ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଇତି ହେତୌ ପ୍ରକରଣେ ପ୍ରକାଶାଦିସମାପ୍ତିଷୁ । ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ପୁରସ୍ତାତ୍ ପ୍ରଥମେ ପୁରାର୍ଥେଽଗ୍ରତ ଇତ୍ଯପି ।। ୩୬୧.

‘ଇତି’ ଦ୍ୱାରା କାରଣ, ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ କଥାର ଶେଷ ବୁଝାଯାଏ। ‘ପ୍ରାଚ୍ୟାମ୍’ ମାନେ ପୂର୍ବ, ‘ପୁରସ୍ତାତ୍’ ମାନେ ସାମ୍ନା, ‘ପ୍ରଥମେ’ ମାନେ ପ୍ରଥମ, ‘ପୁରାର୍ଥେ’ ମାନେ ପୂର୍ବ ଦିନ, ‘ଅଗ୍ରତଃ’ ମାନେ ଆଗରେ।

ଯାଵତ୍ତାଵଚ୍ଚ ସାକଲ୍ଯେଽଵଧୌ ମାନେଽଵଦାରଣେ । ମଙ୍ଗଲାନନ୍ତରାରମ୍ଭପ୍ରଶ୍ନକାର୍ତ୍ସ୍ନେଷ୍ଵଽଥୋଥ ଚ ।। ୩୬୧.

‘ଯାବତ୍’ ଓ ‘ତାବତ୍’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ସୀମା, ମାପ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ‘ମଙ୍ଗଳ’ ଶୁଭ, ‘ଅନନ୍ତର’ ପରେ, ‘ଆରମ୍ଭ’ ଆରମ୍ଭ, ‘ପ୍ରଶ୍ନ’ ପ୍ରଶ୍ନ, ‘କୃତ୍ସ୍ନ’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ‘ଅଥ’, ‘ଓଥ’ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ଵୃଥା ନିରର୍ଥକାଵିଧ୍ଯୋର୍ନାନାଽନେକୋଭଯାର୍ଥଯୋଃ । ନୁ ପୃଚ୍ଛାଯାଂ ଵିକଲ୍ପେ ଚ ପଶ୍ଚାତ୍ସାଦୃଶ୍ଯଯୋରନୁ ।। ୩୬୧.

‘ବୃଥା’ ମାନେ ଅକାରଣେ, ‘ନିରର୍ଥକ’ ମାନେ ଅର୍ଥହୀନ, ‘ଅବିଧି’ ମାନେ ନିୟମ ନଥିବା, ‘ନାନା’ ମାନେ ବିଭିନ୍ନ, ‘ଅନେକ’ ମାନେ ବହୁତ, ‘ଉଭୟାର୍ଥ’ ମାନେ ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ। ‘ନୁ’ ପ୍ରଶ୍ନ, ବିକଳ୍ପ ଓ ସାଦୃଶ୍ୟ ପରେ ବ୍ୟବହୃତ।

ପ୍ରଶ୍ନାଵଧାରଣାନୁଜ୍ଞାଽନୁନଯାମନ୍ତ୍ରଣେ ନନୁ । ଗର୍ହାସମୁଚ୍ଚଯପ୍ରଶ୍ନଶଙ୍କାସମ୍ଭାଵନାସ୍ଵଽପି ।। ୩୬୧.

‘ପ୍ରଶ୍ନ’ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ‘ଅବଧାରଣ’ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ, ‘ଅନୁଜ୍ଞା’ ଅନୁମତି ପାଇଁ, ‘ଅନୁନୟ’ ଅନୁରୋଧ ପାଇଁ, ‘ଅମନ୍ତ୍ରଣ’ ପରାମର୍ଶ ପାଇଁ, ‘ନନୁ’ ନିନ୍ଦା, ସଂଗ୍ରହ, ପ୍ରଶ୍ନ, ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନୁମାନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ଉପମାଯାଂ ଵିକଲ୍ପେ ଵା ସାମି ତ୍ଵର୍ଦ୍ଧେ ଜୁଗୁପ୍ସିତେ । ଅମା ସହ ସମୀପେ ଚ କଂ ଵାରିଣି ଚ ମୂଦ୍‌ର୍ଧନି ।। ୩୬୧.

