ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସମୀପୋଭଯତଃ ଶୀଘ୍ରସାକଲ୍ଯାଭିମୁଖେଽଭିତଃ । ନାମପ୍ରକାଶଯୋଃ ପ୍ରାଦୁର୍ମିଥୋଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ରହସ୍ଯପି ।। ୩୬୧.

‘ସମୀପ’ ନିକଟତା, ‘ଉଭୟତଃ’ ଦୁଇପଟେ, ‘ଶୀଘ୍ର’ ତ୍ୱରିତ, ‘ସାକଲ୍ୟ’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ‘ଅଭିମୁଖ’ ସାମ୍ନା, ‘ଅଭିତଃ’ ଚାରିପଟେ। ‘ନାମ’ ସ୍ପଷ୍ଟତା, ‘ପ୍ରକାଶ’ ପ୍ରକାଶ, ‘ପ୍ରାଦୁର୍’ ପ୍ରକଟ, ‘ମିଥଃ’ ପରସ୍ପର, ‘ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ’ ଏକାପରେ ଏକ, ‘ରହସ୍ୟ’ ଗୁପ୍ତତା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ତିରୋଽନ୍ତର୍ଦ୍ଧୌ ତିର୍ଯଗର୍ଥେ ହା ଵିଷାଦଶୁଗର୍ତ୍ତିଷୁ । ଅହହେତ୍ଯଦ୍‌ଭୁତେ ଖେଦେ ହି ହେତାଵଵଧାରଣେ ।। ୩୬୧.

ଲୁଚାଇବା ପାଇଁ ‘ତିରୋ’ ଏବଂ ‘ଅନ୍ତର୍ଧି’ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; ଆଉ ‘ତିର୍ୟକ’ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆଡ଼କୁ; ‘ହା’ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶାରେ, ‘ବିଷାଦ’ ଦୁଃଖ ଦେଖାଯାଏ; ‘ଅହ’ ଓ ‘ହେ’ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ବେଦନାରେ, ‘ହି’ କାରଣ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ଚିରାଯ ଚିରରାତ୍ରାଯ ଚିରସ୍ଯାଦ୍ଯାଶ୍ଚିରାର୍ଥକାଃ । ମୁହୁଃ ପୁନଃ ପୁନଃ ଶଶ୍ଵଦ ଭୀକ୍ଷଣମସକୃତ୍ ସମାଃ ।। ୩୬୧.

‘ଚିରାୟ’, ‘ଚିରରାତ୍ରାୟ’, ଓ ‘ଚିରସ୍ୟାଦ୍ୟା’ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେଖାଏ; ‘ମୁହୁଃ’, ‘ପୁନଃ ପୁନଃ’, ‘ଶଶ୍ୱତ’, ‘ଭୀକ୍ଷଣମ’, ‘ଅସକୃତ’, ଓ ‘ସମା’ ପୁନିପୁନି କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଭାବରେ ହେଉଥିବା କାମକୁ ଦେଖାଏ।

ସ୍ରାଗ୍ଜ୍ଞଟିତ୍ଯଞ୍ଜସାହ୍ରାଯ ସପଦି ଦ୍ରାଙ୍‌ମଙ୍କ୍ଷୁ ଚ ଦ୍ରୁତେ । ବଲଵତ୍ ସୁଷ୍ଠୁ କିମୁତ ଵିକଲ୍ପେ କିଂ କିମୂତ ଚ ।। ୩୬୧.

