ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଉଭଯଦ୍ଯୁଶ୍ଚୋଭଯେଦ୍ଯୁଃ ପରେ ତ୍ଵହ୍ନି ପରେଦ୍ଯଵି । ହ୍ଯୋ ଗତେଽନାଗତେଽହ୍ନି ସ୍ଵଃ ପରଶ୍ଵଃ ଶ୍ଵଃ ପରେଽହନି ।। ୩୬୧.

ଦୁଇଦିନ, ଦୁଇଦିନ ପରେ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନରେ, ଆସନ୍ତା ଦିନରେ; ଗତକାଲି, ଯାଇଯାଇଥିବା ଦିନ, ଆସିନଥିବା ଦିନ; ପରସ୍ତି, କାଲି, ତା'ପରେ ଦିନ।

ତଦା ତଦାନୀଂ ଯୁଗପଦେକଦା ସର୍ଵଦା ସଦା । ପତର୍ହି ସମ୍ପ୍ରତୀଦାନୀମଧୁନା ସାମ୍ପ୍ରତନ୍ତଥା ।। ୩୬୧.

ସେବେଳେ, ସେ ସମୟରେ, ଏକସାଥି, ଏକଥରେ, ସବୁବେଳେ, ସଦା; ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଏବେ, ଏହି ସମୟରେ, ଏହିପରି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆକାଶେ ତ୍ରିଦିଵେ ନାକୋ ଲୋକସ୍ତୁ ଭୁଵନେ ଜନେ । ପଦ୍ଯେ ଯଶସି ଚ ଶଲୋକଃ ଶରେ ଖଡ୍ଗେ ଚ ସାଯକଃ ।। ୩୬୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଆକାଶକୁ 'ଆକାଶ', ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ 'ତ୍ରିଦିବ', 'ନାକ' ହେଉଛି ଲୋକ, 'ଲୋକ' ମାନେ ଲୋକମାନେ; କବିତାରେ 'ପଦ୍ୟ', କୀର୍ତ୍ତିରେ 'ଯଶ', ଶ୍ଲୋକ ହେଉଛି ପଦ୍ୟ; ତୀରରେ 'ଶର', ତଳୱାରରେ 'ଖଡ୍ଗ', ଅସ୍ତ୍ରରେ 'ସାୟକ'।

ଆନକଃ ପଟହୋ ଭେରୀ କଲଙ୍କୋଽଙ୍କାପଵାଦଯୋଃ । ମାରୁତେ ଵେଧସି ଵ୍ରଧ୍ନେ ପୁଂସି କଃ କଂ ଶିରୋଽମ୍ବୁନୋଃ ।। ୩୬୨.

'ଆନକ' ହେଉଛି ଢୋଳ, 'ପଟହ' ହେଉଛି ବଡ଼ ଢୋଳ, 'ଭେରୀ' ହେଉଛି ମହା ଢୋଳ; 'କଳଙ୍କ' ହେଉଛି ଦାଗ, 'ଅଙ୍କ' ହେଉଛି ଚିହ୍ନ; ପବନରେ 'ମାରୁତ', ଛିଦ୍ର କରିବାରେ 'ବେଧ', ନପୁଂସକ ପଶୁରେ 'ବ୍ରଧ୍ନ', ପୁରୁଷରେ 'କ', ପାଣିରେ 'କଂ', ମଣ୍ଡରେ 'ଶିର'।

ସ୍ଯାତ୍ ପୁଲାକସ୍ତୁଚ୍ଛଧାନ୍ଯେ ସଂକ୍ଷେପେ ଭକ୍ତସିକ୍ଥକେ । ମହେନ୍ଦ୍ରଗୁଗ୍ଗୁଲୂଲୂକଵ୍ଯାଲଗ୍ରାହିଷୁ କୌଶିକଃ ।। ୩୬୨.