‘ଉପମା’ ଉପମା ପାଇଁ, ‘ବିକଳ୍ପ’ ବିକଳ୍ପ ପାଇଁ, ‘ସାମିତ୍ୱ’ ସାଦୃଶ୍ୟ ପାଇଁ, ‘ଅର୍ଧ’ ଅର୍ଧାଂଶ ପାଇଁ, ‘ଯୁଗୁପ୍ସିତ’ ଘୃଣାଜନକ ପାଇଁ। ‘ଅମା’ ସଙ୍ଗେ, ‘ସହ’ ନିକଟତା, ‘ସମୀପ’ ସମୀପତା, ‘କଂ’ ପାଣି, ‘ମୂର୍ଧନି’ ମାନେ ମୁଣ୍ଡ।

ଇଵେତ୍ଥମର୍ଥଯୋରେଵଂ ନୂନଂ ତର୍କ୍କେଽର୍ଥନିଶ୍ଚଯେ । ତୂଷ୍ଣୀମର୍ଥେ ସୁଖେ ଜୋଷଂ କିମ୍ପୃଚ୍ଛାଯାଂ ଜୁଗୁପ୍ସନେ ।। ୩୬୧.

‘ଇବ’, ‘ଏଥମ୍’, ‘ଏବଂ’ ତୁଳନା ଓ ଏଭଳି ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ନୂନମ୍’ ନିଶ୍ଚୟ ବୁଝାଏ। ‘ତୂଷ୍ଣୀମ୍’ ମୌନ, ‘ସୁଖ’ ଆନନ୍ଦ, ‘ଜୋଷମ୍’ ସନ୍ତୋଷ, ‘କିମ୍’ ପ୍ରଶ୍ନ, ‘ଯୁଗୁପ୍ସା’ ଘୃଣା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ନାମ ପ୍ରାକାଶ୍ଯସମ୍ଭାଵ୍ଯକ୍ରୋଧୋପଗମକୁତ୍ସନେ । ଅଲଂ ଭୂଷଣପର୍ଯ୍ଯାପ୍ତିଶକ୍ତିଵାରଣଵାଚକମ୍ ।। ୩୬୧.

‘ନାମ’ ସ୍ପଷ୍ଟତା, ସମ୍ଭାବନା, କ୍ରୋଧ, ସମ୍ମିଳନ ଓ ଅପମାନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ଅଲମ୍’ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତତା, ଶୋଭା, ଶକ୍ତି ଓ ନିଷେଧ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ହୁଂ ଵିତର୍କ୍କେ ପରିପ୍ରଶ୍ନେ ସମଯାଽନ୍ତିକମଧ୍ଯଯୋଃ । ପୁନରପ୍ରଥମେ ଭେଦେ ନିନିଶ୍ଚଯନିଷେଧଯୋଃ ।। ୩୬୧.

‘ହୁଁ’ ଚିନ୍ତା, ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଚୁକ୍ତିର ମଧ୍ୟ ବା ଶେଷରେ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ପୁନର୍’ ପୁନରାବୃତ୍ତି, ‘ଅପ୍ରଥମେ’ ପ୍ରଥମ ନୁହେଁ, ‘ଭେଦ’ ଭିନ୍ନତା, ‘ନିଶ୍ଚୟ’ ନିଶ୍ଚୟ, ‘ନିଷେଧ’ ନିଷେଧ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରବନ୍ଧେ ଚିରାତୀତେ ନିକଟାଗାମିକେ ପୁରା । ଉରର୍ଥୁରୀ ଚୀରରୀ ଚ ଵିସ୍ତାରେଽଙ୍ଗୀକୃତେ ତ୍ରଯମ୍ ।। ୩୬୧.