‘ସ୍ରାଜ୍ଞଟି’ ଓ ‘ଅଞ୍ଜସା’ ସିଧାସିଧି କିମ୍ବା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ; ‘ହ୍ରାୟ’, ‘ସପଦି’, ‘ଦ୍ରାଁ’, ‘ମଙ୍କ୍ଷୁ’, ଓ ‘ଦ୍ରୁତେ’ ତ୍ୱରିତ କିମ୍ବା ତୁରନ୍ତ; ‘ବଳବତ’ ଓ ‘ସୁଷ୍ଠୁ’ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଭଲ; ‘କିମୁତ’ ଓ ‘ବିକଳ୍ପେ’ ଅନ୍ୟଥା କିମ୍ବା ବିକଳ୍ପ; ‘କିଂ କିମୁତ’ ଅଧିକ ବିକଳ୍ପ ଦେଖାଏ।

ତୁ ହି ଚ ସ୍ମ ହ ଵୈ ପାଦପୂରଣେ ପୂଜନେପ୍ଯତି । ଦିଵାହ୍ନୀତ୍ଯଥ ଦୋଷା ଚ ନକ୍ତଞ୍ଚ ରଜନାଵିତି ।। ୩୬୧.

‘ତୁ’, ‘ହି’, ‘ଚ’, ‘ସ୍ମ’, ‘ହ’, ଓ ‘ୱୈ’ ଛନ୍ଦ ପୂରଣ କିମ୍ବା ପୂଜାରେ ଉତ୍ସାହ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; ‘ଦିବା’, ‘ଅହ୍ନି’, ‘ଅଥ’, ‘ଦୋଷା’, ‘ନକ୍ତ’, ଓ ‘ରଜନୀ’ ଦିନ, ଦିନ ଶେଷ, ସଂଧ୍ୟା, ରାତି ଓ ଏହିପରି ସମୟକୁ ଦେଖାଏ।

ତିର୍ଯଗର୍ଥେ ସାଚି ତିରୋଽପ୍ଯଥ ସମ୍ବୋଧନାର୍ଥକାଃ । ସ୍ଯୁଃ ପ୍ଯାଟ୍‌ପାଡଙ୍ଗ ହେ ହୈ ଭୋଃ ସମଯା ନିକଷା ହିରୁକ୍ ।। ୩୬୧.

‘ତିର୍ୟଗର୍ଥେ’ ଓ ‘ସାଚି’ ଆଡ଼କୁ କିମ୍ବା ପାର୍ଶ୍ୱରେ; ‘ତିରୋ’ ଲୁଚାଇବାରେ; ‘ପ୍ୟାଟ’, ‘ପାଡ଼ଙ୍ଗ’, ‘ହେ’, ‘ହାଇ’, ‘ଭୋଃ’, ‘ସମୟା’, ‘ନିକଷା’, ଓ ‘ହିରୁକ’ ଡାକିବା କିମ୍ବା ସମ୍ବୋଧନ କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ଅତର୍କିତେ ତୁ ସହସା ସ୍ଯାତ୍ ପୁରଃ ପୁରତୋଽଗ୍ରତଃ । ସ୍ଵାହା ଦେଵହଵିର୍ଦାନେ ଶ୍ରୌଷଟ୍ ଵୌଷଟ୍ ଵଷଟ୍ ସ୍ଵଧା ।। ୩୬୧.

‘ଅତର୍କିତେ’ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ କିମ୍ବା ହଠାତ୍; ‘ସହସା’ ମଧ୍ୟ ହଠାତ୍; ‘ପୁରଃ’, ‘ପୁରତଃ’, ଓ ‘ଅଗ୍ରତଃ’ ସାମ୍ନାରେ; ‘ସ୍ୱାହା’ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବାରେ; ‘ଶ୍ରୌଷଟ’, ‘ୱୌଷଟ’, ‘ୱଷଟ’, ଓ ‘ସ୍ୱଧା’ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଅର୍ପଣରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

କିଞ୍ଚିଦୀଷନ୍ମନାଗଲ୍ପେ ପ୍ରେତ୍ଯାଽମୁତ୍ର ଭଵାନ୍ତରେ । ଯଥା ତଥା ଚୈଵ ସାମ୍ଯେ ଅହୋ ହୀ ଇତି ଵିସ୍ମଯେ ।। ୩୬୧.