'ପୁଳାକ' ହେଉଛି ଖାଲି ଧାନ, 'ତୁଚ୍ଛ' ଅର୍ଥହୀନ ଧାନ; ସଂକ୍ଷେପରେ 'ସଂକ୍ଷେପ', ଭୋଜନରେ 'ଭକ୍ତ', ଚାଉଳ ଗୁଣ୍ଡରେ 'ସିକ୍ଥକ'; ମହେନ୍ଦ୍ର, ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ପେଚା, ସାପ ଓ ଗ୍ରାହୀ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ 'କୌଶିକ'।

ଶାଲାଵୃକୌ କପିଶ୍ଵାନୌ ମାନଂ ସ୍ଯାନ୍ମିତିସାଧନଂ । ସର୍ଗଃ ସ୍ଵଭାଵନିର୍ମୋକ୍ଷନିଶ୍ଚଯାଧ୍ଯାଯସୃଷ୍ଟିଷୁ ।। ୩୬୨.

'ଶାଳା' ଓ 'ବୃକ' ହେଉଛି ନରସୁନା; 'କପି' ଓ 'ଶ୍ୱାନ' ହେଉଛି ବାନର ଓ କୁକୁର; 'ମାନ' ହେଉଛି ମାପ କିମ୍ବା ମାପିବା ଉପାୟ; 'ସର୍ଗ' ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟି; 'ସ୍ୱଭାବ' ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି; 'ନିର୍ମୋକ୍ଷ' ହେଉଛି ମୁକ୍ତି; 'ନିଶ୍ଚୟ' ହେଉଛି ନିଶ୍ଚିତତା; 'ଅଧ୍ୟାୟ' ହେଉଛି ଅଧ୍ୟାୟ; 'ସୃଷ୍ଟି' ହେଉଛି ଉତ୍ପାଦନ।

ଯୋଗଃ ସନ୍ନହନୋପାଯଧ୍ଯାନସଙ୍ଗତିଯୁକ୍ତିଷୁ । ଭୋଗଃ ସୁଖେ ସ୍ତ୍ର୍ଯାଦିଭୃତାଵଵ୍ଜୌ ଶଙ୍ଖନିଶାକରୌ ।। ୩୬୨.

'ଯୋଗ' ହେଉଛି ଏକତା, କବଚ, ଉପାୟ, ଧ୍ୟାନ, ସଂଯୋଗ ଓ ବିଧି; 'ଭୋଗ' ହେଉଛି ଉପଭୋଗ, ସୁଖ, ଜନାନୀ ଓ ଏଭଳି; 'ଭୃତ' ହେଉଛି ଦାସ; 'ଅବ୍ଜ' ହେଉଛି ହଂସ; 'ଶଂଖ' ହେଉଛି ଶଂଖ; 'ନିଶାକର' ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର।

କାକେଭଗଣ୍ଡୌ କରଟୌ ଦୁଶ୍ଚର୍ମା ଶିପିଵିଷ୍ଟକଃ । ରିଷ୍ଟଂ କ୍ଷଏମାଶୁଭାଭାଵେଷ୍ଵରିଷ୍ଟେ ତୁ ଶୁଭାଽଶୁଭେ ।। ୩୬୨.

'କାକ' ଓ 'ଭଗଣ୍ଡ' ହେଉଛି କାଉଁ ଓ ଅଣ୍ଡ; 'କରଟ' ହେଉଛି ବାନର; 'ଦୁଶ୍ଚର୍ମା' ହେଉଛି ଖରାପ ଚର୍ମ ଥିବା; 'ଶିପିବିଷ୍ଟକ' ହେଉଛି କୁଷ୍ଠରୋଗୀ; 'ଅରିଷ୍ଟ' ହେଉଛି ଅପଶୁକୁନ; 'କ୍ଷେମ' ହେଉଛି ମଙ୍ଗଳ; ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ନଥିଲେ 'ଅରିଷ୍ଟ' ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦୁହେଁ ଅର୍ଥରେ।

ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିଃ ଫଲେ ସମୃଦ୍ଧୌ ଚ ଦୃଷ୍ଟିର୍ଜ୍ଞାନେଽକ୍ଷିଣ ଦର୍ଶନେ । ନିଷ୍ଠାନିଷ୍ପତ୍ତିନାଶାନ୍ତାଃ କାଷ୍ଠୋତ୍କର୍ଷେ ସ୍ଥିତୌ ଦିଶି ।। ୩୬୨.

'ଭ୍ୟୁଷ୍ଟି' ହେଉଛି ଫଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧି; 'ଦୃଷ୍ଟି' ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦେଖିବା; 'ନିଷ୍ଠା' ହେଉଛି ସିଦ୍ଧି, ନାଶ, ଶାନ୍ତି, କାଠ, ଉନ୍ନତି, ଦୃଢତା ଓ ଦିଗ।

ଭୂଗୋଵାଚସ୍ତ୍ଵିଡ଼ା ଇଲାଃ ପ୍ରଗାଢ଼ଂ ଭୃଶକୃଚ୍ଛ୍ରଯୋଃ । ଭୃଶପ୍ରତିଜ୍ଞଯୋର୍ଵାଢ଼ଂ ଶକ୍ତସ୍ଥୂଲୌ ଦୃଢ଼ୌ ତ୍ରିଷୁ ।। ୩୬୨.

'ଭୂଗ' ହେଉଛି ବାକ୍ୟ; 'ବାକ୍' ମଧ୍ୟ ବାକ୍ୟ; 'ଇଳା' ହେଉଛି ଭୂମି; 'ପ୍ରଗାଢ' ହେଉଛି ଗଭୀର କିମ୍ବା ତୀବ୍ର; 'ଭୃଶ' ହେଉଛି ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ; 'ଭୃଶପ୍ରତିଜ୍ଞା' ହେଉଛି ଦୃଢ ପ୍ରତିଜ୍ଞା; 'ବାର୍ହ' ହେଉଛି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; 'ଶକ୍ତ' ହେଉଛି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; 'ସ୍ଥୂଳ' ହେଉଛି ମୋଟା; 'ଦୃଢ' ହେଉଛି ଦୃଢ; ଏହି ସବୁ ତିନି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ।

ଵିନ୍ଯସ୍ତସଂହତୌ ଵ୍ଯୂଢ଼ୌ କୃଷ୍ଣୋ ଵ୍ଯାସେଽର୍ଜ୍ଜୁନେ ହରୌ । ପଣୋ ଦ୍ଯତାଦିଷୂତ୍ସୃଷ୍ଟେ ଭୃତୌ ମୂଲ୍ଯେ ଧନଽପି ଚ ।। ୩୬୨.

'ବିନ୍ୟସ୍ତ' ହେଉଛି ବିନ୍ୟାସ; 'ସଂହତ' ହେଉଛି ସଂଗ୍ରହ; 'ଭ୍ୟୂହ' ହେଉଛି ବିନ୍ୟାସ; 'କୃଷ୍ଣ' ହେଉଛି ବ୍ୟାସ; 'ଅର୍ଜୁନ' ହେଉଛି ଅର୍ଜୁନ; 'ହର' ହେଉଛି ଶିବ; 'ପଣ' ହେଉଛି ଜୁଆରେ ଦାଉ; 'ଉତ୍ସୃଷ୍ଟ' ହେଉଛି ଛାଡ଼ିଦେବା; 'ଭୃତ' ହେଉଛି ମୂଲ୍ୟ; 'ଧନ' ହେଉଛି ଧନ ଓ ଏଭଳି।

ମୌର୍ଵ୍ଯାଂ ଦ୍ର୍ଵ୍ଯାଶ୍ରିତେ ସ୍ତ୍ଵଶୁକ୍ତସନ୍ଧ୍ଯାଦିକେ ଗୁଣଃ । ଶ୍ରେଷ୍ଠେଽଧିପେ ଗ୍ରାମଣୀଃ ସ୍ଯାତ୍ ଜୁଗୁପ୍ସାକରୁଣେ ଘୃଣୋ ।। ୩୬୨.

