ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଉପୋଦ୍ଘାତ ଉଦାହାରୋ ହ୍ଯଥ ମିଥ୍ଯାଭିସଂଶନମ୍ । ଅଭିଶାପୋ ଯଶଃ କୀର୍ତ୍ତିଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ପୃଚ୍ଛାନୁଯୋଗକଃ ।। ୩୬୦.

ଆରମ୍ଭର କଥାକୁ ଉପୋଦ୍ଘାତ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣକୁ ଉଦାହାରଣ କୁହାଯାଏ। ଭୁଲ୍ ଅଭିଯୋଗକୁ ମିଥ୍ୟା ଅଭିସଂଶନ କୁହାଯାଏ। ଶାପ, କୀର୍ତି, ପ୍ରଶ୍ନ ଏମିତି ଅନେକ ପ୍ରକାର ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରକାର ଅଟେ।

ଆମ୍ରେଡିତଂ ଦ୍ଵିସ୍ତ୍ରିରୁକ୍ତଂ କୁତ୍ସାନିନ୍ଦେ ଚ ଗର୍ହଣେ । ସ୍ଯାଦାଭାଷଣମାଲାପଃ ପ୍ରଲାପୋଽନର୍ଥକଂ ଵଚଃ ।। ୩୬୦.

ଏକ କଥାକୁ ଦୁଇଥର କିମ୍ବା ତିନିଥର କହିବାକୁ ଆମ୍ରେଡ଼ିତ କୁହାଯାଏ। ଅପମାନ ବା ନିନ୍ଦାକୁ କୁତ୍ସା ବା ଗର୍ହଣା କୁହାଯାଏ। ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥାକୁ ଆଭାଷଣ ବା ଅଲାପ କୁହାଯାଏ। ଅର୍ଥହୀନ କଥାକୁ ପ୍ରଲାପ କୁହାଯାଏ।

ଅନୁଲାପୋ ମୁହୁର୍ଭାଷା ଵିଲାପଃ ପରିଦେଵନଂ । ଵିପ୍ରଲାପୋ ଵିରୋଧୋକ୍ତିଃ ସଂଲାପୋ ଭାପଣଂ ମିଥଃ ।। ୩୬୦.

ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଅନୁଲାପ କୁହାଯାଏ। ବାରମ୍ବାର କହିବାକୁ ମୁହୁର୍ଭାଷା କୁହାଯାଏ। ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ବିଳାପ କୁହାଯାଏ। ବିରୋଧ କଥାକୁ ବିପ୍ରଲାପ କୁହାଯାଏ। ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନାକୁ ସଂଲାପ କୁହାଯାଏ।

ସୁପ୍ରଲାପଃ ସୁଵଚନମପଲାପସ୍ତୁ ନିହ୍ନଵଃ । ଉଷତୀ ଵାଗକଲ୍ଯାଣୀ ସଙ୍ଗତଂ ହୃଦଯଙ୍ଗମଂ ।। ୩୬୦.

ଭଲ କଥାକୁ ସୁପ୍ରଲାପ କୁହାଯାଏ। ଉତ୍ତମ କଥାକୁ ସୁବଚନ କୁହାଯାଏ। ଅସ୍ୱୀକାର କୁହିଲେ ଅପଲାପ। ମଧୁର କଥାକୁ ଉଷତୀ ବା ଭଲ କଥା କୁହାଯାଏ। ମନକୁ ଛୁଇଁଯିବା କଥାକୁ ସଙ୍ଗତ କୁହାଯାଏ।

ଅତ୍ଯର୍ଥମଧୁରଂ ସାନ୍ତ୍ଵମବଦ୍ଧଂ ସ୍ଯାଦନର୍ଥକଂ । ନିଷ୍ଠୁରାଶ୍ଲୀଲପରୁଷଂ ଗ୍ରାମ୍ଯଂ ଵୈ ସୂନୃତଂ ପ୍ରିଯେ ।। ୩୬୦.

ଅତି ମଧୁର କଥାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନ କୁହାଯାଏ, ଅସଂଗତ କଥାକୁ ଅନର୍ଥକ କୁହାଯାଏ। କଠୋର, ଅଶ୍ଳୀଳ ବା ରୁଢ଼ କଥାକୁ ଗ୍ରାମ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ନିଷ୍ଠା କଥା ସଦ୍ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ।

ସତ୍ଯଂ ତଥ୍ଯମୃତଂ ସମ୍ଯଙ୍ନାଦନିସ୍ଵାନନିସ୍ଵନାଃ । ଆରଵାରାଵସଂରାଵଵିରାଵା ଅଥ ମର୍ମ୍ମରଃ ।। ୩୬୦.