‘କିଞ୍ଚିଦ’, ‘ଈଷତ’, ଓ ‘ମନାଗଲ୍ପେ’ ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ; ‘ପ୍ରେତ୍ୟ’, ‘ଅମୁତ୍ର’, ଓ ‘ଭବାନ୍ତରେ’ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଅନ୍ୟ ଜଗତରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ; ‘ଯଥା’, ‘ତଥା’, ଓ ‘ସାମ୍ୟେ’ ସମାନ ଭାବରେ; ‘ଅହୋ’ ଓ ‘ହୀ’ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଏ।

ମୌନେ ତୁ ତୂଷ୍ଣୀଂ ତୂଷ୍ଣୀକଂ ସଦ୍ଯଃ ସପଦି ତତ୍କ୍ଷଣେ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଶମୁପଯୋଷଞ୍ଚେତ୍ଯାନନ୍ଦେଽଥାନ୍ତରେଽନ୍ତରା ।। ୩୬୧.

‘ମୌନେ’, ‘ତୂଷ୍ଣୀଁ’, ଓ ‘ତୂଷ୍ଣୀକଂ’ ନିରବତା; ‘ସଦ୍ୟଃ’, ‘ସପଦି’, ଓ ‘ତତ୍କ୍ଷଣେ’ ତୁରନ୍ତ; ‘ଦିଷ୍ଟ୍ୟା’ ଓ ‘ଶମୁପୟୋଷ’ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ସୁଖ; ‘ଅଥାନ୍ତରେ’ ଓ ‘ଅନ୍ତରା’ ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟସମୟରେ।

ଅନ୍ତରେଣ ଚ ମଧ୍ଯେ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରସହ୍ଯ ତୁ ହଠାର୍ଥକମ୍ । ଯୁକ୍ତେ ଦ୍ଵେ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ସ୍ଥାନେଽଭୀକ୍ଷ୍‌ଣଂ ଶଶ୍ଵଦନାରତେ ।। ୩୬୧.

‘ଅନ୍ତରେଣ’ ଓ ‘ମଧ୍ୟେ’ ମଧ୍ୟରେ; ‘ପ୍ରସହ୍ୟ’ ଜବରଦସ୍ତି; ‘ହଠାର୍ଥକଂ’ ଅଡ଼ିଆ; ‘ଯୁକ୍ତେ’ ଯଥାଯଥ; ‘ଦ୍ୱେ’ ଦୁଇ; ‘ସାମ୍ପ୍ରତଂ’ ବର୍ତ୍ତମାନ; ‘ସ୍ଥାନେ’ ସ୍ଥାନରେ; ‘ଅଭୀକ୍ଷଣଂ’, ‘ଶଶ୍ୱତ’, ଓ ‘ଅନାରତେ’ ବାରମ୍ବାର, ସାଧାରଣ ଭାବରେ, ଅବିରତ।

ଅଭାଵେ ନହ୍ଯନୋ ନାପି ମାସ୍ମ ମାଲଞ୍ଚ ଵାରଣେ । ପକ୍ଷାନ୍ତରେ ଚେଦ୍ଯଦି ଚ ତତ୍ତ୍ଵେ ତ୍ଵଽଦ୍ଧାଽଞ୍ଚସା ଦ୍ଵଯମ୍ ।। ୩୬୧.