‘ସ୍ୟାତ୍’ ଯୋଗ, ‘ପ୍ରବନ୍ଧ’ ଅବିରତତା, ‘ଚିରାତୀତ’ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ‘ନିକଟ’ ନିକଟତା, ‘ଆଗାମିକ’ ଆସୁଥିବା, ‘ପୁରା’ ପୁରୁଣା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ଉର୍’, ‘ଅର୍ଥୁ’, ‘ଚୀର’ ବିସ୍ତାର ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଏବଂ ଏହି ତିନିଟି ଗ୍ରହଣୀୟ।

ସ୍ଵର୍ଗେ ପରେ ଚ ଲୋକେ ସ୍ଵର୍ଵାର୍ତ୍ତାସମ୍ଭାଵଯୋଃ କିଲ । ନିଷେଧଵାକ୍ଯାଲଙ୍କାରେ ଜିଜ୍ଞାସାଵସରେ୧ ଖଲୁ ।। ୩୬୧.

‘ସ୍ୱର୍ଗ’ ଓ ‘ପରଲୋକ’ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ବୁଝାଏ। ‘ସ୍ୱର୍ଗବାର୍ତ୍ତା’ ସ୍ୱର୍ଗର ଖବର, ‘ଅସମ୍ଭାବ୍ୟ’ ଅସମ୍ଭବ, ‘ନିଷେଧବାକ୍ୟ’ ନିଷେଧ ଥିବା କଥା, ‘ଅଳଙ୍କାର’ ଶୋଭା, ‘ଜିଜ୍ଞାସା’ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ବ୍ୟବହୃତ।

ସମୀପୋଭଯତଃ ଶୀଘ୍ରସାକଲ୍ଯାଭିମୁଖେଽଭିତଃ । ନାମପ୍ରକାଶଯୋଃ ପ୍ରାଦୁର୍ମିଥୋଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ରହସ୍ଯପି ।। ୩୬୧.

‘ସମୀପ’ ନିକଟତା, ‘ଉଭୟତଃ’ ଦୁଇପଟେ, ‘ଶୀଘ୍ର’ ତ୍ୱରିତ, ‘ସାକଲ୍ୟ’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ‘ଅଭିମୁଖ’ ସାମ୍ନା, ‘ଅଭିତଃ’ ଚାରିପଟେ। ‘ନାମ’ ସ୍ପଷ୍ଟତା, ‘ପ୍ରକାଶ’ ପ୍ରକାଶ, ‘ପ୍ରାଦୁର୍’ ପ୍ରକଟ, ‘ମିଥଃ’ ପରସ୍ପର, ‘ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ’ ଏକାପରେ ଏକ, ‘ରହସ୍ୟ’ ଗୁପ୍ତତା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ତିରୋଽନ୍ତର୍ଦ୍ଧୌ ତିର୍ଯଗର୍ଥେ ହା ଵିଷାଦଶୁଗର୍ତ୍ତିଷୁ । ଅହହେତ୍ଯଦ୍‌ଭୁତେ ଖେଦେ ହି ହେତାଵଵଧାରଣେ ।। ୩୬୧.

ଲୁଚାଇବା ପାଇଁ ‘ତିରୋ’ ଏବଂ ‘ଅନ୍ତର୍ଧି’ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; ଆଉ ‘ତିର୍ୟକ’ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆଡ଼କୁ; ‘ହା’ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶାରେ, ‘ବିଷାଦ’ ଦୁଃଖ ଦେଖାଯାଏ; ‘ଅହ’ ଓ ‘ହେ’ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ବେଦନାରେ, ‘ହି’ କାରଣ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ଚିରାଯ ଚିରରାତ୍ରାଯ ଚିରସ୍ଯାଦ୍ଯାଶ୍ଚିରାର୍ଥକାଃ । ମୁହୁଃ ପୁନଃ ପୁନଃ ଶଶ୍ଵଦ ଭୀକ୍ଷଣମସକୃତ୍ ସମାଃ ।। ୩୬୧.

