ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଗର୍ଵ୍ଵୋଽଭିମାନୋଽହଙ୍କାରୋ ମାନଶ୍ଚିତ୍ତସମୁନ୍ନତିଃ । ଅନାଦରଃ ପରିଭଵଃ ପରିଭାଵସ୍ତିରସ୍କ୍ରିଯା ।। ୩୬୦.

ଗର୍ବ, ଅଭିମାନ, ଅହଂକାର, ମାନ, ମନର ଉନ୍ନତି, ଅଦ୍ଦୃଷ୍ଟି, ଅପମାନ, ଅବମାନନା ଓ ତ୍ୟାଗ।

ଵ୍ରୀଡା ଲଜ୍ଜା ତ୍ରପା ହ୍ରାଃ ସ୍ଯାଦଭିଧ୍ଯାନଂ ଧନେ ସ୍ପୃହା । କୌତୂହଲଂ କୌତୁକଞ୍ଚ କୁତୁକଞ୍ଚ କୁତୂହଲଂ ।। ୩୬୦.

ଲଜ୍ଜା, ଶର୍ମ, ଲଜ୍ଜାବୋଧ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳତା, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଧନ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା, କୁତୁହଳ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅବାକ୍ତା।

ସ୍ତ୍ରୀଣଂ ଵିଲାସଵିଵ୍ଵୋକଵିଭ୍ରମା ଲଲିତନ୍ତଥା । ହେଲା ଲୀଲେତ୍ଯମୀ ହାଵାଃ କ୍ରିଯାଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରଭାଵଜାଃ ।। ୩୬୦.

ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧୁର ଚଳନ, ଚଞ୍ଚଳତା, ଆକର୍ଷଣ ଓ କୃପା; ଖେଳ, ମଜା ଓ ଭାବଭଙ୍ଗୀ—ଏମାନେ ଶୃଙ୍ଗାର ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଦ୍ରଵକେଲିପରୀହାସାଃ କ୍ରୋଡ଼ା ଲୀଲା ଚ କୂର୍ଦ୍ଦନଂ । ସ୍ଯାଦାଚ୍ଛୁରିତକଂ ହାସଃ ସୋତ୍ପ୍ରାସଃ ସମନାକ୍‌ସ୍ମିତଂ ।। ୩୬୦.

ମୃଦୁ ଖେଳ, ମଜା କରିବା, ଖେଳାଧୁଳି ଓ ହସିମଜା; ଅର୍ଥଭରା ହାସ୍ୟ ଓ ହଳକା ହସ।

ଅଧୋଭୁଵନପାତାଲଂ ଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଶ୍ଵଭ୍ରଂ ଵପା ଶୁଷିଃ । ଗର୍ତ୍ତାଵଟୌ ଭୁଵି ଶ୍ଵଭ୍ରେ ତମିଶନ୍ତିମିରଂ ତମଃ ।। ୩୬୦.

ପାତାଳ, ତଳଭୂମି, ଚିରା, ଗହ୍ୱର, ଗହଳ, ଖାଦ, ଗଡ଼, ଭୂମିର ଗହ୍ୱର, ଅନ୍ଧକାର, ଅନ୍ଧାର ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା।

ସର୍ପଃ ପୃଦାକୁର୍ଭୁଜଗୋ ଦନ୍ଦଶୂକୋଂ ଵିଲେଶଯଃ । ଵିଷଂ କ୍ଷ୍ଵେଡଶ୍ଚ ଗରଲଂ ନିରଯୋ ଦୁର୍ଗତିଃ ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ।। ୩୬୦.

ସାପ, ନାଗ, ଦଣ୍ଡସ୍ୟୁକ, ବିଷଧର, ବିନାଶକାରୀ, ବିଷ, ଫୁସ୍‌କାରି, ଘାତକ ବିଷ, ନରକ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅପଶ୍ରୟ।

ପଯଃ କୀଲାଲମମୃତମୁଦକଂ ଭୁଵନଂ ଵନଂ । ଭଙ୍ଗସ୍ତରଙ୍ଗୁ ଊର୍ମ୍ମିର୍ଵ୍ଵା କଲ୍ଲୋଲୋଲ୍ଲୋଲକୌ ଚ ତୌ ।। ୩୬୦.