‘ଅଭାବେ’ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ; ‘ନହ୍ୟନୋ’ ଓ ‘ନାପି’ କିଛି ନୁହେଁ; ‘ମା’ ଓ ‘ମାଲଞ୍ଚ’ ନିଷେଧ କରିବାରେ; ‘ବାରଣେ’ ରୋକିବାରେ; ‘ପକ୍ଷାନ୍ତରେ’ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ; ‘ଚେଦ୍’ ଓ ‘ଯଦି’ ଯଦି; ‘ତତ୍ତ୍ୱେ’ ସତ୍ୟରେ; ‘ତ୍ୱ’, ‘ଦ୍ଧା’, ଓ ‘ଅଞ୍ଜସା’ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ; ‘ଦ୍ୱୟଂ’ ଦୁଇଟି।

ପ୍ରାକାଶ୍ଯେ ପ୍ରାଦୁରାଵିଃ ସ୍ଯାଦୋମେଵଂ ପରମଂ ମତେ । ସମନ୍ତତସ୍ତୁ ପରିତଃ ସର୍ଵତୋ ଵିଶ୍ଵଗିତ୍ଯପି ।। ୩୬୧.

‘ପ୍ରାକାଶ୍ୟେ’ ସ୍ପଷ୍ଟତାରେ; ‘ପ୍ରାଦୁରାବିଃ’ ପ୍ରକଟ; ‘ଏଵଂ’ ଏଭଳି; ‘ପରମଂ ମତେ’ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମତରେ; ‘ସମନ୍ତତଃ’, ‘ପରିତଃ’, ଓ ‘ସର୍ବତଃ’ ଚାରିପାଖରେ; ‘ବିଶ୍ୱଗ୍’ ସମସ୍ତଠାରେ।

ଅକାମାନୁମତୌ କାମମସୂଯୋପଗମେଽସ୍ତୁ ଚ । ନନୁ ଚ ସ୍ଯାଦ୍ଵିରୋଧୋକ୍ତୌ କ୍କଚ୍ଚିତ୍ କାମପ୍ରଵେଦନେ ।। ୩୬୧.

‘ଅକାମ’ ଚାହିଦା ନଥିବା; ‘ଅନୁମତାଉ’ ସମ୍ମତି ସହିତ; ‘କାମ’ ଚାହିଦା; ‘ଅସୂୟା’ ଇର୍ଷ୍ୟା; ‘ଉପଗମେ’ ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ; ‘ନନୁ’ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରେ; ‘ସ୍ୟାତ’ ହୋଇପାରେ; ‘ବିରୋଧ’ ବିପରୀତ; ‘ଉକ୍ତାଉ’ କଥାରେ; ‘କ୍କଚିତ୍’ କିଛିଠାରେ; ‘କାମପ୍ରବେଦନେ’ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିବାରେ।

ନିଃଷମଂ ଦୁଃଷମଂ ଗର୍ହ୍ଯେ ଯଥାସ୍ଵଲନ୍ତୁ ଯଥାଯଥଂ । ମୃଷା ମିଥ୍ଯା ଚ ଵିତଥେ ଯଥାର୍ଥନ୍ତୁ ଯଥାତଥଂ ।। ୩୬୧.

‘ନିଃଷମଂ’ ଓ ‘ଦୁଃଷମଂ’ ଭଲ ନୁହେଁ; ‘ଗର୍ହ୍ୟେ’ ନିନ୍ଦନୀୟ; ‘ଯଥାସ୍ୱଳଂ’ ଓ ‘ଯଥାଯଥଂ’ ଯଥାଯଥ; ‘ମୃଷା’ ଓ ‘ମିଥ୍ୟା’ ଭୁଲ; ‘ବିତଥେ’ ଅସତ୍ୟ; ‘ଯଥାର୍ଥଂ’ ଓ ‘ଯଥାତଥଂ’ ସତ୍ୟ।

ସ୍ଯୁରେଵନ୍ତୁ ପୁନର୍ଵୈଵେତ୍ଯଵଧାରଣଵାଚକାଃ । ପ୍ରାଗତୀତାର୍ଥକଂ ନୂନମଵଶ୍ଯଂ ନିଶ୍ଚଯେ ଦ୍ଵଯଂ ।। ୩୬୧.