ସତ୍ୟ କଥା ହେଉଛି ଯଥାର୍ଥ, ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ଓ ଠିକ୍ କଥା। ଶବ୍ଦ ଓ ଧ୍ୱନି ହେଉଛି ଉଚ୍ଚାରଣ। ବଡ଼ ଚିତ୍କାର, ଚିତ୍କାର, ଦୁଃଖର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଓ ମର୍ମର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ସ୍ଵନିତେ ଵସ୍ତ୍ରପର୍ଣାନାଂ ଭୂଷଣାନାନ୍ତୁ ଶିଞ୍ଜିତଂ । ଵୀଣାଯା ନିକ୍କଣଃ କ୍କାଣଃ ତିରଶ୍ଚାଂ ଵାଶିତଂ ରୁତଂ ।। ୩୬୦.

କପଡ଼ା ଓ ପତ୍ରର ଖସଖସାହଟକୁ ଧ୍ୱନି କୁହାଯାଏ। ଗହଣାର ଝିଙ୍କାରକୁ ଶିଞ୍ଜିତ କୁହାଯାଏ। ବୀଣାର ଧ୍ୱନିକୁ ନିକ୍କଣ ବା କ୍କାଣ କୁହାଯାଏ। ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ଚିତ୍କାରକୁ ବାଶିତ ବା ରୁତ କୁହାଯାଏ।

କୋଲାହଲଃ କଲକଲୋ ଗୀତଂ ଗାନମିମେ ସମେ । ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ ପ୍ରତିଧ୍ଵାନେ ତନ୍ତ୍ରୀକଣ୍ଠାନ୍ନିସାଦକଃ ।। ୩୬୦.

କୋଳାହଳ ଓ କଳକଳ ହେଉଛି ଉତ୍ତେଜନା। ଗୀତ ଓ ଗାନ ଏକେଇ। ଜଣେ ଜଣେ ଜଣାଣୀଙ୍କ ଧ୍ୱନିର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି, ତନ୍ତୁ ଓ କଣ୍ଠର ଧ୍ୱନି, ଏବଂ ତାଳ ଅବରୋହଣ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

କାକଲୀ ତୁ କଲେ ସୂକ୍ଷ୍ମେ ଧ୍ଵନୌ ତୁ ମଧୁରାସ୍ଫୁଟେ । କଲୋ ମନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଗମ୍ଭୀରେ ତାରୋଽତ୍ଯୁଚ୍ଚୈସ୍ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଷୁ ।। ୩୬୦.

କାକଳୀ ହେଉଛି ମେଳରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧ୍ୱନି। ଧ୍ୱନି ହେଉଛି ମଧୁର କିନ୍ତୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ। କଳା ହେଉଛି ଗଭୀର ଧ୍ୱନି। ତାର ହେଉଛି ଅତି ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର।

ସମନ୍ଵିତଲଯସ୍ତ୍ଵେକତାଲୋ ଵୀଣା ତୁ ଵଲ୍ଲକୀ । ଵିପଞ୍ଚୀ ସା ତୁ ତନ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସପ୍ତଭିଃ ପରିଵାଦିନୀ ।। ୩୬୦.

ଲୟ ଏକାତାଳ ଭାବେ ଯୋଗ ହେଲେ, ଏହାକୁ ଏକତାଳ କୁହାଯାଏ। ବୀଣାକୁ ବଲ୍ଲକୀ ବି କୁହାଯାଏ। ସାତ ତନ୍ତୁ ଥିବା ବାଦ୍ୟକୁ ବିପଞ୍ଚୀ ବା ପରିବାଦିନୀ କୁହାଯାଏ।

ତତଂ ଵୀଣାଦିକଂ ଵାଦ୍ଯମାନଦ୍ଧଂ ମୁରଜାଦିକଂ । ଵଂଶ୍ଯାଦିକନ୍ତୁ ଶୁଷିରଂ କାଂସ୍ଯତାଲାଦିକଂ ଘନଂ ।। ୩୬୦.