‘ଚିରାୟ’, ‘ଚିରରାତ୍ରାୟ’, ଓ ‘ଚିରସ୍ୟାଦ୍ୟା’ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେଖାଏ; ‘ମୁହୁଃ’, ‘ପୁନଃ ପୁନଃ’, ‘ଶଶ୍ୱତ’, ‘ଭୀକ୍ଷଣମ’, ‘ଅସକୃତ’, ଓ ‘ସମା’ ପୁନିପୁନି କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଭାବରେ ହେଉଥିବା କାମକୁ ଦେଖାଏ।

ସ୍ରାଗ୍ଜ୍ଞଟିତ୍ଯଞ୍ଜସାହ୍ରାଯ ସପଦି ଦ୍ରାଙ୍‌ମଙ୍କ୍ଷୁ ଚ ଦ୍ରୁତେ । ବଲଵତ୍ ସୁଷ୍ଠୁ କିମୁତ ଵିକଲ୍ପେ କିଂ କିମୂତ ଚ ।। ୩୬୧.

‘ସ୍ରାଜ୍ଞଟି’ ଓ ‘ଅଞ୍ଜସା’ ସିଧାସିଧି କିମ୍ବା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ; ‘ହ୍ରାୟ’, ‘ସପଦି’, ‘ଦ୍ରାଁ’, ‘ମଙ୍କ୍ଷୁ’, ଓ ‘ଦ୍ରୁତେ’ ତ୍ୱରିତ କିମ୍ବା ତୁରନ୍ତ; ‘ବଳବତ’ ଓ ‘ସୁଷ୍ଠୁ’ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଭଲ; ‘କିମୁତ’ ଓ ‘ବିକଳ୍ପେ’ ଅନ୍ୟଥା କିମ୍ବା ବିକଳ୍ପ; ‘କିଂ କିମୁତ’ ଅଧିକ ବିକଳ୍ପ ଦେଖାଏ।

ତୁ ହି ଚ ସ୍ମ ହ ଵୈ ପାଦପୂରଣେ ପୂଜନେପ୍ଯତି । ଦିଵାହ୍ନୀତ୍ଯଥ ଦୋଷା ଚ ନକ୍ତଞ୍ଚ ରଜନାଵିତି ।। ୩୬୧.

‘ତୁ’, ‘ହି’, ‘ଚ’, ‘ସ୍ମ’, ‘ହ’, ଓ ‘ୱୈ’ ଛନ୍ଦ ପୂରଣ କିମ୍ବା ପୂଜାରେ ଉତ୍ସାହ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; ‘ଦିବା’, ‘ଅହ୍ନି’, ‘ଅଥ’, ‘ଦୋଷା’, ‘ନକ୍ତ’, ଓ ‘ରଜନୀ’ ଦିନ, ଦିନ ଶେଷ, ସଂଧ୍ୟା, ରାତି ଓ ଏହିପରି ସମୟକୁ ଦେଖାଏ।

ତିର୍ଯଗର୍ଥେ ସାଚି ତିରୋଽପ୍ଯଥ ସମ୍ବୋଧନାର୍ଥକାଃ । ସ୍ଯୁଃ ପ୍ଯାଟ୍‌ପାଡଙ୍ଗ ହେ ହୈ ଭୋଃ ସମଯା ନିକଷା ହିରୁକ୍ ।। ୩୬୧.