‘ସ୍ୟୁରେଵଂ’ ଓ ‘ପୁନର୍ୱୈ’ ନିଶ୍ଚିତତା କିମ୍ବା ଜୋର ଦେବାରେ; ‘ଅବଧାରଣବାଚକାଃ’ ନିଶ୍ଚିତ କଥା; ‘ପ୍ରାଗ’ ପୂର୍ବରୁ; ‘ଅତୀତ’ ଗତ; ‘ଅର୍ଥକଂ’ ଅର୍ଥରେ; ‘ନୂନମ୍’ ନିଶ୍ଚିତ; ‘ଅବଶ୍ୟଂ’ ଆବଶ୍ୟକ; ‘ନିଶ୍ଚୟେ’ ନିଶ୍ଚିତତାରେ; ‘ଦ୍ୱୟଂ’ ଦୁଇଟି।

ସଂଵଦ୍ଵର୍ଷେଽଵରେ ତ୍ଵର୍ଵାଗାମେଵଂ ସ୍ଵଯମାତ୍ମନା । ଅଲ୍ପେ ନୀଚୈର୍ମହତ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ ପ୍ରାଯୋଭୂମ୍ନ୍ଯଽଦ୍ରୁତେ ଶନୈଃ ।। ୩୬୧.

‘ସଂବଦ୍ବର୍ଷେ’ ଆଲୋଚନା ବର୍ଷରେ; ‘ଅବରେ’ ନିମ୍ନ; ‘ତ୍ୱର୍ବାଗାମେଵଂ’ ଆସୁଥିବା; ‘ସ୍ୱୟଂ’ ଓ ‘ଆତ୍ମନା’ ନିଜେ; ‘ଅଳ୍ପେ’ ଅଳ୍ପ; ‘ନୀଚେ’ ନିମ୍ନ; ‘ମହତ୍’ ଓ ‘ଉଚ୍ଚେ’ ବଡ଼ ଓ ଉଚ୍ଚ; ‘ପ୍ରାୟଃ’ ଅଧିକାଂଶ; ‘ଭୂମ୍ନି’ ପୃଥିବୀରେ; ‘ଅଦ୍ରୁତେ’ ଅସ୍ଥିର; ‘ଶନୈଃ’ ଧୀରେ।

ସନା ନିତ୍ଯେ ଵହିର୍ଵାହ୍ଯେ ସ୍ମାତୀତେଽସ୍ତମଦର୍ଶନେ । ଅସ୍ତି ସଚ୍ଚଵେ ରୁଷୋକ୍ତାଵୂମୁଂ ପ୍ରଶ୍ନେଽନୁନଯେ ତ୍ଵଯି ।। ୩୬୧.

‘ସନା’ ସଦା; ‘ନିତ୍ୟେ’ ନିତ୍ୟ; ‘ବହିର୍’ ଓ ‘ବାହ୍ୟେ’ ବାହାରେ; ‘ସ୍ମାତୀତେ’ ଗତକାଳରୁ; ‘ଅସ୍ତମଦର୍ଶନେ’ ଅଦୃଶ୍ୟ; ‘ଅସ୍ତି’ ଓ ‘ସତ୍’ ଅଛି; ‘ଚୱେ’ ନିଶ୍ଚିତ; ‘ରୁଷୋକ୍ତାଉ’ କ୍ରୋଧରେ କହିବା; ‘ଉମୁଁ’ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶବ୍ଦ; ‘ପ୍ରଶ୍ନେ’ ପ୍ରଶ୍ନରେ; ‘ଅନୁନୟେ’ ଅନୁରୋଧରେ; ‘ତ୍ୱୟି’ ତୁମେ।

ହୂଂ ତର୍କେ ସ୍ଯାଦୁଷା ରାତ୍ରେକରଵସାନେ ନମୋ ନତୌ । ପୁନରର୍ଥେଽଙ୍ଗନିନ୍ଦାଯାଂ ଦୁଷ୍ଠୁ ସୁଷ୍ଠୁ ପ୍ରଶଂସନେ ।। ୩୬୧.