'ମୌର୍ବୀ' ହେଉଛି ଧନୁର ତାର; 'ଦ୍ରବ୍ୟ' ହେଉଛି ବସ୍ତୁ; 'ଅଶୁକ୍ତ' ହେଉଛି ଅଖମିରା; 'ସନ୍ଧ୍ୟା' ହେଉଛି ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଏଭଳି; 'ଗୁଣ' ହେଉଛି ଗୁଣ; 'ଶ୍ରେଷ୍ଠ' ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ; 'ଅଧିପ' ହେଉଛି ପ୍ରଭୁ; 'ଗ୍ରାମଣୀ' ହେଉଛି ଗାଁର ମୁଖିଆ; 'ଜୁଗୁପ୍ସା' ହେଉଛି ଘୃଣା; 'କରୁଣ' ହେଉଛି ଦୟା; 'ଘୃଣା' ମଧ୍ୟ ଦୟା।

ତୃଷ୍ଣା ସ୍ପୃହାପିପାସେ ଦ୍ଵେ ଵିପଣିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵଣିକ୍ପଥେ । ଵିଷାଭିସରଲୋହେଷୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ କ୍ଲୀଵେ ଖରେ ତ୍ରିଷୁ ।। ୩୬୨.

'ତୃଷ୍ଣା' ହେଉଛି ତିଆସ; 'ସ୍ପୃହା' ହେଉଛି ଆକାଂକ୍ଷା; 'ପିପାସା' ମଧ୍ୟ ତିଆସ; 'ବିପଣି' ହେଉଛି ବଜାର; 'ବଣିଜପଥ' ହେଉଛି ବ୍ୟାପାରୀ ରାସ୍ତା; ବିଷରେ 'ବିଷ', ଲୋହାରେ 'ଅଭିସର', ତୀକ୍ଷ୍ଣତାରେ 'ତୀକ୍ଷ୍ଣ', ନପୁଂସକରେ 'କ୍ଲୀବ', ଗଧାରେ 'ଖର', ଏହି ସବୁ ତିନି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ।

ପ୍ରମାଣଂ ହେତୁମର୍ଯ୍ଯାଦାଶାସ୍ତ୍ରେଯତ୍ତାପ୍ରମାତୃଷୁ । କରଣଂ କ୍ଷେତ୍ରଗାତ୍ରାଦାଵୀରିଣଂ ଶୂନ୍ଯମୂପରଂ ।। ୩୬୨.

'ପ୍ରମାଣ' ହେଉଛି ମାପ, କାରଣ, ସୀମା, ଅଧିକାର, ପରିମାଣ ଓ ମାପକ; 'କରଣ' ହେଉଛି ଉପକରଣ, କ୍ଷେତ୍ର, ଦେହ ଓ ଏଭଳି; 'ଈରିଣ' ହେଉଛି ମରୁଭୂମି, ଖାଲି ଏବଂ ଉପର।

ଯନ୍ତା ହସ୍ତିପକେ ସୂତେ ଵହ୍ନିଜ୍ଵାଲା ଚ ହେତଯଃ । ଶ୍ରୁତଂ ଶାସ୍ତ୍ରାଵଧୃତଯୋର୍ଯୁଗପର୍ଯ୍ଯାପ୍ତଯୋଃ କୃତଂ ।। ୩୬୨.

'ୟନ୍ତା' ହେଉଛି ହାତୀ ଚାଳକ; 'ହସ୍ତିପକ' ମଧ୍ୟ ହାତୀ ଚାଳକ; 'ସୂତ' ହେଉଛି ରଥଚାଳକ; 'ବହ୍ନି' ହେଉଛି ଅଗ୍ନି; 'ଜ୍ୱାଳା' ହେଉଛି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା; 'ହେତୁ' ହେଉଛି କାରଣ; 'ଶ୍ରୁତ' ହେଉଛି ଶୁଣିଥିବା; 'ଶାସ୍ତ୍ର' ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର; 'ଅବଧୃତ' ହେଉଛି ନିଶ୍ଚିତ; 'ଯୁଗ' ହେଉଛି ଯୁଗଳ; 'ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ' ହେଉଛି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; 'କୃତ' ହେଉଛି କରାଯାଇଥିବା।

ଖ୍ଯାତେ ହୃଷ୍ଟେ ପ୍ରତୀତୋଽଭିଜାତସ୍ତୁ କୁଲଜେ ବୁଧେ । ଵିଵିକ୍ତୌ ପୂତଵିଜନୌ ମୂର୍ଚ୍ଛିତୌ ମୂଢ଼ସୋଚ୍ଛ୍ରଯୌ ।। ୩୬୨.

'ଖ୍ୟାତ' ହେଉଛି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; 'ହୃଷ୍ଟ' ହେଉଛି ଆନନ୍ଦିତ; 'ପ୍ରତୀତ' ହେଉଛି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ; 'ଅଭିଜାତ' ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମ; 'କୁଳଜ' ହେଉଛି ଉତ୍ତମ ବଂଶର; 'ବୁଧ' ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିମାନ; 'ବିବିକ୍ତ' ହେଉଛି ଏକାକୀ; 'ପୂତ' ହେଉଛି ପବିତ୍ର; 'ବିଜନ' ହେଉଛି ଜନଶୂନ୍ୟ; 'ମୂର୍ଛିତ' ହେଉଛି ଅଚେତନ; 'ମୂର୍ଖ' ହେଉଛି ଅବୁଦ୍ଧିମାନ; 'ଉଚ୍ଛ୍ରୟ' ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ।

ଅର୍ଥୋଽଭିଧେଯରୈଵସ୍ତୁପ୍ରଯୋଜନନିଵତ୍ତିଷୁ । ନିଦାନାଗମଯୋସ୍ତୀର୍ଥମୃଷିଜୁଷ୍ଟଜଲେ ଗୁରୌ ।। ୩୬୨.

'ଅର୍ଥ' ହେଉଛି ଅର୍ଥ; 'ଅଭିଧେୟ' ହେଉଛି ଉଲ୍ଲିଖିତ ବସ୍ତୁ; 'ରୈବ' ହେଉଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ; 'ପ୍ରୟୋଜନ' ହେଉଛି କାରଣ; 'ନିବୃତ୍ତି' ହେଉଛି ଅବସାନ; 'ନିଦାନ' ହେଉଛି ହେତୁ; 'ଆଗମ' ହେଉଛି ପାରମ୍ପରିକ ଶାସ୍ତ୍ର; 'ତୀର୍ଥ' ହେଉଛି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ; 'ଋଷି' ହେଉଛି ଋଷି; 'ଜୁଷ୍ଟ' ହେଉଛି ପ୍ରିୟ; 'ଜଳ' ହେଉଛି ପାଣି; 'ଗୁରୁ' ହେଉଛି ଶିକ୍ଷକ।

ପ୍ରାଧାନ୍ଯେ ରାଜଲିଙ୍ଗେ ଚ ଵୃଷାଙ୍ଗେ କକୁଦାଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ସ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ବିଜ୍ଜ୍ଞାନସମ୍ଭାଷାକ୍ରିଯାକାରାଜିନାମସୁ ।। ୩୬୨.