‘ତିର୍ୟଗର୍ଥେ’ ଓ ‘ସାଚି’ ଆଡ଼କୁ କିମ୍ବା ପାର୍ଶ୍ୱରେ; ‘ତିରୋ’ ଲୁଚାଇବାରେ; ‘ପ୍ୟାଟ’, ‘ପାଡ଼ଙ୍ଗ’, ‘ହେ’, ‘ହାଇ’, ‘ଭୋଃ’, ‘ସମୟା’, ‘ନିକଷା’, ଓ ‘ହିରୁକ’ ଡାକିବା କିମ୍ବା ସମ୍ବୋଧନ କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ଅତର୍କିତେ ତୁ ସହସା ସ୍ଯାତ୍ ପୁରଃ ପୁରତୋଽଗ୍ରତଃ । ସ୍ଵାହା ଦେଵହଵିର୍ଦାନେ ଶ୍ରୌଷଟ୍ ଵୌଷଟ୍ ଵଷଟ୍ ସ୍ଵଧା ।। ୩୬୧.

‘ଅତର୍କିତେ’ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ କିମ୍ବା ହଠାତ୍; ‘ସହସା’ ମଧ୍ୟ ହଠାତ୍; ‘ପୁରଃ’, ‘ପୁରତଃ’, ଓ ‘ଅଗ୍ରତଃ’ ସାମ୍ନାରେ; ‘ସ୍ୱାହା’ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବାରେ; ‘ଶ୍ରୌଷଟ’, ‘ୱୌଷଟ’, ‘ୱଷଟ’, ଓ ‘ସ୍ୱଧା’ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଅର୍ପଣରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

କିଞ୍ଚିଦୀଷନ୍ମନାଗଲ୍ପେ ପ୍ରେତ୍ଯାଽମୁତ୍ର ଭଵାନ୍ତରେ । ଯଥା ତଥା ଚୈଵ ସାମ୍ଯେ ଅହୋ ହୀ ଇତି ଵିସ୍ମଯେ ।। ୩୬୧.

‘କିଞ୍ଚିଦ’, ‘ଈଷତ’, ଓ ‘ମନାଗଲ୍ପେ’ ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ; ‘ପ୍ରେତ୍ୟ’, ‘ଅମୁତ୍ର’, ଓ ‘ଭବାନ୍ତରେ’ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଅନ୍ୟ ଜଗତରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ; ‘ଯଥା’, ‘ତଥା’, ଓ ‘ସାମ୍ୟେ’ ସମାନ ଭାବରେ; ‘ଅହୋ’ ଓ ‘ହୀ’ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଏ।

ମୌନେ ତୁ ତୂଷ୍ଣୀଂ ତୂଷ୍ଣୀକଂ ସଦ୍ଯଃ ସପଦି ତତ୍କ୍ଷଣେ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଶମୁପଯୋଷଞ୍ଚେତ୍ଯାନନ୍ଦେଽଥାନ୍ତରେଽନ୍ତରା ।। ୩୬୧.

‘ମୌନେ’, ‘ତୂଷ୍ଣୀଁ’, ଓ ‘ତୂଷ୍ଣୀକଂ’ ନିରବତା; ‘ସଦ୍ୟଃ’, ‘ସପଦି’, ଓ ‘ତତ୍କ୍ଷଣେ’ ତୁରନ୍ତ; ‘ଦିଷ୍ଟ୍ୟା’ ଓ ‘ଶମୁପୟୋଷ’ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ସୁଖ; ‘ଅଥାନ୍ତରେ’ ଓ ‘ଅନ୍ତରା’ ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟସମୟରେ।

ଅନ୍ତରେଣ ଚ ମଧ୍ଯେ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରସହ୍ଯ ତୁ ହଠାର୍ଥକମ୍ । ଯୁକ୍ତେ ଦ୍ଵେ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ସ୍ଥାନେଽଭୀକ୍ଷ୍‌ଣଂ ଶଶ୍ଵଦନାରତେ ।। ୩୬୧.