ଦୁଧ, ଲାଲ, ଅମୃତ, ପାଣି, ସଂସାର, ଜଙ୍ଗଲ, ତରଙ୍ଗ, ଉଠାଣ, ତରଙ୍ଗାବଳି, ଏବଂ ଦୁଇଟି—ଛୋଟ ତରଙ୍ଗ ଓ ଉଠାଣ।

ପୃଷନ୍ତିଵିନ୍ଦୁପୃଷତାଃ କୂଲଂ ରୋଧଶ୍ଚ ତୀରକଂ । ତୋଯୋତ୍ଥିତଂ ତତ୍ ପୁଲିନଂ ଜମ୍ବାଲଂ ପଙ୍କକର୍ଦମୌ ।। ୩୬୦.

ବର୍ଷାବିନ୍ଦୁ, ପାଣିବିନ୍ଦୁ, ଛିଟା, କୂଳ, ବନ୍ଧ ଓ ତୀର; ପାଣିରୁ ଉଠିଥିବା ହେଉଛି ପାଣିଘାଟ, କାଦୁଅଁ ଓ ଦଳିଆ।

ଜଲୋଚ୍ଛ୍ଵାସାଃ ପରୀଵାହାଃ କୂପକାସ୍ତୁ ଵିଦାରକାଃ । ଆତରସ୍ତରପଣ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍‌ଦ୍ରୋଣୀ କାଷ୍ଠାମ୍ବୁଵାହିନୀ ।। ୩୬୦.

ପାଣିର ଧାରା, ଭରିବା, କୁଆଁ ଓ ଚିରା; ଟାଙ୍କି, କାଠର ପାଣିବାହାନ ଓ ପାଣି ଚାନେଲ।

କଲୁଷଶ୍ଚାଵିଲୋଽଚ୍ଛସ୍ତୁ ପ୍ରସନ୍ନୋଽଥ ଗଭୀରକଂ । ଅଗାଧଂ ଦାସକୈଵର୍ତ୍ତୌ ଶମ୍ବୂକା ଜଲଶୁକ୍ତଯଃ ।। ୩୬୦.

ମଲିନ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ପବିତ୍ର ଓ ଗଭୀର; ଅପରିମାପ୍ୟ, ନୌକାଚାଳକ, ମାଛଧରା, ଶଂଖ ଓ ଜଳଶୁକ୍ତି।

ସୌଗନ୍ଧିକନ୍ତୁ କହ୍ଲାରଂ ନୀଲମିନ୍ଦୀଵରଂ କଜଂ । ସ୍ଯାଦୁତ୍‌ପଲଂ କୁଵଲଯଂ ସିତେ କୁମୁଦକୈରଵେ ।। ୩୬୦.

ସୌଗନ୍ଧିକ, ନୀଳ କମଳ, ଇନ୍ଦୀବର, କଜ; ଉତ୍ପଳ, କୁବଳୟ, ସ୍ବେତ କୁମୁଦ ଓ କୈରବ।

ଶାଲୂକମେଷାଂ କନ୍ଦଃ ସ୍ଯାତ୍ ପଦ୍ମଂ ତାମରସଙ୍କଜଂ । ନୀଲୋତ୍ପଲଂ କୁଵଲଯଂ ରକ୍ତଂ କୋକନଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୬୦.

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶାଳୁକ ହେଉଛି ମୂଳ; ପଦ୍ମ ହେଉଛି ରକ୍ତ କମଳ; ନୀଳ କମଳକୁ କୁବଳୟ କୁହାଯାଏ; ରକ୍ତ କମଳକୁ କୋକନଦ କୁହାଯାଏ।

କରହାଟଃ ଶିଫା କନ୍ଦଂ କିଞ୍ଚଲ୍କଃ କେଶରୋଽସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ଖନିଃ ସ୍ତ୍ରିଯାମାକରଃ ସ୍ଯାତ୍ ପାଦାଃ ପ୍ରତ୍ଯନ୍ତପର୍ଵ୍ଵତାଃ ।। ୩୬୦.

କରହାଟା ହେଉଛି ଫଳି, ଶିଫା ମୂଳକୁ କନ୍ଦ କୁହାଯାଏ; କିଞ୍ଚଲ୍କ ହେଉଛି ଦଳ, ଓ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଖନି ମାନେ ଖଣି; ପାଦ ହେଉଛି ପାହାଡ଼ର ବାହାର ଅଂଶ।

ଉପତ୍ଯକାଦ୍ରେରାସନ୍ନା ଭୂମିରୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵମଧିତ୍ଯକା । ସ୍ଵର୍ଗପାତାଲଵର୍ଗାଦ୍ଯା ଉକ୍ତା ନାନାର୍ଖକାନ୍ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୩୬୦.

ପାହାଡ଼ର ତଳ ଅଞ୍ଚଳ ନିକଟରେ ଯେଉଁ ଭୂମି ଉପରକୁ ଉଠିଛି, ସେଠାକୁ ଉଚ୍ଚଭୂମି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ଶୁଣ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପାତାଳ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାଗକୁ କେମିତି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆଙୀଷଦର୍ଥେଽଭିଵ୍ଯାପ୍ତୌ ସୀମାର୍ଥେ ଧାତୁଯୋଗଜେ । ଆ ପ୍ରଗୃହ୍ଯଃ ସ୍ମୃତୌ ଵାକ୍ଯେଽପ୍ଯାସ୍ତୁ ସ୍ଯାତ୍ କୋପପୀଡ଼ଯୋଃ ।। ୩୬୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ‘ଆଙ୍’ ଉପସର୍ଗ କେବେ କମ୍ ଅର୍ଥ, କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବ, କେବେ ସୀମା ବା ସୀମାନ୍ତ, କେବେ ଧାତୁ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅର୍ଥ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ସ୍ମୃତି, କଥା ବା କ୍ରୋଧ ଓ ବେଦନା ରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ପାପକୁତ୍‌ସେଷଦର୍ଥେ କୁ ଧିଗ୍‌ଜୁଗୁପ୍ସନନିନ୍ଦଯୋଃ । ଚାନ୍ଵାଚଯସମାହାରେତରେତରସମୁଚ୍ଚଯେ ।। ୩୬୧.

‘କୁ’ ଉପସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ରତା, ଘୃଣା, ନିନ୍ଦା, ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଅପମାନ ବୁଝାଯାଏ। ‘ଚ’ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ, ସଂଗ୍ରହ ଓ ପରସ୍ପର ମିଶ୍ରଣ ବୁଝାଯାଏ।

ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯାଶୀଃ କ୍ଷଏମପୁଣ୍ଯାଦୌ ପ୍ରକର୍ଷେ ଲଙ୍ଘନେଽପ୍ଯତି । ସ୍ଵିତ୍ପ୍ରଶ୍ନେ ଚ ଵିତର୍କେ ଚ ତୁ ସ୍ଯାଦ୍ ଭେଦେଽଵଧାରଣେ ।। ୩୬୧.

‘ସ୍ୱ’ ଉପସର୍ଗ ଶୁଭକାମନା, ଭଲ ଅବସ୍ଥା, ପୁଣ୍ୟ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଓ କେବେ କେବେ ଅତିକ୍ରମ କୁ ବୁଝାଏ। ‘ସ୍ୱିଦ୍’ ପ୍ରଶ୍ନ, ସନ୍ଦେହ, ଭିନ୍ନତା ବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟତା ରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ସକୃତ୍ସହୈକଵାରେ ସ୍ଯାଦାରାଦ୍‌ଦୂରସମୀପଯୋଃ । ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଂ ଚରମେ ପଶ୍ଚାଦୁତାପ୍ଯର୍ଥଵିକଲ୍ପଯୋଃ ।। ୩୬୧.

