ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସୌଗନ୍ଧିକନ୍ତୁ କହ୍ଲାରଂ ନୀଲମିନ୍ଦୀଵରଂ କଜଂ । ସ୍ଯାଦୁତ୍‌ପଲଂ କୁଵଲଯଂ ସିତେ କୁମୁଦକୈରଵେ ।। ୩୬୦.

ସୌଗନ୍ଧିକ, ନୀଳ କମଳ, ଇନ୍ଦୀବର, କଜ; ଉତ୍ପଳ, କୁବଳୟ, ସ୍ବେତ କୁମୁଦ ଓ କୈରବ।

ଶାଲୂକମେଷାଂ କନ୍ଦଃ ସ୍ଯାତ୍ ପଦ୍ମଂ ତାମରସଙ୍କଜଂ । ନୀଲୋତ୍ପଲଂ କୁଵଲଯଂ ରକ୍ତଂ କୋକନଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୬୦.

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶାଳୁକ ହେଉଛି ମୂଳ; ପଦ୍ମ ହେଉଛି ରକ୍ତ କମଳ; ନୀଳ କମଳକୁ କୁବଳୟ କୁହାଯାଏ; ରକ୍ତ କମଳକୁ କୋକନଦ କୁହାଯାଏ।

କରହାଟଃ ଶିଫା କନ୍ଦଂ କିଞ୍ଚଲ୍କଃ କେଶରୋଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ଖନିଃ ସ୍ତ୍ରିଯାମାକରଃ ସ୍ଯାତ୍ ପାଦାଃ ପ୍ରତ୍ଯନ୍ତପର୍ଵ୍ଵତାଃ ।। ୩୬୦.

କରହାଟା ହେଉଛି ଫଳି, ଶିଫା ମୂଳକୁ କନ୍ଦ କୁହାଯାଏ; କିଞ୍ଚଲ୍କ ହେଉଛି ଦଳ, ଓ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଖନି ମାନେ ଖଣି; ପାଦ ହେଉଛି ପାହାଡ଼ର ବାହାର ଅଂଶ।

ଉପତ୍ଯକାଦ୍ରେରାସନ୍ନା ଭୂମିରୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵମଧିତ୍ଯକା । ସ୍ଵର୍ଗପାତାଲଵର୍ଗାଦ୍ଯା ଉକ୍ତା ନାନାର୍ଖକାନ୍ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୩୬୦.

ପାହାଡ଼ର ତଳ ଅଞ୍ଚଳ ନିକଟରେ ଯେଉଁ ଭୂମି ଉପରକୁ ଉଠିଛି, ସେଠାକୁ ଉଚ୍ଚଭୂମି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ଶୁଣ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପାତାଳ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାଗକୁ କେମିତି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆଙୀଷଦର୍ଥେଽଭିଵ୍ଯାପ୍ତୌ ସୀମାର୍ଥେ ଧାତୁଯୋଗଜେ । ଆ ପ୍ରଗୃହ୍ଯଃ ସ୍ମୃତୌ ଵାକ୍ଯେଽପ୍ଯାସ୍ତୁ ସ୍ଯାତ୍ କୋପପୀଡ଼ଯୋଃ ।। ୩୬୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ‘ଆଙ୍’ ଉପସର୍ଗ କେବେ କମ୍ ଅର୍ଥ, କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବ, କେବେ ସୀମା ବା ସୀମାନ୍ତ, କେବେ ଧାତୁ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅର୍ଥ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ସ୍ମୃତି, କଥା ବା କ୍ରୋଧ ଓ ବେଦନା ରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ପାପକୁତ୍‌ସେଷଦର୍ଥେ କୁ ଧିଗ୍‌ଜୁଗୁପ୍ସନନିନ୍ଦଯୋଃ । ଚାନ୍ଵାଚଯସମାହାରେତରେତରସମୁଚ୍ଚଯେ ।। ୩୬୧.