‘ଅନ୍ତରେଣ’ ଓ ‘ମଧ୍ୟେ’ ମଧ୍ୟରେ; ‘ପ୍ରସହ୍ୟ’ ଜବରଦସ୍ତି; ‘ହଠାର୍ଥକଂ’ ଅଡ଼ିଆ; ‘ଯୁକ୍ତେ’ ଯଥାଯଥ; ‘ଦ୍ୱେ’ ଦୁଇ; ‘ସାମ୍ପ୍ରତଂ’ ବର୍ତ୍ତମାନ; ‘ସ୍ଥାନେ’ ସ୍ଥାନରେ; ‘ଅଭୀକ୍ଷଣଂ’, ‘ଶଶ୍ୱତ’, ଓ ‘ଅନାରତେ’ ବାରମ୍ବାର, ସାଧାରଣ ଭାବରେ, ଅବିରତ।

ଅଭାଵେ ନହ୍ଯନୋ ନାପି ମାସ୍ମ ମାଲଞ୍ଚ ଵାରଣେ । ପକ୍ଷାନ୍ତରେ ଚେଦ୍ଯଦି ଚ ତତ୍ତ୍ଵେ ତ୍ଵଽଦ୍ଧାଽଞ୍ଚସା ଦ୍ଵଯମ୍ ।। ୩୬୧.

‘ଅଭାବେ’ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ; ‘ନହ୍ୟନୋ’ ଓ ‘ନାପି’ କିଛି ନୁହେଁ; ‘ମା’ ଓ ‘ମାଲଞ୍ଚ’ ନିଷେଧ କରିବାରେ; ‘ବାରଣେ’ ରୋକିବାରେ; ‘ପକ୍ଷାନ୍ତରେ’ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ; ‘ଚେଦ୍’ ଓ ‘ଯଦି’ ଯଦି; ‘ତତ୍ତ୍ୱେ’ ସତ୍ୟରେ; ‘ତ୍ୱ’, ‘ଦ୍ଧା’, ଓ ‘ଅଞ୍ଜସା’ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ; ‘ଦ୍ୱୟଂ’ ଦୁଇଟି।

ପ୍ରାକାଶ୍ଯେ ପ୍ରାଦୁରାଵିଃ ସ୍ଯାଦୋମେଵଂ ପରମଂ ମତେ । ସମନ୍ତତସ୍ତୁ ପରିତଃ ସର୍ଵତୋ ଵିଶ୍ଵଗିତ୍ଯପି ।। ୩୬୧.

‘ପ୍ରାକାଶ୍ୟେ’ ସ୍ପଷ୍ଟତାରେ; ‘ପ୍ରାଦୁରାବିଃ’ ପ୍ରକଟ; ‘ଏଵଂ’ ଏଭଳି; ‘ପରମଂ ମତେ’ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମତରେ; ‘ସମନ୍ତତଃ’, ‘ପରିତଃ’, ଓ ‘ସର୍ବତଃ’ ଚାରିପାଖରେ; ‘ବିଶ୍ୱଗ୍’ ସମସ୍ତଠାରେ।

ଅକାମାନୁମତୌ କାମମସୂଯୋପଗମେଽସ୍ତୁ ଚ । ନନୁ ଚ ସ୍ଯାଦ୍ଵିରୋଧୋକ୍ତୌ କ୍କଚ୍ଚିତ୍ କାମପ୍ରଵେଦନେ ।। ୩୬୧.

‘ଅକାମ’ ଚାହିଦା ନଥିବା; ‘ଅନୁମତାଉ’ ସମ୍ମତି ସହିତ; ‘କାମ’ ଚାହିଦା; ‘ଅସୂୟା’ ଇର୍ଷ୍ୟା; ‘ଉପଗମେ’ ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ; ‘ନନୁ’ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରେ; ‘ସ୍ୟାତ’ ହୋଇପାରେ; ‘ବିରୋଧ’ ବିପରୀତ; ‘ଉକ୍ତାଉ’ କଥାରେ; ‘କ୍କଚିତ୍’ କିଛିଠାରେ; ‘କାମପ୍ରବେଦନେ’ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିବାରେ।

ନିଃଷମଂ ଦୁଃଷମଂ ଗର୍ହ୍ଯେ ଯଥାସ୍ଵଲନ୍ତୁ ଯଥାଯଥଂ । ମୃଷା ମିଥ୍ଯା ଚ ଵିତଥେ ଯଥାର୍ଥନ୍ତୁ ଯଥାତଥଂ ।। ୩୬୧.

‘ନିଃଷମଂ’ ଓ ‘ଦୁଃଷମଂ’ ଭଲ ନୁହେଁ; ‘ଗର୍ହ୍ୟେ’ ନିନ୍ଦନୀୟ; ‘ଯଥାସ୍ୱଳଂ’ ଓ ‘ଯଥାଯଥଂ’ ଯଥାଯଥ; ‘ମୃଷା’ ଓ ‘ମିଥ୍ୟା’ ଭୁଲ; ‘ବିତଥେ’ ଅସତ୍ୟ; ‘ଯଥାର୍ଥଂ’ ଓ ‘ଯଥାତଥଂ’ ସତ୍ୟ।

ସ୍ଯୁରେଵନ୍ତୁ ପୁନର୍ଵୈଵେତ୍ଯଵଧାରଣଵାଚକାଃ । ପ୍ରାଗତୀତାର୍ଥକଂ ନୂନମଵଶ୍ଯଂ ନିଶ୍ଚଯେ ଦ୍ଵଯଂ ।। ୩୬୧.

‘ସ୍ୟୁରେଵଂ’ ଓ ‘ପୁନର୍ୱୈ’ ନିଶ୍ଚିତତା କିମ୍ବା ଜୋର ଦେବାରେ; ‘ଅବଧାରଣବାଚକାଃ’ ନିଶ୍ଚିତ କଥା; ‘ପ୍ରାଗ’ ପୂର୍ବରୁ; ‘ଅତୀତ’ ଗତ; ‘ଅର୍ଥକଂ’ ଅର୍ଥରେ; ‘ନୂନମ୍’ ନିଶ୍ଚିତ; ‘ଅବଶ୍ୟଂ’ ଆବଶ୍ୟକ; ‘ନିଶ୍ଚୟେ’ ନିଶ୍ଚିତତାରେ; ‘ଦ୍ୱୟଂ’ ଦୁଇଟି।

ସଂଵଦ୍ଵର୍ଷେଽଵରେ ତ୍ଵର୍ଵାଗାମେଵଂ ସ୍ଵଯମାତ୍ମନା । ଅଲ୍ପେ ନୀଚୈର୍ମହତ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ ପ୍ରାଯୋଭୂମ୍ନ୍ଯଽଦ୍ରୁତେ ଶନୈଃ ।। ୩୬୧.

‘ସଂବଦ୍ବର୍ଷେ’ ଆଲୋଚନା ବର୍ଷରେ; ‘ଅବରେ’ ନିମ୍ନ; ‘ତ୍ୱର୍ବାଗାମେଵଂ’ ଆସୁଥିବା; ‘ସ୍ୱୟଂ’ ଓ ‘ଆତ୍ମନା’ ନିଜେ; ‘ଅଳ୍ପେ’ ଅଳ୍ପ; ‘ନୀଚେ’ ନିମ୍ନ; ‘ମହତ୍’ ଓ ‘ଉଚ୍ଚେ’ ବଡ଼ ଓ ଉଚ୍ଚ; ‘ପ୍ରାୟଃ’ ଅଧିକାଂଶ; ‘ଭୂମ୍ନି’ ପୃଥିବୀରେ; ‘ଅଦ୍ରୁତେ’ ଅସ୍ଥିର; ‘ଶନୈଃ’ ଧୀରେ।

ସନା ନିତ୍ଯେ ଵହିର୍ଵାହ୍ଯେ ସ୍ମାତୀତେଽସ୍ତମଦର୍ଶନେ । ଅସ୍ତି ସଚ୍ଚଵେ ରୁଷୋକ୍ତାଵୂମୁଂ ପ୍ରଶ୍ନେଽନୁନଯେ ତ୍ଵଯି ।। ୩୬୧.