‘ସକୃତ୍’ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଏକଥର, ‘ସହ’ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସଙ୍ଗେ, ‘ଏକବାର’ ମାନେ ଏକଥର। ‘ଆରାତ୍’ ଓ ‘ଦୂର’ ଦ୍ୱାରା ଦୂରତା, ‘ସମୀପ’ ଦ୍ୱାରା ନିକଟତା ବୁଝାଯାଏ। ‘ପ୍ରତୀଚ୍ୟାମ୍’ ମାନେ ପଶ୍ଚିମ, ‘ଚରମେ’ ମାନେ ଶେଷ, ‘ପଶ୍ଚାତ୍’ ମାନେ ପରେ, ଏବଂ ‘ଉତାପି’ ଅର୍ଥ ବିକଳ୍ପ ଦେଖାଏ।

ପୁନଃସଦାର୍ଥଯୋଃ ଶଶ୍ଵତ୍ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତୁଲ୍ଯଯୋଃ । ଖେଦାନୁକମ୍ପାସନ୍ତୋଷଵିସ୍ମଯାମନ୍ତ୍ରଣେ ଵତ ।। ୩୬୧.

‘ପୁନଃ’ ଦ୍ୱାରା ପୁନରାବୃତ୍ତି, ‘ସଦା’ ଦ୍ୱାରା ସଦାବହାର, ‘ଶଶ୍ୱତ୍’ ଦ୍ୱାରା ଚିରକାଳ, ‘ସାକ୍ଷାତ୍’ ଦ୍ୱାରା ସଜାଗ ଅବସ୍ଥା, ‘ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ’ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ‘ଖେଦ’ ଦ୍ୱାରା କ୍ଲାନ୍ତି, ‘ଅନୁକମ୍ପା’ ଦ୍ୱାରା କୃପା, ‘ସନ୍ତୋଷ’ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୋଷ, ‘ବିସ୍ମୟ’ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ‘ଅମନ୍ତ୍ରଣ’ ଦ୍ୱାରା ପରାମର୍ଶ ବୁଝାଯାଏ।

ହନ୍ତ ହର୍ଷେଽନୁକମ୍ପାଯାଂ ଵାକ୍ଯାରମ୍ଭଵିଷାଦଯୋଃ । ପ୍ରତି ପ୍ରତିନିଧୌ ଵୀପ୍ସାଲକ୍ଷଣାଦୌ ପ୍ରଯୋଗତଃ ।। ୩୬୧.

‘ହନ୍ତ’ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ, ‘ହର୍ଷ’ ଦ୍ୱାରା ଖୁସି, ‘ଅନୁକମ୍ପା’ ଦ୍ୱାରା ଦୟା, କଥା ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ‘ପ୍ରତି’ ଦ୍ୱାରା ବିପକ୍ଷ, ପ୍ରତିସ୍ଥାନ, ପୁନରାବୃତ୍ତିର ଇଚ୍ଛା ଓ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଇତି ହେତୌ ପ୍ରକରଣେ ପ୍ରକାଶାଦିସମାପ୍ତିଷୁ । ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ପୁରସ୍ତାତ୍ ପ୍ରଥମେ ପୁରାର୍ଥେଽଗ୍ରତ ଇତ୍ଯପି ।। ୩୬୧.