‘କୁ’ ଉପସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ରତା, ଘୃଣା, ନିନ୍ଦା, ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଅପମାନ ବୁଝାଯାଏ। ‘ଚ’ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ, ସଂଗ୍ରହ ଓ ପରସ୍ପର ମିଶ୍ରଣ ବୁଝାଯାଏ।

ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯାଶୀଃ କ୍ଷଏମପୁଣ୍ଯାଦୌ ପ୍ରକର୍ଷେ ଲଙ୍ଘନେଽପ୍ଯତି । ସ୍ଵିତ୍ପ୍ରଶ୍ନେ ଚ ଵିତର୍କେ ଚ ତୁ ସ୍ଯାଦ୍ ଭେଦେଽଵଧାରଣେ ।। ୩୬୧.

‘ସ୍ୱ’ ଉପସର୍ଗ ଶୁଭକାମନା, ଭଲ ଅବସ୍ଥା, ପୁଣ୍ୟ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଓ କେବେ କେବେ ଅତିକ୍ରମ କୁ ବୁଝାଏ। ‘ସ୍ୱିଦ୍’ ପ୍ରଶ୍ନ, ସନ୍ଦେହ, ଭିନ୍ନତା ବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟତା ରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ସକୃତ୍ସହୈକଵାରେ ସ୍ଯାଦାରାଦ୍‌ଦୂରସମୀପଯୋଃ । ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଂ ଚରମେ ପଶ୍ଚାଦୁତାପ୍ଯର୍ଥଵିକଲ୍ପଯୋଃ ।। ୩୬୧.

‘ସକୃତ୍’ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଏକଥର, ‘ସହ’ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସଙ୍ଗେ, ‘ଏକବାର’ ମାନେ ଏକଥର। ‘ଆରାତ୍’ ଓ ‘ଦୂର’ ଦ୍ୱାରା ଦୂରତା, ‘ସମୀପ’ ଦ୍ୱାରା ନିକଟତା ବୁଝାଯାଏ। ‘ପ୍ରତୀଚ୍ୟାମ୍’ ମାନେ ପଶ୍ଚିମ, ‘ଚରମେ’ ମାନେ ଶେଷ, ‘ପଶ୍ଚାତ୍’ ମାନେ ପରେ, ଏବଂ ‘ଉତାପି’ ଅର୍ଥ ବିକଳ୍ପ ଦେଖାଏ।

ପୁନଃସଦାର୍ଥଯୋଃ ଶଶ୍ଵତ୍ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତୁଲ୍ଯଯୋଃ । ଖେଦାନୁକମ୍ପାସନ୍ତୋଷଵିସ୍ମଯାମନ୍ତ୍ରଣେ ଵତ ।। ୩୬୧.

‘ପୁନଃ’ ଦ୍ୱାରା ପୁନରାବୃତ୍ତି, ‘ସଦା’ ଦ୍ୱାରା ସଦାବହାର, ‘ଶଶ୍ୱତ୍’ ଦ୍ୱାରା ଚିରକାଳ, ‘ସାକ୍ଷାତ୍’ ଦ୍ୱାରା ସଜାଗ ଅବସ୍ଥା, ‘ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ’ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ‘ଖେଦ’ ଦ୍ୱାରା କ୍ଲାନ୍ତି, ‘ଅନୁକମ୍ପା’ ଦ୍ୱାରା କୃପା, ‘ସନ୍ତୋଷ’ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୋଷ, ‘ବିସ୍ମୟ’ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ‘ଅମନ୍ତ୍ରଣ’ ଦ୍ୱାରା ପରାମର୍ଶ ବୁଝାଯାଏ।

ହନ୍ତ ହର୍ଷେଽନୁକମ୍ପାଯାଂ ଵାକ୍ଯାରମ୍ଭଵିଷାଦଯୋଃ । ପ୍ରତି ପ୍ରତିନିଧୌ ଵୀପ୍ସାଲକ୍ଷଣାଦୌ ପ୍ରଯୋଗତଃ ।। ୩୬୧.