ବୀଣା ପ୍ରଭୃତି ତନ୍ତୁ ବାଦ୍ୟକୁ ତତ କୁହାଯାଏ। ମୃଦଙ୍ଗ ପ୍ରଭୃତି ଚମଡ଼ି ବାଦ୍ୟକୁ ଅନଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ। ବାଂଶୀ ପ୍ରଭୃତି ବାୟୁ ବାଦ୍ୟକୁ ଶୁଷିର କୁହାଯାଏ। କଂସ୍ୟ ତାଳ ପ୍ରଭୃତି ଧାତୁ ବାଦ୍ୟକୁ ଘନ କୁହାଯାଏ।

ଚତୁର୍ଵ୍ଵିଧମିଦଂ ଵାଦ୍ଯଂ ଵାଦିତ୍ରାତାଦ୍ଯନାମକଂ । ମୃଦଙ୍ଗା ମୁରଜା ଭେଦାସ୍ତ୍ଵଙ୍କ୍ଯାଲିଙ୍ଗ୍ଯୋଽର୍ଦ୍ଧକାସ୍ତ୍ରଯଃ ।। ୩୬୦.

ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ବାଦ୍ୟକୁ ବାଦ୍ୟ ବା ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ। ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ମୁରଜ ଏହାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର। ହାତ, ବାହୁ ବା ଅର୍ଧ ହାତରେ ରଖି ବଜାଯାଉଥିବା ତିନି ପ୍ରକାର ଅଛି।

ସ୍ଯାଦ୍ଯଶଃପଟହୋ ଢକ୍କା ଭେର୍ଯ୍ଯାମାନକଦୁନ୍ଦୁଭିଃ । ଆନକଃ ଭେଦା ଝର୍ଝରୀଡିଣ୍ଡିମାଦଯଃ ।। ୩୬୦.

ଯଶପଟହ, ଢକ୍କା, ଭେରୀ, ଆମାନକ, ଦୁନ୍ଦୁଭି ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଢୋଳ ଅଛି। ଆନକ ଏକ ପ୍ରକାର, ଝରଝରୀ, ଡିଣ୍ଡିମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ମର୍ଦ୍ଦଲଃ ପଣଵସ୍ତୁଲ୍ଯୌ କ୍ରିଯାମାନନ୍ତୁ ତାଲକଃ । ଲଯଃ ସାମ୍ଯଂ ତାଣ୍ଡଵନ୍ତୁ ନାଟ୍ଯଂ ଲାସ୍ଯଞ୍ଚ ନର୍ତ୍ତନଂ ।। ୩୬୦.

ମର୍ଦ୍ଦଳ ଓ ପଣବ ଏକ ପ୍ରକାର। ହାତରେ ରଖି ବଜାଯାଉଥିବା ବାଦ୍ୟକୁ ତାଳକ କୁହାଯାଏ। ଲୟ ହେଉଛି ତାଳ, ସାମ୍ୟ ହେଉଛି ସମତୁଳ୍ୟ, ତାଣ୍ଡବ ହେଉଛି ଉତ୍ସାହିତ ନୃତ୍ୟ, ନାଟ୍ୟ, ଲାସ୍ୟ ଓ ନୃତ୍ୟ ଏହି ସବୁ ନୃତ୍ୟର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର।

ତୌର୍ଯ୍ଯତ୍ରିକଂ ନୃତ୍ଯଗୀତଵାଦ୍ଯଂ ନାଟ୍ଯମିଦଂ ତ୍ରଯମ୍ । ରାଜା ଭଟ୍ଟାରକୋ ଦେଵଃ ସାଭିଷେକା ଚ ଦେଵ୍ଯପି ।। ୩୬୦.

ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଏହି ତିନିଟି ମିଶି ଯାହାକୁ ତୌର୍ୟତ୍ରିକ କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ନାଟ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ରାଜା, ଭଟ୍ଟାରକ, ଦେବତା ଓ ଅଭିଷେକ ସହିତ ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଶ୍ରୃଙ୍ଗରଵୀରକରୁଣାଦ୍ଭୁତହାସ୍ଯଭଯାନକାଃ । ଵୀଭତ୍ସରୌଦ୍ରେ ଚ ରସାଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରଃ ଶୁଚିରୁଜ୍ଜ୍ଵଲଃ ।। ୩୬୦.