‘ଇତି’ ଦ୍ୱାରା କାରଣ, ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ କଥାର ଶେଷ ବୁଝାଯାଏ। ‘ପ୍ରାଚ୍ୟାମ୍’ ମାନେ ପୂର୍ବ, ‘ପୁରସ୍ତାତ୍’ ମାନେ ସାମ୍ନା, ‘ପ୍ରଥମେ’ ମାନେ ପ୍ରଥମ, ‘ପୁରାର୍ଥେ’ ମାନେ ପୂର୍ବ ଦିନ, ‘ଅଗ୍ରତଃ’ ମାନେ ଆଗରେ।

ଯାଵତ୍ତାଵଚ୍ଚ ସାକଲ୍ଯେଽଵଧୌ ମାନେଽଵଦାରଣେ । ମଙ୍ଗଲାନନ୍ତରାରମ୍ଭପ୍ରଶ୍ନକାର୍ତ୍ସ୍ନେଷ୍ଵଽଥୋଥ ଚ ।। ୩୬୧.

‘ଯାବତ୍’ ଓ ‘ତାବତ୍’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ସୀମା, ମାପ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ‘ମଙ୍ଗଳ’ ଶୁଭ, ‘ଅନନ୍ତର’ ପରେ, ‘ଆରମ୍ଭ’ ଆରମ୍ଭ, ‘ପ୍ରଶ୍ନ’ ପ୍ରଶ୍ନ, ‘କୃତ୍ସ୍ନ’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ‘ଅଥ’, ‘ଓଥ’ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ଵୃଥା ନିରର୍ଥକାଵିଧ୍ଯୋର୍ନାନାଽନେକୋଭଯାର୍ଥଯୋଃ । ନୁ ପୃଚ୍ଛାଯାଂ ଵିକଲ୍ପେ ଚ ପଶ୍ଚାତ୍ସାଦୃଶ୍ଯଯୋରନୁ ।। ୩୬୧.

‘ବୃଥା’ ମାନେ ଅକାରଣେ, ‘ନିରର୍ଥକ’ ମାନେ ଅର୍ଥହୀନ, ‘ଅବିଧି’ ମାନେ ନିୟମ ନଥିବା, ‘ନାନା’ ମାନେ ବିଭିନ୍ନ, ‘ଅନେକ’ ମାନେ ବହୁତ, ‘ଉଭୟାର୍ଥ’ ମାନେ ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ। ‘ନୁ’ ପ୍ରଶ୍ନ, ବିକଳ୍ପ ଓ ସାଦୃଶ୍ୟ ପରେ ବ୍ୟବହୃତ।

ପ୍ରଶ୍ନାଵଧାରଣାନୁଜ୍ଞାଽନୁନଯାମନ୍ତ୍ରଣେ ନନୁ । ଗର୍ହାସମୁଚ୍ଚଯପ୍ରଶ୍ନଶଙ୍କାସମ୍ଭାଵନାସ୍ଵଽପି ।। ୩୬୧.

‘ପ୍ରଶ୍ନ’ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ‘ଅବଧାରଣ’ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ, ‘ଅନୁଜ୍ଞା’ ଅନୁମତି ପାଇଁ, ‘ଅନୁନୟ’ ଅନୁରୋଧ ପାଇଁ, ‘ଅମନ୍ତ୍ରଣ’ ପରାମର୍ଶ ପାଇଁ, ‘ନନୁ’ ନିନ୍ଦା, ସଂଗ୍ରହ, ପ୍ରଶ୍ନ, ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନୁମାନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ଉପମାଯାଂ ଵିକଲ୍ପେ ଵା ସାମି ତ୍ଵର୍ଦ୍ଧେ ଜୁଗୁପ୍ସିତେ । ଅମା ସହ ସମୀପେ ଚ କଂ ଵାରିଣି ଚ ମୂଦ୍‌ର୍ଧନି ।। ୩୬୧.

‘ଉପମା’ ଉପମା ପାଇଁ, ‘ବିକଳ୍ପ’ ବିକଳ୍ପ ପାଇଁ, ‘ସାମିତ୍ୱ’ ସାଦୃଶ୍ୟ ପାଇଁ, ‘ଅର୍ଧ’ ଅର୍ଧାଂଶ ପାଇଁ, ‘ଯୁଗୁପ୍ସିତ’ ଘୃଣାଜନକ ପାଇଁ। ‘ଅମା’ ସଙ୍ଗେ, ‘ସହ’ ନିକଟତା, ‘ସମୀପ’ ସମୀପତା, ‘କଂ’ ପାଣି, ‘ମୂର୍ଧନି’ ମାନେ ମୁଣ୍ଡ।

ଇଵେତ୍ଥମର୍ଥଯୋରେଵଂ ନୂନଂ ତର୍କ୍କେଽର୍ଥନିଶ୍ଚଯେ । ତୂଷ୍ଣୀମର୍ଥେ ସୁଖେ ଜୋଷଂ କିମ୍ପୃଚ୍ଛାଯାଂ ଜୁଗୁପ୍ସନେ ।। ୩୬୧.

‘ଇବ’, ‘ଏଥମ୍’, ‘ଏବଂ’ ତୁଳନା ଓ ଏଭଳି ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ନୂନମ୍’ ନିଶ୍ଚୟ ବୁଝାଏ। ‘ତୂଷ୍ଣୀମ୍’ ମୌନ, ‘ସୁଖ’ ଆନନ୍ଦ, ‘ଜୋଷମ୍’ ସନ୍ତୋଷ, ‘କିମ୍’ ପ୍ରଶ୍ନ, ‘ଯୁଗୁପ୍ସା’ ଘୃଣା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ନାମ ପ୍ରାକାଶ୍ଯସମ୍ଭାଵ୍ଯକ୍ରୋଧୋପଗମକୁତ୍ସନେ । ଅଲଂ ଭୂଷଣପର୍ଯ୍ଯାପ୍ତିଶକ୍ତିଵାରଣଵାଚକମ୍ ।। ୩୬୧.

‘ନାମ’ ସ୍ପଷ୍ଟତା, ସମ୍ଭାବନା, କ୍ରୋଧ, ସମ୍ମିଳନ ଓ ଅପମାନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ଅଲମ୍’ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତତା, ଶୋଭା, ଶକ୍ତି ଓ ନିଷେଧ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ହୁଂ ଵିତର୍କ୍କେ ପରିପ୍ରଶ୍ନେ ସମଯାଽନ୍ତିକମଧ୍ଯଯୋଃ । ପୁନରପ୍ରଥମେ ଭେଦେ ନିନିଶ୍ଚଯନିଷେଧଯୋଃ ।। ୩୬୧.

‘ହୁଁ’ ଚିନ୍ତା, ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଚୁକ୍ତିର ମଧ୍ୟ ବା ଶେଷରେ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ପୁନର୍’ ପୁନରାବୃତ୍ତି, ‘ଅପ୍ରଥମେ’ ପ୍ରଥମ ନୁହେଁ, ‘ଭେଦ’ ଭିନ୍ନତା, ‘ନିଶ୍ଚୟ’ ନିଶ୍ଚୟ, ‘ନିଷେଧ’ ନିଷେଧ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରବନ୍ଧେ ଚିରାତୀତେ ନିକଟାଗାମିକେ ପୁରା । ଉରର୍ଥୁରୀ ଚୀରରୀ ଚ ଵିସ୍ତାରେଽଙ୍ଗୀକୃତେ ତ୍ରଯମ୍ ।। ୩୬୧.

‘ସ୍ୟାତ୍’ ଯୋଗ, ‘ପ୍ରବନ୍ଧ’ ଅବିରତତା, ‘ଚିରାତୀତ’ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ‘ନିକଟ’ ନିକଟତା, ‘ଆଗାମିକ’ ଆସୁଥିବା, ‘ପୁରା’ ପୁରୁଣା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ଉର୍’, ‘ଅର୍ଥୁ’, ‘ଚୀର’ ବିସ୍ତାର ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଏବଂ ଏହି ତିନିଟି ଗ୍ରହଣୀୟ।