‘ହନ୍ତ’ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ, ‘ହର୍ଷ’ ଦ୍ୱାରା ଖୁସି, ‘ଅନୁକମ୍ପା’ ଦ୍ୱାରା ଦୟା, କଥା ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ‘ପ୍ରତି’ ଦ୍ୱାରା ବିପକ୍ଷ, ପ୍ରତିସ୍ଥାନ, ପୁନରାବୃତ୍ତିର ଇଚ୍ଛା ଓ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଇତି ହେତୌ ପ୍ରକରଣେ ପ୍ରକାଶାଦିସମାପ୍ତିଷୁ । ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ପୁରସ୍ତାତ୍ ପ୍ରଥମେ ପୁରାର୍ଥେଽଗ୍ରତ ଇତ୍ଯପି ।। ୩୬୧.

‘ଇତି’ ଦ୍ୱାରା କାରଣ, ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ କଥାର ଶେଷ ବୁଝାଯାଏ। ‘ପ୍ରାଚ୍ୟାମ୍’ ମାନେ ପୂର୍ବ, ‘ପୁରସ୍ତାତ୍’ ମାନେ ସାମ୍ନା, ‘ପ୍ରଥମେ’ ମାନେ ପ୍ରଥମ, ‘ପୁରାର୍ଥେ’ ମାନେ ପୂର୍ବ ଦିନ, ‘ଅଗ୍ରତଃ’ ମାନେ ଆଗରେ।

ଯାଵତ୍ତାଵଚ୍ଚ ସାକଲ୍ଯେଽଵଧୌ ମାନେଽଵଦାରଣେ । ମଙ୍ଗଲାନନ୍ତରାରମ୍ଭପ୍ରଶ୍ନକାର୍ତ୍ସ୍ନେଷ୍ଵଽଥୋଥ ଚ ।। ୩୬୧.

‘ଯାବତ୍’ ଓ ‘ତାବତ୍’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ସୀମା, ମାପ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ‘ମଙ୍ଗଳ’ ଶୁଭ, ‘ଅନନ୍ତର’ ପରେ, ‘ଆରମ୍ଭ’ ଆରମ୍ଭ, ‘ପ୍ରଶ୍ନ’ ପ୍ରଶ୍ନ, ‘କୃତ୍ସ୍ନ’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ‘ଅଥ’, ‘ଓଥ’ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ଵୃଥା ନିରର୍ଥକାଵିଧ୍ଯୋର୍ନାନାଽନେକୋଭଯାର୍ଥଯୋଃ । ନୁ ପୃଚ୍ଛାଯାଂ ଵିକଲ୍ପେ ଚ ପଶ୍ଚାତ୍ସାଦୃଶ୍ଯଯୋରନୁ ।। ୩୬୧.

‘ବୃଥା’ ମାନେ ଅକାରଣେ, ‘ନିରର୍ଥକ’ ମାନେ ଅର୍ଥହୀନ, ‘ଅବିଧି’ ମାନେ ନିୟମ ନଥିବା, ‘ନାନା’ ମାନେ ବିଭିନ୍ନ, ‘ଅନେକ’ ମାନେ ବହୁତ, ‘ଉଭୟାର୍ଥ’ ମାନେ ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ। ‘ନୁ’ ପ୍ରଶ୍ନ, ବିକଳ୍ପ ଓ ସାଦୃଶ୍ୟ ପରେ ବ୍ୟବହୃତ।

ପ୍ରଶ୍ନାଵଧାରଣାନୁଜ୍ଞାଽନୁନଯାମନ୍ତ୍ରଣେ ନନୁ । ଗର୍ହାସମୁଚ୍ଚଯପ୍ରଶ୍ନଶଙ୍କାସମ୍ଭାଵନାସ୍ଵଽପି ।। ୩୬୧.