‘ହୂଁ’ ତର୍କରେ; ‘ତର୍କେ’ ବିଚାରରେ; ‘ଉଷା’ ପ୍ରଭାତ; ‘ରାତ୍ରେ’ ରାତି; ‘କରବସାନେ’ ହାତ ଶେଷରେ; ‘ନମୋ’ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି; ‘ନତଉ’ ନମସ୍କାର; ‘ପୁନର୍ଅର୍ଥେ’ ପୁନି; ‘ଅଙ୍ଗନିନ୍ଦାୟାଁ’ ଜନାନୀ ନିନ୍ଦାରେ; ‘ଦୁଷ୍ଠୁ’ ଭଲ ନୁହେଁ; ‘ସୁଷ୍ଠୁ’ ଭଲ; ‘ପ୍ରଶଂସନେ’ ପ୍ରଶଂସାରେ।

ସାଯଂ ସାଯେ ପ୍ରଗେ ପ୍ରାତଃ ପ୍ରଭାତେ ନିକଷାଽନ୍ତିକେ । ପରୁତ୍ପରାର୍ଯ୍ଯୈଷମୋଽବ୍ଦେ ପୂର୍ଵେ ପୂର୍ଵତରେ ଯତି ।। ୩୬୧.

‘ସାୟଂ’ ଓ ‘ସାୟେ’ ସଂଧ୍ୟା; ‘ପ୍ରଗେ’, ‘ପ୍ରାତଃ’, ଓ ‘ପ୍ରଭାତେ’ ପ୍ରଭାତ; ‘ନିକଷା’ ନିକଟ; ‘ଅନ୍ତିକେ’ ଆସପାସ; ‘ପରୁତ’, ‘ପରାର୍ୟ’, ଓ ‘ଐଷମ’ ଦୂର; ‘ଅବ୍ଦେ’ ବର୍ଷରେ; ‘ପୂର୍ବେ’ ଓ ‘ପୂର୍ବତରେ’ ପୂର୍ବରୁ; ‘ଯତି’ ଚେଷ୍ଟାରେ।

ଅଦ୍ଯାତ୍ରାହ୍ନ୍ଯଽଥ ପୂର୍ଵଲହ୍ନୀତ୍ଯଦୌ ପୂର୍ଵୋତ୍ତରା ପରାତ୍ । ତଥାଽଧରାନ୍ଯାନ୍ଯତରେତରାତ୍ପୂର୍ଵ୍ଵୋଦୁରାଦଯଃ ।। ୩୬୧.

ଆଜି, କାଲି, ପରେଦିନ; ଗତକାଲି, ପ୍ରଭାତ ଏବଂ ଏଭଳି; ପୂର୍ବରୁ ଏବଂ ପରେ, ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧମ, ଏହିପରି କ୍ରମରେ; ପୂର୍ବ, ପରେ, ଦୂର ଏବଂ ଆରମ୍ଭ।

ଉଭଯଦ୍ଯୁଶ୍ଚୋଭଯେଦ୍ଯୁଃ ପରେ ତ୍ଵହ୍ନି ପରେଦ୍ଯଵି । ହ୍ଯୋ ଗତେଽନାଗତେଽହ୍ନି ସ୍ଵଃ ପରଶ୍ଵଃ ଶ୍ଵଃ ପରେଽହନି ।। ୩୬୧.

ଦୁଇଦିନ, ଦୁଇଦିନ ପରେ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନରେ, ଆସନ୍ତା ଦିନରେ; ଗତକାଲି, ଯାଇଯାଇଥିବା ଦିନ, ଆସିନଥିବା ଦିନ; ପରସ୍ତି, କାଲି, ତା'ପରେ ଦିନ।

ତଦା ତଦାନୀଂ ଯୁଗପଦେକଦା ସର୍ଵଦା ସଦା । ପତର୍ହି ସମ୍ପ୍ରତୀଦାନୀମଧୁନା ସାମ୍ପ୍ରତନ୍ତଥା ।। ୩୬୧.