ମୁଖ୍ୟତ୍ୱ, ରାଜସିକ ଚିହ୍ନ, ବୃଷ ଚିହ୍ନ ଓ ଗାଈର କୁଞ୍ଚରେ, ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, କଥାବାର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନାମରେ ଚିହ୍ନଟି କରାଯାଏ।

ଧର୍ମ୍ମେ ରହସ୍ଯୁପନିଷତ୍ ସ୍ଯାଦୃତୌ ଵତ୍ସରେ ଶରତ୍ । ପଦଂ ଵ୍ଯଵସିତିତ୍ରାଣସ୍ଥାନଲକ୍ଷ୍ମାଙ୍‌ଘ୍ରିଵସ୍ତୁଷୁ ।। ୩୬୨.

ଧର୍ମ, ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ, ଉପନିଷଦ, ଉଚିତ ଆଚରଣ, ବର୍ଷ ଓ ଶରତ୍କାଳରେ, ନିଷ୍ପତ୍ତି, ରକ୍ଷା ଓ ପାଦ ଓ ବସ୍ତୁର ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।

ତ୍ରିଷ୍ଵିଷ୍ଟମଧୁରୌ ସ୍ଵାଦୂ ମୃଦୂ ଚାତୀକ୍ଷ୍ଣକୋମଲୌ । ସତ୍ଯେ ସାଧୌ ଵିଦ୍ଯମାନେ ପ୍ରଶସ୍ତେଽଭ୍ଯର୍ହିତେ ଚ ସତ୍ ।।୩୬୨.

ତିନିଟି ମଧ୍ୟରେ ମିଠା, ମନୋହର, କୋମଳ ଓ ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅତି କୋମଳ; ସତ୍ୟ, ସଦ୍ଗୁଣ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ଯାହା ଯୋଗ୍ୟ, ସେଠି ମୂଳ ଅର୍ଥ ରହିଛି।

ଵିଧିର୍ଵିଧାନେ ଦୈଵେଽପି ପ୍ରଣିଧିଃ ପ୍ରାର୍ଥନେ ଚରେ । ଵଧୂର୍ଜାଯା ସ୍ନୁଷା ସ୍ତ୍ରୀ ଚ ସୁଧାଲେପୋଽମୃତଂ ସ୍ନୁହୀ ।। ୩୬୨.

ନିୟମ ଓ ତାହାର ପ୍ରୟୋଗ, ଦେବତାଙ୍କ କଥାରେ ମଧ୍ୟ, ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପତ୍ନୀ, ବୁହା, ନାରୀ, ଅମୃତ ଓ ସ୍ନୁହୀ ଗଛର ରସ ଅମୃତ ସମାନ।

ସ୍ପୃହା ସମ୍ପ୍ରତ୍ଯଯଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପଣିଡତମ୍ମନ୍ଯଗର୍ଵ୍ଵିତୌ । ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁରଧିକ୍ଷେପେ ଭାନୂରଶ୍ମିଦିଵାକରୌ ।। ୩୬୨.

ଲୋଭ, ନିଶ୍ଚୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ବିଦ୍ୱତ୍ତାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ମନର ଅଭିମାନ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଅପମାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାହାର କିରଣ ଓ ଦିନକର।

ଦ୍କାଲାଣୌ ଶୈଲପାଷାଣୌ ମୂର୍ଖନୀଚୌ ପୃଥଗ୍ଜନୌ । ତରୁଶୈଲୌ ଶିଖରିଣୌ ତନୁସ୍ତ୍ଵଗ୍ଦେହଯୋରପି ।। ୩୬୨.

ଦୁଇଟି କାଳ, ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ପଥର, ମୂର୍ଖ ଓ ନିମ୍ନ ଲୋକ, ଦୁଇଜଣ ଭିନ୍ନ ଲୋକ; ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼, ଶିଖର ଓ ଚୂଡ଼ା, ଦେହ ଓ ଚର୍ମ ମଧ୍ୟରେ।

ଆତ୍ମା ଯତ୍ନୋ ଧୃତିର୍ବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଵଭାଵୋ ବ୍ରହ୍ମ ଵର୍ଷ୍ମ ଚ । ଉତ୍ଥାନଂ ପୌରୁଷେ ତନ୍ତ୍ରେ ଵ୍ଯୁତ୍ଥାନଂ ପ୍ରତିରୋଧନେ ।। ୩୬୨.

ଆତ୍ମା, ଚେଷ୍ଟା, ଧୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ୱଭାବ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଦେହର ଉଚ୍ଚତା; କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଦ୍ୟମ ଓ ବିପକ୍ଷରେ ଉଦ୍ୟମ।

ନିର୍ଯ୍ଯାତନଂ ଵୈରଶୁଦ୍ଧୌ ଦାନେ ନ୍ଯାସାର୍ପଣେଽପି ଚ । ଵ୍ଯସନଂ ଵିପଦି ଭ୍ରଂଶେ ଦୋଷେ କାମଜକୋପଜେ ।। ୩୬୨.

ଶତ୍ରୁତା ଶୁଦ୍ଧିରେ ବିଦାୟ, ଦାନ, ଅର୍ପଣ ଓ ସମର୍ପଣରେ; ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ବିପତ୍, ହାନି, ଅପରାଧ ଯାହା କାମ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ମୃଗଯାକ୍ଷୋ ଦିଵାସ୍ଵପ୍ନଃ ପରିଵାଦଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ମଦଃ । ତୌର୍ଯ୍ଯତ୍ରିକଂ ଵୃଥାଟ୍ଯା ଚ କାମଜୋ ଦଶକୋ ଗଣଃ ।। ୩୬୨.

ଶିକାର, ଜୁଆ, ଦିନେ ଶୁଅ, ଅପବାଦ, ନାରୀ, ମଦ; ତିନି ପ୍ରକାର କଳା, ଅନାବଶ୍ୟକ ଘୁଞ୍ଚିବା ଓ କାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦଶ ପ୍ରକାର ଦଳ।

ପୈଶୂନ୍ଯଂ ସାହସଂ ଦ୍ରୋହ ଈର୍ଷ୍ଯାସୂଯାର୍ଥଦୂଷଣମ୍ । ଵାଗ୍‌ଦଣ୍ଡଶ୍ଚୈଵ ପାରୁଷ୍ଯଂ କ୍ରୋଧଜୋଽପି ଗଣୋଽଷ୍ଟକଃ ।। ୩୬୨.

ନିନ୍ଦା, ହିଂସା, ବିଶ୍ୱାସଘାତ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, ଧନ ନଷ୍ଟ; କଠୋର କଥା ଓ କ୍ରୁରତା, କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆଠ ପ୍ରକାର ଦଳ।

ଅକର୍ମ୍ମଗୁହ୍ଯେ କୌପୀନଂ ମୈଥୁନଂ ସଙ୍ଗତୌ ରତୌ । ପ୍ରଧାନଂ ପରମାର୍ଥା ଧୀଃ ପ୍ରଜ୍ଞାନଂ ବୁଦ୍ଧିଚିହ୍ନଯୋଃ ।। ୩୬୨.

ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌପୀନ, ଯୌନ ସଂଯୋଗ ସାଙ୍ଗ ଓ ଆନନ୍ଦରେ; ପ୍ରଧାନ ଅର୍ଥ, ବୁଦ୍ଧିମତା ଓ ଜ୍ଞାନର ଚିହ୍ନ।

କ୍ରନ୍ଦନେ ରୋଦନାହ୍ଵାନେ ଵଷ୍ମ ଦେହପ୍ରମାଣଯୋଃ । ଆରାଧନଂ ସାଧନେ ସ୍ଯାଦଵାପ୍ତୌ ତୋଷଣେଽପି ଚ ।। ୩୬୨.

କାନ୍ଦିବା, ରୋଦନ, ଡାକିବା ଓ ଦେହ ମାପିବାରେ; ପୂଜାରେ ସାଧନା ଓ ଲାଭରେ ସନ୍ତୋଷ।