ଶୃଙ୍ଗାର, ବୀର, କରୁଣା, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ହାସ୍ୟ, ଭୟଙ୍କର, ବିଭତ୍ସ ଓ ରୌଦ୍ର—ଏହି ଆଠଟି ରସ ଅଛି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଗାର ରସ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

ଉତ୍ସାହଵର୍ଦ୍ଧନୋ ଵୀରଃ କାରୁଣ୍ଯଂ କରୁଣା ଘୃଣା । କୃପା ଦଯା ଚାନୁକମ୍ପାଽପ୍ଯନୁକ୍ରୋଶୋଽପ୍ଯଥୋ ହସଃ ।। ୩୬୦.

ଉତ୍ସାହ ବଢ଼ାଇଥିବା ଭାବକୁ ବୀର ରସ କୁହାଯାଏ। କରୁଣା ରସ ମାନେ ଦୟା, କୃପା, ଅନୁକମ୍ପା, ଦୟାଳୁତା, ଓ ହସିବା ଭଳି ଭାବ।

ହାସୋ ହାସ୍ଯଞ୍ଚ ବୀଭତ୍ସଂ ଵିକୃତଂ ତ୍ରିଷ୍ଵିଦଂ ଦ୍ଵଯଂ । ଵିସ୍ମଯୋଽଦ୍ଭୁତମାଶ୍ଚର୍ଯ୍ଯଂ ଚିତ୍ରମପ୍ଯଥ ଭୈରଵଂ ।। ୩୬୦.

ହାସ୍ୟ ଓ ହସିବା ଏକେ ଭଳି। ବିଭତ୍ସ ରସ ମାନେ ଅପରୂପ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ତିନି ପ୍ରକାର ଅଛି। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ, ଅଦ୍ଭୁତ, ଅନୋଖା ଓ ଭୟଙ୍କର ଭାବ।

ଦାରୁଣଂ ଭୀଷଣଂ ଭୀଷ୍ମଂ ଘୋରଂ ଭୀମଂ ଭଯାନକଂ । ଭଯଙ୍କରଂ ପ୍ରତିଭଯଂ ରୌଦ୍ରସ୍ତୁଗ୍ରମମୀ ତ୍ରିଷୁ ।। ୩୬୦.

ନିର୍ଦୟ, ଭୟଙ୍କର, ଭୟାନକ, ଭୟଭୀତ, ଭୟଦାୟକ, ଭୟପ୍ରଦ, ଭୟ ଦେଇଥିବା ଓ ରୌଦ୍ର—ଏହିମାନେ ରୌଦ୍ର ରସର ରୂପ।

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦରତ୍ରାସୌ ଭୀତିର୍ଭୀଃ ସାଧ୍ଵସମ୍ଭଯଂ । ଵିକାରୋ ମାନସୋ ଭାଵୋଽନୁଭାଵୋ ଭାଵବୋଧନଃ ।। ୩୬୦.

ଭୟର ଚଉଦ ରୂପ ଅଛି: ଭୟ, ଆତଙ୍କ, ଭୀତି, ଭୟଭୀତ, ମନର ଅସ୍ଥିରତା, ଭାବ, ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ଭାବର ଉପଲବ୍ଧି।

ଗର୍ଵ୍ଵୋଽଭିମାନୋଽହଙ୍କାରୋ ମାନଶ୍ଚିତ୍ତସମୁନ୍ନତିଃ । ଅନାଦରଃ ପରିଭଵଃ ପରିଭାଵସ୍ତିରସ୍କ୍ରିଯା ।। ୩୬୦.

ଗର୍ବ, ଅଭିମାନ, ଅହଂକାର, ମାନ, ମନର ଉନ୍ନତି, ଅଦ୍ଦୃଷ୍ଟି, ଅପମାନ, ଅବମାନନା ଓ ତ୍ୟାଗ।

ଵ୍ରୀଡା ଲଜ୍ଜା ତ୍ରପା ହ୍ରାଃ ସ୍ଯାଦଭିଧ୍ଯାନଂ ଧନେ ସ୍ପୃହା । କୌତୂହଲଂ କୌତୁକଞ୍ଚ କୁତୁକଞ୍ଚ କୁତୂହଲଂ ।। ୩୬୦.

ଲଜ୍ଜା, ଶର୍ମ, ଲଜ୍ଜାବୋଧ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳତା, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଧନ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା, କୁତୁହଳ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅବାକ୍ତା।

ସ୍ତ୍ରୀଣଂ ଵିଲାସଵିଵ୍ଵୋକଵିଭ୍ରମା ଲଲିତନ୍ତଥା । ହେଲା ଲୀଲେତ୍ଯମୀ ହାଵାଃ କ୍ରିଯାଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରଭାଵଜାଃ ।। ୩୬୦.

ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧୁର ଚଳନ, ଚଞ୍ଚଳତା, ଆକର୍ଷଣ ଓ କୃପା; ଖେଳ, ମଜା ଓ ଭାବଭଙ୍ଗୀ—ଏମାନେ ଶୃଙ୍ଗାର ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଦ୍ରଵକେଲିପରୀହାସାଃ କ୍ରୋଡ଼ା ଲୀଲା ଚ କୂର୍ଦ୍ଦନଂ । ସ୍ଯାଦାଚ୍ଛୁରିତକଂ ହାସଃ ସୋତ୍ପ୍ରାସଃ ସମନାକ୍‌ସ୍ମିତଂ ।। ୩୬୦.

ମୃଦୁ ଖେଳ, ମଜା କରିବା, ଖେଳାଧୁଳି ଓ ହସିମଜା; ଅର୍ଥଭରା ହାସ୍ୟ ଓ ହଳକା ହସ।

ଅଧୋଭୁଵନପାତାଲଂ ଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଶ୍ଵଭ୍ରଂ ଵପା ଶୁଷିଃ । ଗର୍ତ୍ତାଵଟୌ ଭୁଵି ଶ୍ଵଭ୍ରେ ତମିଶନ୍ତିମିରଂ ତମଃ ।। ୩୬୦.

ପାତାଳ, ତଳଭୂମି, ଚିରା, ଗହ୍ୱର, ଗହଳ, ଖାଦ, ଗଡ଼, ଭୂମିର ଗହ୍ୱର, ଅନ୍ଧକାର, ଅନ୍ଧାର ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା।

ସର୍ପଃ ପୃଦାକୁର୍ଭୁଜଗୋ ଦନ୍ଦଶୂକୋଂ ଵିଲେଶଯଃ । ଵିଷଂ କ୍ଷ୍ଵେଡଶ୍ଚ ଗରଲଂ ନିରଯୋ ଦୁର୍ଗତିଃ ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ।। ୩୬୦.

ସାପ, ନାଗ, ଦଣ୍ଡସ୍ୟୁକ, ବିଷଧର, ବିନାଶକାରୀ, ବିଷ, ଫୁସ୍‌କାରି, ଘାତକ ବିଷ, ନରକ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅପଶ୍ରୟ।

ପଯଃ କୀଲାଲମମୃତମୁଦକଂ ଭୁଵନଂ ଵନଂ । ଭଙ୍ଗସ୍ତରଙ୍ଗୁ ଊର୍ମ୍ମିର୍ଵ୍ଵା କଲ୍ଲୋଲୋଲ୍ଲୋଲକୌ ଚ ତୌ ।। ୩୬୦.

ଦୁଧ, ଲାଲ, ଅମୃତ, ପାଣି, ସଂସାର, ଜଙ୍ଗଲ, ତରଙ୍ଗ, ଉଠାଣ, ତରଙ୍ଗାବଳି, ଏବଂ ଦୁଇଟି—ଛୋଟ ତରଙ୍ଗ ଓ ଉଠାଣ।

ପୃଷନ୍ତିଵିନ୍ଦୁପୃଷତାଃ କୂଲଂ ରୋଧଶ୍ଚ ତୀରକଂ । ତୋଯୋତ୍ଥିତଂ ତତ୍ ପୁଲିନଂ ଜମ୍ବାଲଂ ପଙ୍କକର୍ଦମୌ ।। ୩୬୦.

ବର୍ଷାବିନ୍ଦୁ, ପାଣିବିନ୍ଦୁ, ଛିଟା, କୂଳ, ବନ୍ଧ ଓ ତୀର; ପାଣିରୁ ଉଠିଥିବା ହେଉଛି ପାଣିଘାଟ, କାଦୁଅଁ ଓ ଦଳିଆ।

ଜଲୋଚ୍ଛ୍ଵାସାଃ ପରୀଵାହାଃ କୂପକାସ୍ତୁ ଵିଦାରକାଃ । ଆତରସ୍ତରପଣ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍‌ଦ୍ରୋଣୀ କାଷ୍ଠାମ୍ବୁଵାହିନୀ ।। ୩୬୦.

ପାଣିର ଧାରା, ଭରିବା, କୁଆଁ ଓ ଚିରା; ଟାଙ୍କି, କାଠର ପାଣିବାହାନ ଓ ପାଣି ଚାନେଲ।