‘ପ୍ରଶ୍ନ’ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ‘ଅବଧାରଣ’ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ, ‘ଅନୁଜ୍ଞା’ ଅନୁମତି ପାଇଁ, ‘ଅନୁନୟ’ ଅନୁରୋଧ ପାଇଁ, ‘ଅମନ୍ତ୍ରଣ’ ପରାମର୍ଶ ପାଇଁ, ‘ନନୁ’ ନିନ୍ଦା, ସଂଗ୍ରହ, ପ୍ରଶ୍ନ, ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନୁମାନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ଉପମାଯାଂ ଵିକଲ୍ପେ ଵା ସାମି ତ୍ଵର୍ଦ୍ଧେ ଜୁଗୁପ୍ସିତେ । ଅମା ସହ ସମୀପେ ଚ କଂ ଵାରିଣି ଚ ମୂଦ୍‌ର୍ଧନି ।। ୩୬୧.

‘ଉପମା’ ଉପମା ପାଇଁ, ‘ବିକଳ୍ପ’ ବିକଳ୍ପ ପାଇଁ, ‘ସାମିତ୍ୱ’ ସାଦୃଶ୍ୟ ପାଇଁ, ‘ଅର୍ଧ’ ଅର୍ଧାଂଶ ପାଇଁ, ‘ଯୁଗୁପ୍ସିତ’ ଘୃଣାଜନକ ପାଇଁ। ‘ଅମା’ ସଙ୍ଗେ, ‘ସହ’ ନିକଟତା, ‘ସମୀପ’ ସମୀପତା, ‘କଂ’ ପାଣି, ‘ମୂର୍ଧନି’ ମାନେ ମୁଣ୍ଡ।

ଇଵେତ୍ଥମର୍ଥଯୋରେଵଂ ନୂନଂ ତର୍କ୍କେଽର୍ଥନିଶ୍ଚଯେ । ତୂଷ୍ଣୀମର୍ଥେ ସୁଖେ ଜୋଷଂ କିମ୍ପୃଚ୍ଛାଯାଂ ଜୁଗୁପ୍ସନେ ।। ୩୬୧.

‘ଇବ’, ‘ଏଥମ୍’, ‘ଏବଂ’ ତୁଳନା ଓ ଏଭଳି ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ନୂନମ୍’ ନିଶ୍ଚୟ ବୁଝାଏ। ‘ତୂଷ୍ଣୀମ୍’ ମୌନ, ‘ସୁଖ’ ଆନନ୍ଦ, ‘ଜୋଷମ୍’ ସନ୍ତୋଷ, ‘କିମ୍’ ପ୍ରଶ୍ନ, ‘ଯୁଗୁପ୍ସା’ ଘୃଣା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ନାମ ପ୍ରାକାଶ୍ଯସମ୍ଭାଵ୍ଯକ୍ରୋଧୋପଗମକୁତ୍ସନେ । ଅଲଂ ଭୂଷଣପର୍ଯ୍ଯାପ୍ତିଶକ୍ତିଵାରଣଵାଚକମ୍ ।। ୩୬୧.

‘ନାମ’ ସ୍ପଷ୍ଟତା, ସମ୍ଭାବନା, କ୍ରୋଧ, ସମ୍ମିଳନ ଓ ଅପମାନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ଅଲମ୍’ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତତା, ଶୋଭା, ଶକ୍ତି ଓ ନିଷେଧ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ହୁଂ ଵିତର୍କ୍କେ ପରିପ୍ରଶ୍ନେ ସମଯାଽନ୍ତିକମଧ୍ଯଯୋଃ । ପୁନରପ୍ରଥମେ ଭେଦେ ନିନିଶ୍ଚଯନିଷେଧଯୋଃ ।। ୩୬୧.

‘ହୁଁ’ ଚିନ୍ତା, ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଚୁକ୍ତିର ମଧ୍ୟ ବା ଶେଷରେ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ପୁନର୍’ ପୁନରାବୃତ୍ତି, ‘ଅପ୍ରଥମେ’ ପ୍ରଥମ ନୁହେଁ, ‘ଭେଦ’ ଭିନ୍ନତା, ‘ନିଶ୍ଚୟ’ ନିଶ୍ଚୟ, ‘ନିଷେଧ’ ନିଷେଧ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରବନ୍ଧେ ଚିରାତୀତେ ନିକଟାଗାମିକେ ପୁରା । ଉରର୍ଥୁରୀ ଚୀରରୀ ଚ ଵିସ୍ତାରେଽଙ୍ଗୀକୃତେ ତ୍ରଯମ୍ ।। ୩୬୧.

‘ସ୍ୟାତ୍’ ଯୋଗ, ‘ପ୍ରବନ୍ଧ’ ଅବିରତତା, ‘ଚିରାତୀତ’ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ‘ନିକଟ’ ନିକଟତା, ‘ଆଗାମିକ’ ଆସୁଥିବା, ‘ପୁରା’ ପୁରୁଣା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ଉର୍’, ‘ଅର୍ଥୁ’, ‘ଚୀର’ ବିସ୍ତାର ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଏବଂ ଏହି ତିନିଟି ଗ୍ରହଣୀୟ।

ସ୍ଵର୍ଗେ ପରେ ଚ ଲୋକେ ସ୍ଵର୍ଵାର୍ତ୍ତାସମ୍ଭାଵଯୋଃ କିଲ । ନିଷେଧଵାକ୍ଯାଲଙ୍କାରେ ଜିଜ୍ଞାସାଵସରେ୧ ଖଲୁ ।। ୩୬୧.

‘ସ୍ୱର୍ଗ’ ଓ ‘ପରଲୋକ’ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ବୁଝାଏ। ‘ସ୍ୱର୍ଗବାର୍ତ୍ତା’ ସ୍ୱର୍ଗର ଖବର, ‘ଅସମ୍ଭାବ୍ୟ’ ଅସମ୍ଭବ, ‘ନିଷେଧବାକ୍ୟ’ ନିଷେଧ ଥିବା କଥା, ‘ଅଳଙ୍କାର’ ଶୋଭା, ‘ଜିଜ୍ଞାସା’ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ବ୍ୟବହୃତ।

ସମୀପୋଭଯତଃ ଶୀଘ୍ରସାକଲ୍ଯାଭିମୁଖେଽଭିତଃ । ନାମପ୍ରକାଶଯୋଃ ପ୍ରାଦୁର୍ମିଥୋଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ରହସ୍ଯପି ।। ୩୬୧.

‘ସମୀପ’ ନିକଟତା, ‘ଉଭୟତଃ’ ଦୁଇପଟେ, ‘ଶୀଘ୍ର’ ତ୍ୱରିତ, ‘ସାକଲ୍ୟ’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ‘ଅଭିମୁଖ’ ସାମ୍ନା, ‘ଅଭିତଃ’ ଚାରିପଟେ। ‘ନାମ’ ସ୍ପଷ୍ଟତା, ‘ପ୍ରକାଶ’ ପ୍ରକାଶ, ‘ପ୍ରାଦୁର୍’ ପ୍ରକଟ, ‘ମିଥଃ’ ପରସ୍ପର, ‘ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ’ ଏକାପରେ ଏକ, ‘ରହସ୍ୟ’ ଗୁପ୍ତତା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ତିରୋଽନ୍ତର୍ଦ୍ଧୌ ତିର୍ଯଗର୍ଥେ ହା ଵିଷାଦଶୁଗର୍ତ୍ତିଷୁ । ଅହହେତ୍ଯଦ୍‌ଭୁତେ ଖେଦେ ହି ହେତାଵଵଧାରଣେ ।। ୩୬୧.