ସେବେଳେ, ସେ ସମୟରେ, ଏକସାଥି, ଏକଥରେ, ସବୁବେଳେ, ସଦା; ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଏବେ, ଏହି ସମୟରେ, ଏହିପରି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆକାଶେ ତ୍ରିଦିଵେ ନାକୋ ଲୋକସ୍ତୁ ଭୁଵନେ ଜନେ । ପଦ୍ଯେ ଯଶସି ଚ ଶଲୋକଃ ଶରେ ଖଡ୍ଗେ ଚ ସାଯକଃ ।। ୩୬୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଆକାଶକୁ 'ଆକାଶ', ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ 'ତ୍ରିଦିବ', 'ନାକ' ହେଉଛି ଲୋକ, 'ଲୋକ' ମାନେ ଲୋକମାନେ; କବିତାରେ 'ପଦ୍ୟ', କୀର୍ତ୍ତିରେ 'ଯଶ', ଶ୍ଲୋକ ହେଉଛି ପଦ୍ୟ; ତୀରରେ 'ଶର', ତଳୱାରରେ 'ଖଡ୍ଗ', ଅସ୍ତ୍ରରେ 'ସାୟକ'।

ଆନକଃ ପଟହୋ ଭେରୀ କଲଙ୍କୋଽଙ୍କାପଵାଦଯୋଃ । ମାରୁତେ ଵେଧସି ଵ୍ରଧ୍ନେ ପୁଂସି କଃ କଂ ଶିରୋଽମ୍ବୁନୋଃ ।। ୩୬୨.

'ଆନକ' ହେଉଛି ଢୋଳ, 'ପଟହ' ହେଉଛି ବଡ଼ ଢୋଳ, 'ଭେରୀ' ହେଉଛି ମହା ଢୋଳ; 'କଳଙ୍କ' ହେଉଛି ଦାଗ, 'ଅଙ୍କ' ହେଉଛି ଚିହ୍ନ; ପବନରେ 'ମାରୁତ', ଛିଦ୍ର କରିବାରେ 'ବେଧ', ନପୁଂସକ ପଶୁରେ 'ବ୍ରଧ୍ନ', ପୁରୁଷରେ 'କ', ପାଣିରେ 'କଂ', ମଣ୍ଡରେ 'ଶିର'।

ସ୍ଯାତ୍ ପୁଲାକସ୍ତୁଚ୍ଛଧାନ୍ଯେ ସଂକ୍ଷେପେ ଭକ୍ତସିକ୍ଥକେ । ମହେନ୍ଦ୍ରଗୁଗ୍ଗୁଲୂଲୂକଵ୍ଯାଲଗ୍ରାହିଷୁ କୌଶିକଃ ।। ୩୬୨.

'ପୁଳାକ' ହେଉଛି ଖାଲି ଧାନ, 'ତୁଚ୍ଛ' ଅର୍ଥହୀନ ଧାନ; ସଂକ୍ଷେପରେ 'ସଂକ୍ଷେପ', ଭୋଜନରେ 'ଭକ୍ତ', ଚାଉଳ ଗୁଣ୍ଡରେ 'ସିକ୍ଥକ'; ମହେନ୍ଦ୍ର, ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ପେଚା, ସାପ ଓ ଗ୍ରାହୀ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ 'କୌଶିକ'।

ଶାଲାଵୃକୌ କପିଶ୍ଵାନୌ ମାନଂ ସ୍ଯାନ୍ମିତିସାଧନଂ । ସର୍ଗଃ ସ୍ଵଭାଵନିର୍ମୋକ୍ଷନିଶ୍ଚଯାଧ୍ଯାଯସୃଷ୍ଟିଷୁ ।। ୩୬୨.

