ଓ ଘୋଡ଼ାର ମୁଖ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଚିହ୍ନ।

ପ୍ରତ୍ଯଯୋଽଧୀନଶପଥଜ୍ଞାନଵିସ୍ଵାସହେତୁଷୁ । ସମଯାଃ ଶପଥାଚାରକାଲସିଦ୍ଧାନ୍ତସଂଵିଦଃ ।। ୩୬୨.

ନିଶ୍ଚୟ ଅଧୀନତା, ଶପଥ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭରସାର କାରଣରେ; ସମ୍ମତି, ଶପଥ, ଆଚରଣ, ସମୟ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ବୁଝିବାରେ।

ଅତ୍ଯଯୋଽତିକ୍ରମେ କୃଚ୍ଛ୍ରେ ସତ୍ଯଂ ଶପଥତଥ୍ଯଯୋଃ । ଵୀର୍ଯ୍ଯଂ ବଲପ୍ରଭାଵୌ ଚ ରୂପ୍ଯଂ ରୂପେ ପ୍ରଶସ୍ତକେ ।। ୩୬୨.

ଅତିକ୍ରମରେ ଅପରାଧ, କଠିନତା, ଶପଥ ଓ ଅସତ୍ୟରେ ସତ୍ୟ; ଶକ୍ତି, ବଳ ଓ ପ୍ରଭାବ, ରୂପ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରେ ଚାଁଦି।

ଦୁରୋଦରୋ ଦ୍ଯୁତକାରେ ପଣେ ଦ୍ଯୂତେ ଦୁରୋଦରଂ । ମହାରଣ୍ଯେ ଦୁର୍ଗପଥେ କାନ୍ତାରଃ ପୁନ୍ନପୁଂସକଂ ।। ୩୬୨.

ଜୁଆରେ ଖାଲି ପେଟ, ଦ୍ୟୁତରେ ଦାଉ, ଜୁଆରେ ଖାଲି ପେଟ; ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ କଠିନ ପଥ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗ।

ଯମାନିଲେନ୍ଦ୍ରଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଵିଷ୍ଣୁସିଂହାଦିକେ ହରିଃ । ଦଶେଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ ଭଯେ ଶ୍ଵଭ୍ରେ ଜଠରଃ କଠିନେଽପି ଚ ।। ୩୬୨.

ଯମ, ବାତାସ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ହରି ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ଜଣେ ଜିଅର ଭୟରେ, ଗଭୀର ଖାଇଁରେ, ଏବଂ କଠିନ ପେଟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ବିରାଜ ଅଛି।

ଉଦାରୋ ଦାତୃମହତୋରିତରସ୍ତ୍ଵନ୍ଯନୀଚଯୋଃ । ଚୂଡ଼ା କିରୀଟଂ କେଶାଶ୍ଚ ସଂଯତା ମୌଲଯସ୍ତ୍ରଯଃ ।। ୩୬୨.

ଏହି ମହାଦାନୀ ମନୁଷ୍ୟରେ ସେ ଉଦାର ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଛୋଟ ଲୋକମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ମୁଣ୍ଡର ମୁକୁଟକୁ କିରିଟ କୁହାଯାଏ, କେଶ ଅର୍ଥାତ୍ ଚୁଲି, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବାନ୍ଧିଥିବା ଚୁଲିକୁ ମୌଳି କୁହାଯାଏ, ଏହାର ତିନି ପ୍ରକାର ଅଛି।

ବଲିଃ କରୋପହାରାଦୌ ସୈନ୍ଯସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯାଦିକେ ବଲଂ । ସ୍ତ୍ରୀକଟୀଵସ୍ତ୍ରବନ୍ଧେଽପି ନୀଵୀ ପରିପଣେଽପି ଚ ।। ୩୬୨.

ବଳି ହେଉଛି ହାତରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ଉପହାର; ବଳ ଅର୍ଥାତ୍ ସେନାରେ ଦୃଢତା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ। ନୀବୀ ହେଉଛି ଜଣେ ଜିଅର କମରେ ବାନ୍ଧିଥିବା ବସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଜୁଆରେ ବ୍ୟବହୃତ ବାନ୍ଧ ମଧ୍ୟ।

ଶୁକ୍ରଲେ ମୂଷିକେ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ ସୁକୃତେ ଵୃଷଭେ ଵୃଷଃ । ଦ୍ଯୂତାକ୍ଷେ ସାରିଫଲକେଽପ୍ଯାକର୍ଷୋଽଥାଽକ୍ଷମିନ୍ଦ୍ରିଯେ ।। ୩୬୨.

ଶୁକ୍ର ଅର୍ଥାତ୍ ବୀର୍ୟ; ମୂଷିକ ହେଉଛି ଉଠୁକା; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନେ ଉତ୍ତମ; ବୃଷ ହେଉଛି ବଳଦ; ଦ୍ୟୂତାକ୍ଷ ହେଉଛି ଜୁଆର ଗୁଟି; ସାରିଫଳକ ହେଉଛି ଖେଳର ତକ୍ତା; ଆକର୍ଷ ମାନେ ଆକର୍ଷଣ; ଅକ୍ଷ ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ।