ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅଭାଵେ ନହ୍ଯନୋ ନାପି ମାସ୍ମ ମାଲଞ୍ଚ ଵାରଣେ । ପକ୍ଷାନ୍ତରେ ଚେଦ୍ଯଦି ଚ ତତ୍ତ୍ଵେ ତ୍ଵଽଦ୍ଧାଽଞ୍ଚସା ଦ୍ଵଯମ୍ ।। ୩୬୧.

‘ଅଭାବେ’ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ; ‘ନହ୍ୟନୋ’ ଓ ‘ନାପି’ କିଛି ନୁହେଁ; ‘ମା’ ଓ ‘ମାଲଞ୍ଚ’ ନିଷେଧ କରିବାରେ; ‘ବାରଣେ’ ରୋକିବାରେ; ‘ପକ୍ଷାନ୍ତରେ’ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ; ‘ଚେଦ୍’ ଓ ‘ଯଦି’ ଯଦି; ‘ତତ୍ତ୍ୱେ’ ସତ୍ୟରେ; ‘ତ୍ୱ’, ‘ଦ୍ଧା’, ଓ ‘ଅଞ୍ଜସା’ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ; ‘ଦ୍ୱୟଂ’ ଦୁଇଟି।

ପ୍ରାକାଶ୍ଯେ ପ୍ରାଦୁରାଵିଃ ସ୍ଯାଦୋମେଵଂ ପରମଂ ମତେ । ସମନ୍ତତସ୍ତୁ ପରିତଃ ସର୍ଵତୋ ଵିଶ୍ଵଗିତ୍ଯପି ।। ୩୬୧.

‘ପ୍ରାକାଶ୍ୟେ’ ସ୍ପଷ୍ଟତାରେ; ‘ପ୍ରାଦୁରାବିଃ’ ପ୍ରକଟ; ‘ଏଵଂ’ ଏଭଳି; ‘ପରମଂ ମତେ’ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମତରେ; ‘ସମନ୍ତତଃ’, ‘ପରିତଃ’, ଓ ‘ସର୍ବତଃ’ ଚାରିପାଖରେ; ‘ବିଶ୍ୱଗ୍’ ସମସ୍ତଠାରେ।

ଅକାମାନୁମତୌ କାମମସୂଯୋପଗମେଽସ୍ତୁ ଚ । ନନୁ ଚ ସ୍ଯାଦ୍ଵିରୋଧୋକ୍ତୌ କ୍କଚ୍ଚିତ୍ କାମପ୍ରଵେଦନେ ।। ୩୬୧.

‘ଅକାମ’ ଚାହିଦା ନଥିବା; ‘ଅନୁମତାଉ’ ସମ୍ମତି ସହିତ; ‘କାମ’ ଚାହିଦା; ‘ଅସୂୟା’ ଇର୍ଷ୍ୟା; ‘ଉପଗମେ’ ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ; ‘ନନୁ’ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରେ; ‘ସ୍ୟାତ’ ହୋଇପାରେ; ‘ବିରୋଧ’ ବିପରୀତ; ‘ଉକ୍ତାଉ’ କଥାରେ; ‘କ୍କଚିତ୍’ କିଛିଠାରେ; ‘କାମପ୍ରବେଦନେ’ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିବାରେ।

ନିଃଷମଂ ଦୁଃଷମଂ ଗର୍ହ୍ଯେ ଯଥାସ୍ଵଲନ୍ତୁ ଯଥାଯଥଂ । ମୃଷା ମିଥ୍ଯା ଚ ଵିତଥେ ଯଥାର୍ଥନ୍ତୁ ଯଥାତଥଂ ।। ୩୬୧.

‘ନିଃଷମଂ’ ଓ ‘ଦୁଃଷମଂ’ ଭଲ ନୁହେଁ; ‘ଗର୍ହ୍ୟେ’ ନିନ୍ଦନୀୟ; ‘ଯଥାସ୍ୱଳଂ’ ଓ ‘ଯଥାଯଥଂ’ ଯଥାଯଥ; ‘ମୃଷା’ ଓ ‘ମିଥ୍ୟା’ ଭୁଲ; ‘ବିତଥେ’ ଅସତ୍ୟ; ‘ଯଥାର୍ଥଂ’ ଓ ‘ଯଥାତଥଂ’ ସତ୍ୟ।

ସ୍ଯୁରେଵନ୍ତୁ ପୁନର୍ଵୈଵେତ୍ଯଵଧାରଣଵାଚକାଃ । ପ୍ରାଗତୀତାର୍ଥକଂ ନୂନମଵଶ୍ଯଂ ନିଶ୍ଚଯେ ଦ୍ଵଯଂ ।। ୩୬୧.

‘ସ୍ୟୁରେଵଂ’ ଓ ‘ପୁନର୍ୱୈ’ ନିଶ୍ଚିତତା କିମ୍ବା ଜୋର ଦେବାରେ; ‘ଅବଧାରଣବାଚକାଃ’ ନିଶ୍ଚିତ କଥା; ‘ପ୍ରାଗ’ ପୂର୍ବରୁ; ‘ଅତୀତ’ ଗତ; ‘ଅର୍ଥକଂ’ ଅର୍ଥରେ; ‘ନୂନମ୍’ ନିଶ୍ଚିତ; ‘ଅବଶ୍ୟଂ’ ଆବଶ୍ୟକ; ‘ନିଶ୍ଚୟେ’ ନିଶ୍ଚିତତାରେ; ‘ଦ୍ୱୟଂ’ ଦୁଇଟି।

ସଂଵଦ୍ଵର୍ଷେଽଵରେ ତ୍ଵର୍ଵାଗାମେଵଂ ସ୍ଵଯମାତ୍ମନା । ଅଲ୍ପେ ନୀଚୈର୍ମହତ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ ପ୍ରାଯୋଭୂମ୍ନ୍ଯଽଦ୍ରୁତେ ଶନୈଃ ।। ୩୬୧.

‘ସଂବଦ୍ବର୍ଷେ’ ଆଲୋଚନା ବର୍ଷରେ; ‘ଅବରେ’ ନିମ୍ନ; ‘ତ୍ୱର୍ବାଗାମେଵଂ’ ଆସୁଥିବା; ‘ସ୍ୱୟଂ’ ଓ ‘ଆତ୍ମନା’ ନିଜେ; ‘ଅଳ୍ପେ’ ଅଳ୍ପ; ‘ନୀଚେ’ ନିମ୍ନ; ‘ମହତ୍’ ଓ ‘ଉଚ୍ଚେ’ ବଡ଼ ଓ ଉଚ୍ଚ; ‘ପ୍ରାୟଃ’ ଅଧିକାଂଶ; ‘ଭୂମ୍ନି’ ପୃଥିବୀରେ; ‘ଅଦ୍ରୁତେ’ ଅସ୍ଥିର; ‘ଶନୈଃ’ ଧୀରେ।

ସନା ନିତ୍ଯେ ଵହିର୍ଵାହ୍ଯେ ସ୍ମାତୀତେଽସ୍ତମଦର୍ଶନେ । ଅସ୍ତି ସଚ୍ଚଵେ ରୁଷୋକ୍ତାଵୂମୁଂ ପ୍ରଶ୍ନେଽନୁନଯେ ତ୍ଵଯି ।। ୩୬୧.

‘ସନା’ ସଦା; ‘ନିତ୍ୟେ’ ନିତ୍ୟ; ‘ବହିର୍’ ଓ ‘ବାହ୍ୟେ’ ବାହାରେ; ‘ସ୍ମାତୀତେ’ ଗତକାଳରୁ; ‘ଅସ୍ତମଦର୍ଶନେ’ ଅଦୃଶ୍ୟ; ‘ଅସ୍ତି’ ଓ ‘ସତ୍’ ଅଛି; ‘ଚୱେ’ ନିଶ୍ଚିତ; ‘ରୁଷୋକ୍ତାଉ’ କ୍ରୋଧରେ କହିବା; ‘ଉମୁଁ’ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶବ୍ଦ; ‘ପ୍ରଶ୍ନେ’ ପ୍ରଶ୍ନରେ; ‘ଅନୁନୟେ’ ଅନୁରୋଧରେ; ‘ତ୍ୱୟି’ ତୁମେ।

ହୂଂ ତର୍କେ ସ୍ଯାଦୁଷା ରାତ୍ରେକରଵସାନେ ନମୋ ନତୌ । ପୁନରର୍ଥେଽଙ୍ଗନିନ୍ଦାଯାଂ ଦୁଷ୍ଠୁ ସୁଷ୍ଠୁ ପ୍ରଶଂସନେ ।। ୩୬୧.

‘ହୂଁ’ ତର୍କରେ; ‘ତର୍କେ’ ବିଚାରରେ; ‘ଉଷା’ ପ୍ରଭାତ; ‘ରାତ୍ରେ’ ରାତି; ‘କରବସାନେ’ ହାତ ଶେଷରେ; ‘ନମୋ’ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି; ‘ନତଉ’ ନମସ୍କାର; ‘ପୁନର୍ଅର୍ଥେ’ ପୁନି; ‘ଅଙ୍ଗନିନ୍ଦାୟାଁ’ ଜନାନୀ ନିନ୍ଦାରେ; ‘ଦୁଷ୍ଠୁ’ ଭଲ ନୁହେଁ; ‘ସୁଷ୍ଠୁ’ ଭଲ; ‘ପ୍ରଶଂସନେ’ ପ୍ରଶଂସାରେ।

ସାଯଂ ସାଯେ ପ୍ରଗେ ପ୍ରାତଃ ପ୍ରଭାତେ ନିକଷାଽନ୍ତିକେ । ପରୁତ୍ପରାର୍ଯ୍ଯୈଷମୋଽବ୍ଦେ ପୂର୍ଵେ ପୂର୍ଵତରେ ଯତି ।। ୩୬୧.

‘ସାୟଂ’ ଓ ‘ସାୟେ’ ସଂଧ୍ୟା; ‘ପ୍ରଗେ’, ‘ପ୍ରାତଃ’, ଓ ‘ପ୍ରଭାତେ’ ପ୍ରଭାତ; ‘ନିକଷା’ ନିକଟ; ‘ଅନ୍ତିକେ’ ଆସପାସ; ‘ପରୁତ’, ‘ପରାର୍ୟ’, ଓ ‘ଐଷମ’ ଦୂର; ‘ଅବ୍ଦେ’ ବର୍ଷରେ; ‘ପୂର୍ବେ’ ଓ ‘ପୂର୍ବତରେ’ ପୂର୍ବରୁ; ‘ଯତି’ ଚେଷ୍ଟାରେ।

ଅଦ୍ଯାତ୍ରାହ୍ନ୍ଯଽଥ ପୂର୍ଵଲହ୍ନୀତ୍ଯଦୌ ପୂର୍ଵୋତ୍ତରା ପରାତ୍ । ତଥାଽଧରାନ୍ଯାନ୍ଯତରେତରାତ୍ପୂର୍ଵ୍ଵୋଦୁରାଦଯଃ ।। ୩୬୧.

ଆଜି, କାଲି, ପରେଦିନ; ଗତକାଲି, ପ୍ରଭାତ ଏବଂ ଏଭଳି; ପୂର୍ବରୁ ଏବଂ ପରେ, ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧମ, ଏହିପରି କ୍ରମରେ; ପୂର୍ବ, ପରେ, ଦୂର ଏବଂ ଆରମ୍ଭ।

ଉଭଯଦ୍ଯୁଶ୍ଚୋଭଯେଦ୍ଯୁଃ ପରେ ତ୍ଵହ୍ନି ପରେଦ୍ଯଵି । ହ୍ଯୋ ଗତେଽନାଗତେଽହ୍ନି ସ୍ଵଃ ପରଶ୍ଵଃ ଶ୍ଵଃ ପରେଽହନି ।। ୩୬୧.

ଦୁଇଦିନ, ଦୁଇଦିନ ପରେ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନରେ, ଆସନ୍ତା ଦିନରେ; ଗତକାଲି, ଯାଇଯାଇଥିବା ଦିନ, ଆସିନଥିବା ଦିନ; ପରସ୍ତି, କାଲି, ତା'ପରେ ଦିନ।

ତଦା ତଦାନୀଂ ଯୁଗପଦେକଦା ସର୍ଵଦା ସଦା । ପତର୍ହି ସମ୍ପ୍ରତୀଦାନୀମଧୁନା ସାମ୍ପ୍ରତନ୍ତଥା ।। ୩୬୧.

ସେବେଳେ, ସେ ସମୟରେ, ଏକସାଥି, ଏକଥରେ, ସବୁବେଳେ, ସଦା; ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଏବେ, ଏହି ସମୟରେ, ଏହିପରି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆକାଶେ ତ୍ରିଦିଵେ ନାକୋ ଲୋକସ୍ତୁ ଭୁଵନେ ଜନେ । ପଦ୍ଯେ ଯଶସି ଚ ଶଲୋକଃ ଶରେ ଖଡ୍ଗେ ଚ ସାଯକଃ ।। ୩୬୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଆକାଶକୁ 'ଆକାଶ', ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ 'ତ୍ରିଦିବ', 'ନାକ' ହେଉଛି ଲୋକ, 'ଲୋକ' ମାନେ ଲୋକମାନେ; କବିତାରେ 'ପଦ୍ୟ', କୀର୍ତ୍ତିରେ 'ଯଶ', ଶ୍ଲୋକ ହେଉଛି ପଦ୍ୟ; ତୀରରେ 'ଶର', ତଳୱାରରେ 'ଖଡ୍ଗ', ଅସ୍ତ୍ରରେ 'ସାୟକ'।

ଆନକଃ ପଟହୋ ଭେରୀ କଲଙ୍କୋଽଙ୍କାପଵାଦଯୋଃ । ମାରୁତେ ଵେଧସି ଵ୍ରଧ୍ନେ ପୁଂସି କଃ କଂ ଶିରୋଽମ୍ବୁନୋଃ ।। ୩୬୨.

'ଆନକ' ହେଉଛି ଢୋଳ, 'ପଟହ' ହେଉଛି ବଡ଼ ଢୋଳ, 'ଭେରୀ' ହେଉଛି ମହା ଢୋଳ; 'କଳଙ୍କ' ହେଉଛି ଦାଗ, 'ଅଙ୍କ' ହେଉଛି ଚିହ୍ନ; ପବନରେ 'ମାରୁତ', ଛିଦ୍ର କରିବାରେ 'ବେଧ', ନପୁଂସକ ପଶୁରେ 'ବ୍ରଧ୍ନ', ପୁରୁଷରେ 'କ', ପାଣିରେ 'କଂ', ମଣ୍ଡରେ 'ଶିର'।

ସ୍ଯାତ୍ ପୁଲାକସ୍ତୁଚ୍ଛଧାନ୍ଯେ ସଂକ୍ଷେପେ ଭକ୍ତସିକ୍ଥକେ । ମହେନ୍ଦ୍ରଗୁଗ୍ଗୁଲୂଲୂକଵ୍ଯାଲଗ୍ରାହିଷୁ କୌଶିକଃ ।। ୩୬୨.

'ପୁଳାକ' ହେଉଛି ଖାଲି ଧାନ, 'ତୁଚ୍ଛ' ଅର୍ଥହୀନ ଧାନ; ସଂକ୍ଷେପରେ 'ସଂକ୍ଷେପ', ଭୋଜନରେ 'ଭକ୍ତ', ଚାଉଳ ଗୁଣ୍ଡରେ 'ସିକ୍ଥକ'; ମହେନ୍ଦ୍ର, ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ପେଚା, ସାପ ଓ ଗ୍ରାହୀ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ 'କୌଶିକ'।

ଶାଲାଵୃକୌ କପିଶ୍ଵାନୌ ମାନଂ ସ୍ଯାନ୍ମିତିସାଧନଂ । ସର୍ଗଃ ସ୍ଵଭାଵନିର୍ମୋକ୍ଷନିଶ୍ଚଯାଧ୍ଯାଯସୃଷ୍ଟିଷୁ ।। ୩୬୨.

'ଶାଳା' ଓ 'ବୃକ' ହେଉଛି ନରସୁନା; 'କପି' ଓ 'ଶ୍ୱାନ' ହେଉଛି ବାନର ଓ କୁକୁର; 'ମାନ' ହେଉଛି ମାପ କିମ୍ବା ମାପିବା ଉପାୟ; 'ସର୍ଗ' ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟି; 'ସ୍ୱଭାବ' ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି; 'ନିର୍ମୋକ୍ଷ' ହେଉଛି ମୁକ୍ତି; 'ନିଶ୍ଚୟ' ହେଉଛି ନିଶ୍ଚିତତା; 'ଅଧ୍ୟାୟ' ହେଉଛି ଅଧ୍ୟାୟ; 'ସୃଷ୍ଟି' ହେଉଛି ଉତ୍ପାଦନ।

ଯୋଗଃ ସନ୍ନହନୋପାଯଧ୍ଯାନସଙ୍ଗତିଯୁକ୍ତିଷୁ । ଭୋଗଃ ସୁଖେ ସ୍ତ୍ର୍ଯାଦିଭୃତାଵଵ୍ଜୌ ଶଙ୍ଖନିଶାକରୌ ।। ୩୬୨.

'ଯୋଗ' ହେଉଛି ଏକତା, କବଚ, ଉପାୟ, ଧ୍ୟାନ, ସଂଯୋଗ ଓ ବିଧି; 'ଭୋଗ' ହେଉଛି ଉପଭୋଗ, ସୁଖ, ଜନାନୀ ଓ ଏଭଳି; 'ଭୃତ' ହେଉଛି ଦାସ; 'ଅବ୍ଜ' ହେଉଛି ହଂସ; 'ଶଂଖ' ହେଉଛି ଶଂଖ; 'ନିଶାକର' ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର।

କାକେଭଗଣ୍ଡୌ କରଟୌ ଦୁଶ୍ଚର୍ମା ଶିପିଵିଷ୍ଟକଃ । ରିଷ୍ଟଂ କ୍ଷଏମାଶୁଭାଭାଵେଷ୍ଵରିଷ୍ଟେ ତୁ ଶୁଭାଽଶୁଭେ ।। ୩୬୨.

'କାକ' ଓ 'ଭଗଣ୍ଡ' ହେଉଛି କାଉଁ ଓ ଅଣ୍ଡ; 'କରଟ' ହେଉଛି ବାନର; 'ଦୁଶ୍ଚର୍ମା' ହେଉଛି ଖରାପ ଚର୍ମ ଥିବା; 'ଶିପିବିଷ୍ଟକ' ହେଉଛି କୁଷ୍ଠରୋଗୀ; 'ଅରିଷ୍ଟ' ହେଉଛି ଅପଶୁକୁନ; 'କ୍ଷେମ' ହେଉଛି ମଙ୍ଗଳ; ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ନଥିଲେ 'ଅରିଷ୍ଟ' ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦୁହେଁ ଅର୍ଥରେ।

ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିଃ ଫଲେ ସମୃଦ୍ଧୌ ଚ ଦୃଷ୍ଟିର୍ଜ୍ଞାନେଽକ୍ଷିଣ ଦର୍ଶନେ । ନିଷ୍ଠାନିଷ୍ପତ୍ତିନାଶାନ୍ତାଃ କାଷ୍ଠୋତ୍କର୍ଷେ ସ୍ଥିତୌ ଦିଶି ।। ୩୬୨.

'ଭ୍ୟୁଷ୍ଟି' ହେଉଛି ଫଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧି; 'ଦୃଷ୍ଟି' ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦେଖିବା; 'ନିଷ୍ଠା' ହେଉଛି ସିଦ୍ଧି, ନାଶ, ଶାନ୍ତି, କାଠ, ଉନ୍ନତି, ଦୃଢତା ଓ ଦିଗ।

ଭୂଗୋଵାଚସ୍ତ୍ଵିଡ଼ା ଇଲାଃ ପ୍ରଗାଢ଼ଂ ଭୃଶକୃଚ୍ଛ୍ରଯୋଃ । ଭୃଶପ୍ରତିଜ୍ଞଯୋର୍ଵାଢ଼ଂ ଶକ୍ତସ୍ଥୂଲୌ ଦୃଢ଼ୌ ତ୍ରିଷୁ ।। ୩୬୨.

'ଭୂଗ' ହେଉଛି ବାକ୍ୟ; 'ବାକ୍' ମଧ୍ୟ ବାକ୍ୟ; 'ଇଳା' ହେଉଛି ଭୂମି; 'ପ୍ରଗାଢ' ହେଉଛି ଗଭୀର କିମ୍ବା ତୀବ୍ର; 'ଭୃଶ' ହେଉଛି ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ; 'ଭୃଶପ୍ରତିଜ୍ଞା' ହେଉଛି ଦୃଢ ପ୍ରତିଜ୍ଞା; 'ବାର୍ହ' ହେଉଛି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; 'ଶକ୍ତ' ହେଉଛି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; 'ସ୍ଥୂଳ' ହେଉଛି ମୋଟା; 'ଦୃଢ' ହେଉଛି ଦୃଢ; ଏହି ସବୁ ତିନି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ।

ଵିନ୍ଯସ୍ତସଂହତୌ ଵ୍ଯୂଢ଼ୌ କୃଷ୍ଣୋ ଵ୍ଯାସେଽର୍ଜ୍ଜୁନେ ହରୌ । ପଣୋ ଦ୍ଯତାଦିଷୂତ୍ସୃଷ୍ଟେ ଭୃତୌ ମୂଲ୍ଯେ ଧନଽପି ଚ ।। ୩୬୨.

'ବିନ୍ୟସ୍ତ' ହେଉଛି ବିନ୍ୟାସ; 'ସଂହତ' ହେଉଛି ସଂଗ୍ରହ; 'ଭ୍ୟୂହ' ହେଉଛି ବିନ୍ୟାସ; 'କୃଷ୍ଣ' ହେଉଛି ବ୍ୟାସ; 'ଅର୍ଜୁନ' ହେଉଛି ଅର୍ଜୁନ; 'ହର' ହେଉଛି ଶିବ; 'ପଣ' ହେଉଛି ଜୁଆରେ ଦାଉ; 'ଉତ୍ସୃଷ୍ଟ' ହେଉଛି ଛାଡ଼ିଦେବା; 'ଭୃତ' ହେଉଛି ମୂଲ୍ୟ; 'ଧନ' ହେଉଛି ଧନ ଓ ଏଭଳି।

ମୌର୍ଵ୍ଯାଂ ଦ୍ର୍ଵ୍ଯାଶ୍ରିତେ ସ୍ତ୍ଵଶୁକ୍ତସନ୍ଧ୍ଯାଦିକେ ଗୁଣଃ । ଶ୍ରେଷ୍ଠେଽଧିପେ ଗ୍ରାମଣୀଃ ସ୍ଯାତ୍ ଜୁଗୁପ୍ସାକରୁଣେ ଘୃଣୋ ।। ୩୬୨.

'ମୌର୍ବୀ' ହେଉଛି ଧନୁର ତାର; 'ଦ୍ରବ୍ୟ' ହେଉଛି ବସ୍ତୁ; 'ଅଶୁକ୍ତ' ହେଉଛି ଅଖମିରା; 'ସନ୍ଧ୍ୟା' ହେଉଛି ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଏଭଳି; 'ଗୁଣ' ହେଉଛି ଗୁଣ; 'ଶ୍ରେଷ୍ଠ' ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ; 'ଅଧିପ' ହେଉଛି ପ୍ରଭୁ; 'ଗ୍ରାମଣୀ' ହେଉଛି ଗାଁର ମୁଖିଆ; 'ଜୁଗୁପ୍ସା' ହେଉଛି ଘୃଣା; 'କରୁଣ' ହେଉଛି ଦୟା; 'ଘୃଣା' ମଧ୍ୟ ଦୟା।

ତୃଷ୍ଣା ସ୍ପୃହାପିପାସେ ଦ୍ଵେ ଵିପଣିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵଣିକ୍ପଥେ । ଵିଷାଭିସରଲୋହେଷୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ କ୍ଲୀଵେ ଖରେ ତ୍ରିଷୁ ।। ୩୬୨.

'ତୃଷ୍ଣା' ହେଉଛି ତିଆସ; 'ସ୍ପୃହା' ହେଉଛି ଆକାଂକ୍ଷା; 'ପିପାସା' ମଧ୍ୟ ତିଆସ; 'ବିପଣି' ହେଉଛି ବଜାର; 'ବଣିଜପଥ' ହେଉଛି ବ୍ୟାପାରୀ ରାସ୍ତା; ବିଷରେ 'ବିଷ', ଲୋହାରେ 'ଅଭିସର', ତୀକ୍ଷ୍ଣତାରେ 'ତୀକ୍ଷ୍ଣ', ନପୁଂସକରେ 'କ୍ଲୀବ', ଗଧାରେ 'ଖର', ଏହି ସବୁ ତିନି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ।

ପ୍ରମାଣଂ ହେତୁମର୍ଯ୍ଯାଦାଶାସ୍ତ୍ରେଯତ୍ତାପ୍ରମାତୃଷୁ । କରଣଂ କ୍ଷେତ୍ରଗାତ୍ରାଦାଵୀରିଣଂ ଶୂନ୍ଯମୂପରଂ ।। ୩୬୨.

'ପ୍ରମାଣ' ହେଉଛି ମାପ, କାରଣ, ସୀମା, ଅଧିକାର, ପରିମାଣ ଓ ମାପକ; 'କରଣ' ହେଉଛି ଉପକରଣ, କ୍ଷେତ୍ର, ଦେହ ଓ ଏଭଳି; 'ଈରିଣ' ହେଉଛି ମରୁଭୂମି, ଖାଲି ଏବଂ ଉପର।

ଯନ୍ତା ହସ୍ତିପକେ ସୂତେ ଵହ୍ନିଜ୍ଵାଲା ଚ ହେତଯଃ । ଶ୍ରୁତଂ ଶାସ୍ତ୍ରାଵଧୃତଯୋର୍ଯୁଗପର୍ଯ୍ଯାପ୍ତଯୋଃ କୃତଂ ।। ୩୬୨.

'ୟନ୍ତା' ହେଉଛି ହାତୀ ଚାଳକ; 'ହସ୍ତିପକ' ମଧ୍ୟ ହାତୀ ଚାଳକ; 'ସୂତ' ହେଉଛି ରଥଚାଳକ; 'ବହ୍ନି' ହେଉଛି ଅଗ୍ନି; 'ଜ୍ୱାଳା' ହେଉଛି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା; 'ହେତୁ' ହେଉଛି କାରଣ; 'ଶ୍ରୁତ' ହେଉଛି ଶୁଣିଥିବା; 'ଶାସ୍ତ୍ର' ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର; 'ଅବଧୃତ' ହେଉଛି ନିଶ୍ଚିତ; 'ଯୁଗ' ହେଉଛି ଯୁଗଳ; 'ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ' ହେଉଛି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; 'କୃତ' ହେଉଛି କରାଯାଇଥିବା।

ଖ୍ଯାତେ ହୃଷ୍ଟେ ପ୍ରତୀତୋଽଭିଜାତସ୍ତୁ କୁଲଜେ ବୁଧେ । ଵିଵିକ୍ତୌ ପୂତଵିଜନୌ ମୂର୍ଚ୍ଛିତୌ ମୂଢ଼ସୋଚ୍ଛ୍ରଯୌ ।। ୩୬୨.

'ଖ୍ୟାତ' ହେଉଛି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; 'ହୃଷ୍ଟ' ହେଉଛି ଆନନ୍ଦିତ; 'ପ୍ରତୀତ' ହେଉଛି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ; 'ଅଭିଜାତ' ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମ; 'କୁଳଜ' ହେଉଛି ଉତ୍ତମ ବଂଶର; 'ବୁଧ' ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିମାନ; 'ବିବିକ୍ତ' ହେଉଛି ଏକାକୀ; 'ପୂତ' ହେଉଛି ପବିତ୍ର; 'ବିଜନ' ହେଉଛି ଜନଶୂନ୍ୟ; 'ମୂର୍ଛିତ' ହେଉଛି ଅଚେତନ; 'ମୂର୍ଖ' ହେଉଛି ଅବୁଦ୍ଧିମାନ; 'ଉଚ୍ଛ୍ରୟ' ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ।

ଅର୍ଥୋଽଭିଧେଯରୈଵସ୍ତୁପ୍ରଯୋଜନନିଵତ୍ତିଷୁ । ନିଦାନାଗମଯୋସ୍ତୀର୍ଥମୃଷିଜୁଷ୍ଟଜଲେ ଗୁରୌ ।। ୩୬୨.

'ଅର୍ଥ' ହେଉଛି ଅର୍ଥ; 'ଅଭିଧେୟ' ହେଉଛି ଉଲ୍ଲିଖିତ ବସ୍ତୁ; 'ରୈବ' ହେଉଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ; 'ପ୍ରୟୋଜନ' ହେଉଛି କାରଣ; 'ନିବୃତ୍ତି' ହେଉଛି ଅବସାନ; 'ନିଦାନ' ହେଉଛି ହେତୁ; 'ଆଗମ' ହେଉଛି ପାରମ୍ପରିକ ଶାସ୍ତ୍ର; 'ତୀର୍ଥ' ହେଉଛି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ; 'ଋଷି' ହେଉଛି ଋଷି; 'ଜୁଷ୍ଟ' ହେଉଛି ପ୍ରିୟ; 'ଜଳ' ହେଉଛି ପାଣି; 'ଗୁରୁ' ହେଉଛି ଶିକ୍ଷକ।

ପ୍ରାଧାନ୍ଯେ ରାଜଲିଙ୍ଗେ ଚ ଵୃଷାଙ୍ଗେ କକୁଦାଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ସ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ବିଜ୍ଜ୍ଞାନସମ୍ଭାଷାକ୍ରିଯାକାରାଜିନାମସୁ ।। ୩୬୨.

ମୁଖ୍ୟତ୍ୱ, ରାଜସିକ ଚିହ୍ନ, ବୃଷ ଚିହ୍ନ ଓ ଗାଈର କୁଞ୍ଚରେ, ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, କଥାବାର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନାମରେ ଚିହ୍ନଟି କରାଯାଏ।

ଧର୍ମ୍ମେ ରହସ୍ଯୁପନିଷତ୍ ସ୍ଯାଦୃତୌ ଵତ୍ସରେ ଶରତ୍ । ପଦଂ ଵ୍ଯଵସିତିତ୍ରାଣସ୍ଥାନଲକ୍ଷ୍ମାଙ୍‌ଘ୍ରିଵସ୍ତୁଷୁ ।। ୩୬୨.

ଧର୍ମ, ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ, ଉପନିଷଦ, ଉଚିତ ଆଚରଣ, ବର୍ଷ ଓ ଶରତ୍କାଳରେ, ନିଷ୍ପତ୍ତି, ରକ୍ଷା ଓ ପାଦ ଓ ବସ୍ତୁର ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।