'ଶାଳା' ଓ 'ବୃକ' ହେଉଛି ନରସୁନା; 'କପି' ଓ 'ଶ୍ୱାନ' ହେଉଛି ବାନର ଓ କୁକୁର; 'ମାନ' ହେଉଛି ମାପ କିମ୍ବା ମାପିବା ଉପାୟ; 'ସର୍ଗ' ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟି; 'ସ୍ୱଭାବ' ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି; 'ନିର୍ମୋକ୍ଷ' ହେଉଛି ମୁକ୍ତି; 'ନିଶ୍ଚୟ' ହେଉଛି ନିଶ୍ଚିତତା; 'ଅଧ୍ୟାୟ' ହେଉଛି ଅଧ୍ୟାୟ; 'ସୃଷ୍ଟି' ହେଉଛି ଉତ୍ପାଦନ।

ଯୋଗଃ ସନ୍ନହନୋପାଯଧ୍ଯାନସଙ୍ଗତିଯୁକ୍ତିଷୁ । ଭୋଗଃ ସୁଖେ ସ୍ତ୍ର୍ଯାଦିଭୃତାଵଵ୍ଜୌ ଶଙ୍ଖନିଶାକରୌ ।। ୩୬୨.

'ଯୋଗ' ହେଉଛି ଏକତା, କବଚ, ଉପାୟ, ଧ୍ୟାନ, ସଂଯୋଗ ଓ ବିଧି; 'ଭୋଗ' ହେଉଛି ଉପଭୋଗ, ସୁଖ, ଜନାନୀ ଓ ଏଭଳି; 'ଭୃତ' ହେଉଛି ଦାସ; 'ଅବ୍ଜ' ହେଉଛି ହଂସ; 'ଶଂଖ' ହେଉଛି ଶଂଖ; 'ନିଶାକର' ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର।

କାକେଭଗଣ୍ଡୌ କରଟୌ ଦୁଶ୍ଚର୍ମା ଶିପିଵିଷ୍ଟକଃ । ରିଷ୍ଟଂ କ୍ଷଏମାଶୁଭାଭାଵେଷ୍ଵରିଷ୍ଟେ ତୁ ଶୁଭାଽଶୁଭେ ।। ୩୬୨.

'କାକ' ଓ 'ଭଗଣ୍ଡ' ହେଉଛି କାଉଁ ଓ ଅଣ୍ଡ; 'କରଟ' ହେଉଛି ବାନର; 'ଦୁଶ୍ଚର୍ମା' ହେଉଛି ଖରାପ ଚର୍ମ ଥିବା; 'ଶିପିବିଷ୍ଟକ' ହେଉଛି କୁଷ୍ଠରୋଗୀ; 'ଅରିଷ୍ଟ' ହେଉଛି ଅପଶୁକୁନ; 'କ୍ଷେମ' ହେଉଛି ମଙ୍ଗଳ; ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ନଥିଲେ 'ଅରିଷ୍ଟ' ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦୁହେଁ ଅର୍ଥରେ।

ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିଃ ଫଲେ ସମୃଦ୍ଧୌ ଚ ଦୃଷ୍ଟିର୍ଜ୍ଞାନେଽକ୍ଷିଣ ଦର୍ଶନେ । ନିଷ୍ଠାନିଷ୍ପତ୍ତିନାଶାନ୍ତାଃ କାଷ୍ଠୋତ୍କର୍ଷେ ସ୍ଥିତୌ ଦିଶି ।। ୩୬୨.

'ଭ୍ୟୁଷ୍ଟି' ହେଉଛି ଫଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧି; 'ଦୃଷ୍ଟି' ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦେଖିବା; 'ନିଷ୍ଠା' ହେଉଛି ସିଦ୍ଧି, ନାଶ, ଶାନ୍ତି, କାଠ, ଉନ୍ନତି, ଦୃଢତା ଓ ଦିଗ।