ଲୁଚାଇବା ପାଇଁ ‘ତିରୋ’ ଏବଂ ‘ଅନ୍ତର୍ଧି’ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; ଆଉ ‘ତିର୍ୟକ’ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆଡ଼କୁ; ‘ହା’ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶାରେ, ‘ବିଷାଦ’ ଦୁଃଖ ଦେଖାଯାଏ; ‘ଅହ’ ଓ ‘ହେ’ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ବେଦନାରେ, ‘ହି’ କାରଣ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ଚିରାଯ ଚିରରାତ୍ରାଯ ଚିରସ୍ଯାଦ୍ଯାଶ୍ଚିରାର୍ଥକାଃ । ମୁହୁଃ ପୁନଃ ପୁନଃ ଶଶ୍ଵଦ ଭୀକ୍ଷଣମସକୃତ୍ ସମାଃ ।। ୩୬୧.

‘ଚିରାୟ’, ‘ଚିରରାତ୍ରାୟ’, ଓ ‘ଚିରସ୍ୟାଦ୍ୟା’ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେଖାଏ; ‘ମୁହୁଃ’, ‘ପୁନଃ ପୁନଃ’, ‘ଶଶ୍ୱତ’, ‘ଭୀକ୍ଷଣମ’, ‘ଅସକୃତ’, ଓ ‘ସମା’ ପୁନିପୁନି କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଭାବରେ ହେଉଥିବା କାମକୁ ଦେଖାଏ।

ସ୍ରାଗ୍ଜ୍ଞଟିତ୍ଯଞ୍ଜସାହ୍ରାଯ ସପଦି ଦ୍ରାଙ୍‌ମଙ୍କ୍ଷୁ ଚ ଦ୍ରୁତେ । ବଲଵତ୍ ସୁଷ୍ଠୁ କିମୁତ ଵିକଲ୍ପେ କିଂ କିମୂତ ଚ ।। ୩୬୧.

‘ସ୍ରାଜ୍ଞଟି’ ଓ ‘ଅଞ୍ଜସା’ ସିଧାସିଧି କିମ୍ବା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ; ‘ହ୍ରାୟ’, ‘ସପଦି’, ‘ଦ୍ରାଁ’, ‘ମଙ୍କ୍ଷୁ’, ଓ ‘ଦ୍ରୁତେ’ ତ୍ୱରିତ କିମ୍ବା ତୁରନ୍ତ; ‘ବଳବତ’ ଓ ‘ସୁଷ୍ଠୁ’ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଭଲ; ‘କିମୁତ’ ଓ ‘ବିକଳ୍ପେ’ ଅନ୍ୟଥା କିମ୍ବା ବିକଳ୍ପ; ‘କିଂ କିମୁତ’ ଅଧିକ ବିକଳ୍ପ ଦେଖାଏ।

ତୁ ହି ଚ ସ୍ମ ହ ଵୈ ପାଦପୂରଣେ ପୂଜନେପ୍ଯତି । ଦିଵାହ୍ନୀତ୍ଯଥ ଦୋଷା ଚ ନକ୍ତଞ୍ଚ ରଜନାଵିତି ।। ୩୬୧.

‘ତୁ’, ‘ହି’, ‘ଚ’, ‘ସ୍ମ’, ‘ହ’, ଓ ‘ୱୈ’ ଛନ୍ଦ ପୂରଣ କିମ୍ବା ପୂଜାରେ ଉତ୍ସାହ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; ‘ଦିବା’, ‘ଅହ୍ନି’, ‘ଅଥ’, ‘ଦୋଷା’, ‘ନକ୍ତ’, ଓ ‘ରଜନୀ’ ଦିନ, ଦିନ ଶେଷ, ସଂଧ୍ୟା, ରାତି ଓ ଏହିପରି ସମୟକୁ ଦେଖାଏ।

ତିର୍ଯଗର୍ଥେ ସାଚି ତିରୋଽପ୍ଯଥ ସମ୍ବୋଧନାର୍ଥକାଃ । ସ୍ଯୁଃ ପ୍ଯାଟ୍‌ପାଡଙ୍ଗ ହେ ହୈ ଭୋଃ ସମଯା ନିକଷା ହିରୁକ୍ ।। ୩୬୧.