‘ସନା’ ସଦା; ‘ନିତ୍ୟେ’ ନିତ୍ୟ; ‘ବହିର୍’ ଓ ‘ବାହ୍ୟେ’ ବାହାରେ; ‘ସ୍ମାତୀତେ’ ଗତକାଳରୁ; ‘ଅସ୍ତମଦର୍ଶନେ’ ଅଦୃଶ୍ୟ; ‘ଅସ୍ତି’ ଓ ‘ସତ୍’ ଅଛି; ‘ଚୱେ’ ନିଶ୍ଚିତ; ‘ରୁଷୋକ୍ତାଉ’ କ୍ରୋଧରେ କହିବା; ‘ଉମୁଁ’ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶବ୍ଦ; ‘ପ୍ରଶ୍ନେ’ ପ୍ରଶ୍ନରେ; ‘ଅନୁନୟେ’ ଅନୁରୋଧରେ; ‘ତ୍ୱୟି’ ତୁମେ।

ହୂଂ ତର୍କେ ସ୍ଯାଦୁଷା ରାତ୍ରେକରଵସାନେ ନମୋ ନତୌ । ପୁନରର୍ଥେଽଙ୍ଗନିନ୍ଦାଯାଂ ଦୁଷ୍ଠୁ ସୁଷ୍ଠୁ ପ୍ରଶଂସନେ ।। ୩୬୧.

‘ହୂଁ’ ତର୍କରେ; ‘ତର୍କେ’ ବିଚାରରେ; ‘ଉଷା’ ପ୍ରଭାତ; ‘ରାତ୍ରେ’ ରାତି; ‘କରବସାନେ’ ହାତ ଶେଷରେ; ‘ନମୋ’ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି; ‘ନତଉ’ ନମସ୍କାର; ‘ପୁନର୍ଅର୍ଥେ’ ପୁନି; ‘ଅଙ୍ଗନିନ୍ଦାୟାଁ’ ଜନାନୀ ନିନ୍ଦାରେ; ‘ଦୁଷ୍ଠୁ’ ଭଲ ନୁହେଁ; ‘ସୁଷ୍ଠୁ’ ଭଲ; ‘ପ୍ରଶଂସନେ’ ପ୍ରଶଂସାରେ।

ସାଯଂ ସାଯେ ପ୍ରଗେ ପ୍ରାତଃ ପ୍ରଭାତେ ନିକଷାଽନ୍ତିକେ । ପରୁତ୍ପରାର୍ଯ୍ଯୈଷମୋଽବ୍ଦେ ପୂର୍ଵେ ପୂର୍ଵତରେ ଯତି ।। ୩୬୧.

‘ସାୟଂ’ ଓ ‘ସାୟେ’ ସଂଧ୍ୟା; ‘ପ୍ରଗେ’, ‘ପ୍ରାତଃ’, ଓ ‘ପ୍ରଭାତେ’ ପ୍ରଭାତ; ‘ନିକଷା’ ନିକଟ; ‘ଅନ୍ତିକେ’ ଆସପାସ; ‘ପରୁତ’, ‘ପରାର୍ୟ’, ଓ ‘ଐଷମ’ ଦୂର; ‘ଅବ୍ଦେ’ ବର୍ଷରେ; ‘ପୂର୍ବେ’ ଓ ‘ପୂର୍ବତରେ’ ପୂର୍ବରୁ; ‘ଯତି’ ଚେଷ୍ଟାରେ।