‘ତିର୍ୟଗର୍ଥେ’ ଓ ‘ସାଚି’ ଆଡ଼କୁ କିମ୍ବା ପାର୍ଶ୍ୱରେ; ‘ତିରୋ’ ଲୁଚାଇବାରେ; ‘ପ୍ୟାଟ’, ‘ପାଡ଼ଙ୍ଗ’, ‘ହେ’, ‘ହାଇ’, ‘ଭୋଃ’, ‘ସମୟା’, ‘ନିକଷା’, ଓ ‘ହିରୁକ’ ଡାକିବା କିମ୍ବା ସମ୍ବୋଧନ କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ଅତର୍କିତେ ତୁ ସହସା ସ୍ଯାତ୍ ପୁରଃ ପୁରତୋଽଗ୍ରତଃ । ସ୍ଵାହା ଦେଵହଵିର୍ଦାନେ ଶ୍ରୌଷଟ୍ ଵୌଷଟ୍ ଵଷଟ୍ ସ୍ଵଧା ।। ୩୬୧.

‘ଅତର୍କିତେ’ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ କିମ୍ବା ହଠାତ୍; ‘ସହସା’ ମଧ୍ୟ ହଠାତ୍; ‘ପୁରଃ’, ‘ପୁରତଃ’, ଓ ‘ଅଗ୍ରତଃ’ ସାମ୍ନାରେ; ‘ସ୍ୱାହା’ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବାରେ; ‘ଶ୍ରୌଷଟ’, ‘ୱୌଷଟ’, ‘ୱଷଟ’, ଓ ‘ସ୍ୱଧା’ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଅର୍ପଣରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

କିଞ୍ଚିଦୀଷନ୍ମନାଗଲ୍ପେ ପ୍ରେତ୍ଯାଽମୁତ୍ର ଭଵାନ୍ତରେ । ଯଥା ତଥା ଚୈଵ ସାମ୍ଯେ ଅହୋ ହୀ ଇତି ଵିସ୍ମଯେ ।। ୩୬୧.

‘କିଞ୍ଚିଦ’, ‘ଈଷତ’, ଓ ‘ମନାଗଲ୍ପେ’ ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ; ‘ପ୍ରେତ୍ୟ’, ‘ଅମୁତ୍ର’, ଓ ‘ଭବାନ୍ତରେ’ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଅନ୍ୟ ଜଗତରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ; ‘ଯଥା’, ‘ତଥା’, ଓ ‘ସାମ୍ୟେ’ ସମାନ ଭାବରେ; ‘ଅହୋ’ ଓ ‘ହୀ’ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଏ।

ମୌନେ ତୁ ତୂଷ୍ଣୀଂ ତୂଷ୍ଣୀକଂ ସଦ୍ଯଃ ସପଦି ତତ୍କ୍ଷଣେ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଶମୁପଯୋଷଞ୍ଚେତ୍ଯାନନ୍ଦେଽଥାନ୍ତରେଽନ୍ତରା ।। ୩୬୧.

‘ମୌନେ’, ‘ତୂଷ୍ଣୀଁ’, ଓ ‘ତୂଷ୍ଣୀକଂ’ ନିରବତା; ‘ସଦ୍ୟଃ’, ‘ସପଦି’, ଓ ‘ତତ୍କ୍ଷଣେ’ ତୁରନ୍ତ; ‘ଦିଷ୍ଟ୍ୟା’ ଓ ‘ଶମୁପୟୋଷ’ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ସୁଖ; ‘ଅଥାନ୍ତରେ’ ଓ ‘ଅନ୍ତରା’ ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟସମୟରେ।