ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

କାଦମ୍ବିନୀ ମେଧମାଲା ସ୍ତନିତଂ ଗର୍ଜିତଂ ତଥା । ଶମ୍ପାଶତହ୍ନଦାହ୍ନାଦିନ୍ଯୈରାଵତ୍ଯଃ କ୍ଷଣପ୍ରଭାଃ ।। ୩୬୦.

କାଦମ୍ବିନୀ, ମେଘମାଳା, ତୁଡ଼ିଲା, ଗର୍ଜନ; ବର୍ଷା, ବର୍ଷାର ଶବ୍ଦ, ଏରାବତ ମେଘର ଅସ୍ଥାୟୀ ଚମକ।

ତଡିତ୍ସୌଦାମିନୀ ଵିଦ୍ଯୁଚ୍ଚଞ୍ଚଲା ଚପଲାଽପି ଚ । ସ୍ଫୂର୍ଜଥୁର୍ଵ୍ଵଜ୍ରନିଷ୍ପେଷୋ ଵୃଷ୍ଟିଘାତସ୍ତ୍ଵଵଗ୍ରହଃ ।। ୩୬୦.

ବିଦ୍ୟୁତ୍, ତାଡିତ୍, ଚଞ୍ଚଳ ଆଲୋକ ରେଖା, ଚମକୁଥିବା ଆଲୋକ; ବଜ୍ରର ଗୁଞ୍ଜନ, ବର୍ଷାର ଆଘାତ ଏବଂ ଭାରି ବର୍ଷା।

ଧାରା ସମ୍ପାତ୍ ଆଶାରଃ ଶୀକରୋଽମ୍ବୁକଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଵର୍ଷୋପଲସ୍ତୁ କରକା ମେଘଚ୍ଛନ୍ନେଽହ୍ନି ଦୁର୍ଦ୍ଦିନଂ ।। ୩୬୦.

ଧାରା, ପ୍ରବାହ, ଝରଣା, ଚିଟିକି, ଜଳର ଫୁଟିଯାଇଥିବା ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଫୁଟା; ବର୍ଷାର ହାଲ୍, ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ଦିନକୁ ଦୁର୍ଦ୍ଦିନ କୁହାଯାଏ।

ଅନ୍ତର୍ଧା ଵ୍ଯଵଧା ପୁଂସି ତ୍ଵନ୍ତର୍ଦ୍ଧିଂରପଵାରଣଂ । ଅପିଧାନତିରୋଧାନପିଧାନଚ୍ଛନାନି ଚ ।। ୩୬୦.

ଗୁମ ହେବା, ଲୁଚିବା, ମନୁଷ୍ୟର ମନ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଅବସ୍ଥା; ଆଉ ଢାକିବା, ଲୁଚାଇ ରଖିବା, ଆଶ୍ରୟ ଦେବା।

ଅବ୍ଜୋ ଜୈଵାତୃକଃ ସୋମୋ ଗ୍ଲୌର୍ମୃଗାଙ୍କଃ କଲାନିଧିଃ । ଵିଧୁଃ କୁମୁଦଵନ୍ଧୁଶ୍ଚ ଵିମ୍ବୋଽସ୍ତ୍ରୀ ମଣ୍ଡଲଂ ତ୍ରିଷୁ ।। ୩୬୦.

ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଜୈବାତୃକ, ସୋମ, ଗ୍ଲୌର, ମୃଗାଙ୍କ, କଳାନିଧି, ବିଧୁ, କୁମୁଦର ସହଯାତୀ, ବିମ୍ବ, ଷ୍ଟ୍ରୀ, ମଣ୍ଡଳ — ଏହିଗୁଡିକ ଚନ୍ଦ୍ରର ନାମ।

କଲା ତୁ ଷୋଡଶୋ ଭାଗୋ ଭିତ୍ତଂ ଶକଲଖଣ୍ଡକେ । ଚନ୍ଦ୍ରିକା କୌମୁଦୀ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ତ୍ରା ପ୍ରସାଦସ୍ତୁ ପ୍ରସନ୍ନତା ।। ୩୬୦.

କଳା ଅର୍ଥ ଏକ ଶୋଡଶାଂଶ, ଭାଗ, ଖଣ୍ଡ, ଟୁକୁଡା; ଚନ୍ଦ୍ରିକା, କୌମୁଦୀ, ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଅର୍ଥ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ; ପ୍ରସାଦ ଅର୍ଥ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା।

ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଲକ୍ଷ୍ମକଂ ଚିହ୍ନଂ ଶୋଭା କାନ୍ତିଦ୍ଯୁ ତିଶ୍ଛଵିଃ । ସୁଷମା ପରମା ଶୋଭା ତୁଷାରସ୍ତୁହିନଂ ହିମଂ ।। ୩୬୦.

ଚିହ୍ନ, ଚିହ୍ନା, ଚିହ୍ନ, ଶୋଭା, କାନ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଚମକ; ସୁଷମା ଅର୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୋଭା; ତୁଷାର, ତୁହିନ, ହିମ ଅର୍ଥ ପାଳି, ବରଫ।

ଅଵଶ୍ଯାଯସ୍ତୁ ନୀହାରଃ ପ୍ରାଲେଯଃ ଶିଶିରୋ ହିମଃ । ନକ୍ଷତ୍ରମୃକ୍ଷଂ ଭନ୍ତାରା ତାରକାପ୍ଯୁଡୁ ଵା ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ।। ୩୬୦.

ଅବଶ୍ୟାୟ ଅର୍ଥ କୁହୁଡ଼ି, ନୀହାର ଅର୍ଥ ଧୂସର, ପ୍ରାଲେୟ ଅର୍ଥ ବରଫ, ଶିଶିର ଅର୍ଥ ଶୀତଳ, ହିମ ଅର୍ଥ ବରଫ; ନକ୍ଷତ୍ର, ଋକ୍ଷ, ଭାନ୍ତାର, ତାରକା, ଉଡୁ — ଏହିଗୁଡିକ ତାରା ନାମ, ଷ୍ଟ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରେ ତାରା।

ଗୁରୁର୍ଜୀଵ ଆଙ୍ଗିରସ ଉଶନା ଭାର୍ଗଵଃ କଵିଃ । ଵିଧୁନ୍ତୁଦସ୍ତମୋ ରାହୁର୍ଲ୍ଲଗ୍ନଂ ରାଶ୍ଯୁଦଯଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୬୦.

ଗୁରୁ, ଜୀବ, ଆଙ୍ଗିରସ, ଉଶନା, ଭାର୍ଗବ, କବି — ଏହିଗୁଡିକ ଗ୍ରହର ନାମ; ବିଧୁନ୍ତୁଦ ଅର୍ଥ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଛାୟା, ତମ ଅର୍ଥ ଅନ୍ଧାର, ରାହୁ ଅର୍ଥ ଉତ୍ତର ଗ୍ରହଣ, ଲଗ୍ନ ଅର୍ଥ ଉଦୟ, ରାଶିଉଦୟ ଅର୍ଥ ରାଶିର ଉଦୟ।

ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ମରୀଚ୍ଯତ୍ରିମୁଖାଶ୍ଚିତ୍ରଶିଖଣ୍ଡିନଃ । ଇରିଦଶ୍ଵଵ୍ରଧ୍ନପୂଷଦ୍ଯୁମଣିର୍ମ୍ମିହିରୋ ରଵିଃ ।। ୩୬୦.

ସପ୍ତର୍ଷି, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି ଆଦି ଆରମ୍ଭରୁ, ଚିତ୍ରଶିଖଣ୍ଡିନି; ଇରିଦ, ଅଶ୍ୱ, ବ୍ରଧ୍ନ, ପୂଷା, ଦ୍ୟୁମଣି, ମିହିର, ରବି — ଏହିଗୁଡିକ ସୂର୍ଯ୍ୟର ନାମ।

ପରିଵେଷସ୍ତୁ ପରିଧିରୁପସୂର୍ଯ୍ଯକମଣ୍ଡଲେ । କିରଣୋଽସ୍ନମଯୂଖାଂଶୁଗଭସ୍ତିଘୃଣିଧୂଷ୍ଣଯଃ ।। ୩୬୦.

ପରିବେଷ ଅର୍ଥ ଆଲୋକର ହାଲୋ, ପରିଧି ଅର୍ଥ ସୀମା, ଉପସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମୀପ, କମଣ୍ଡଳ ଅର୍ଥ ଚକ୍ର; କିରଣ, ଅସ୍ନ, ମୟୂଖ, ଅଂଶୁ, ଗଭସ୍ତି, ଘୃଣି, ଧୂଷ୍ଣୟ — ଏହିଗୁଡିକ କିରଣର ନାମ।

ଭାନୁଃ କରୋ ମରୀଚିଃ ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସଯୋର୍ଦୀଧିତିଃ ସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରଭା ରୁଗ୍ରୁଚିସ୍ତ୍ଵିଡ୍‌ଭାଭାଶ୍ଛଵିଦ୍ଯୁତିଦୀପ୍ତଯଃ ।। ୩୬୦.

ଭାନୁ, କର, ମରୀଚି — ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗରେ କିରଣ; ଦୀଧିତି — ଷ୍ଟ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରେ; ପ୍ରଭା, ରୁଚ, ରୁଚି, ତ୍ୱିଡ, ଭା, ଭାଶ, ଛବି, ଦ୍ୟୁତି, ଦୀପ୍ତି — ଏହିଗୁଡିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଚମକର ନାମ।

ରୋଚିଃ ଶୋଚିରୁଭେ କ୍ଲୀଵେ ପ୍ରକାଶୋ ଦ୍ଯୋତ ଆତପଃ । କୋଷ୍ଣଂ କଵୋଷ୍ଣଂ ମନ୍ଦୋଷ୍ଣଂ କଦୁଷ୍ଣଂ ତ୍ରିଷୁ ତଦ୍ଵତି ।। ୩୬୦.

ରୋଚି, ଶୋଚି — ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗରେ ଆଲୋକ; ପ୍ରକାଶ ଅର୍ଥ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଦ୍ୟୋତ ଅର୍ଥ ଆଲୋକିତ କରିବା, ଆତପ ଅର୍ଥ ତାପ; କୋଷ୍ଣ, କବୋଷ୍ଣ, ମନ୍ଦୋଷ୍ଣ, କଦୁଷ୍ଣ — ଏହିଗୁଡିକ ତାପର ନାମ, ତିନି ଲିଙ୍ଗରେ।

ତିଗ୍ମଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ଖରଂ ତଦ୍ଵଦ୍‌ଦିଷ୍ଟୋଽନେହା ଚ କାଲକଃ । ଘସ୍ରୋ ଦିନାହନୀ ଚୈଧ ସାଯଂସନ୍ଧ୍ଯା ପିତୃପ୍ରସୂଃ ।। ୩୬୦.

ତିଗ୍ମ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖର — ଏହିଗୁଡିକ ତୀବ୍ରତା; ଦିଷ୍ଟ, ଅନୀହ, କାଳକ — ସମୟର ନାମ; ଘସ୍ର, ଦିନା, ଅହନୀ — ଦିନ; ଇଧ, ସାୟମ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ପିତୃପ୍ରସୂ — ସାନ୍ଧ୍ୟା, ସାୟନ୍ତନ, ପିତୃଙ୍କ ପୂଜା ସମୟ।

ପ୍ରତ୍ଯୂଷୋଽହର୍ମୁଖଂ କଲ୍ଯମୁଷଃପ୍ରତ୍ଯୂଷସୀ ଅପି । ପ୍ରାହ୍ଵାପରାଦ୍ଵମଧ୍ଯାହ୍ଣାସ୍ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯମଥ ଶର୍ଵ୍ଵରୀ ।। ୩୬୦.

ପ୍ରତ୍ୟୁଷ, ଅହର୍ମୁଖ, କଳ୍ୟମ, ଉଷଃପ୍ରତ୍ୟୁଷସୀ — ଏହିଗୁଡିକ ପ୍ରଭାତ; ପ୍ରାହ୍ୱ, ଅପରାହ୍ୱ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ — ସକାଳ, ବିକାଳ, ମଧ୍ୟଦିନ; ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା — ଦିନର ତିନି ସନ୍ଧି; ଶର୍ବରୀ — ରାତି।

ଯାମୀ ତମୀ ତମିସ୍ରା ଚ ଜ୍ଯୌତ୍ସ୍ନୀ ଚନ୍ଦ୍ରିକଯାନ୍ଵିତା । ଆଗାମିଵର୍ତ୍ତମାନାହର୍ଯୁକ୍ତାଯାଂ ନିଶି ପକ୍ଷିଣୀ ।। ୩୬୦.

ୟାମୀ, ତମୀ, ତମିସ୍ରା — ଏହିଗୁଡିକ ରାତିର ନାମ; ଜ୍ୟୌତ୍ସ୍ନୀ, ଚନ୍ଦ୍ରିକା — ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ; ଆଗାମୀ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅହର୍ୟୁକ୍ତା — ଆସୁଥିବା, ଚାଲୁଥିବା ଏବଂ ଦିନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ରାତି; ପକ୍ଷିଣୀ — ପକ୍ଷ।

ଅର୍ଦ୍ଧରାତ୍ରାନିଶୀଥୌ ଦ୍ଵୌ ପ୍ରଦୋଷୋ ରଜନୀମୁଖଂ । ସ ପର୍ଵ୍ଵସନ୍ଧିଃ ପ୍ରତିପତ୍ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯୋର୍ଯଦନ୍ତରମ୍ ।। ୩୬୦.

ଅର୍ଧରାତ୍ର, ନିଶୀଥ — ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରାତି; ପ୍ରଦୋଷ — ରାତି ଆରମ୍ଭ; ରଜନୀମୁଖ — ରାତିର ଆରମ୍ଭ; ପର୍ବସନ୍ଧି — ଚନ୍ଦ୍ରମାସର ଦିନ ସନ୍ଧି, ପ୍ରଥମ ଓ ପଞ୍ଚଦଶୀ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳ।

ପକ୍ଷାନ୍ତୌ ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯୌ ଦ୍ଵେ ପୌର୍ଣମାସୀ ତୁ ପୂର୍ଣିମା । କଲାହିନେ ସାନୁମତିଃ ପୂର୍ଣେ ରାକା ନିଶାକରେ ।। ୩୬୦.

ପକ୍ଷାନ୍ତ, ପଞ୍ଚଦଶୀ — ପକ୍ଷର ଶେଷ, ପଞ୍ଚଦଶ ଦିନ; ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ — ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର; କଳାହିନୀ — କ୍ଷୟ ଚନ୍ଦ୍ର; ଅନୁମତି — ବୃଦ୍ଧି ଚନ୍ଦ୍ର; ରାକା — ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

ଅମାଵାସ୍ଯା ତ୍ଵମାଵସ୍ଯା ଦର୍ଶଃ ସୂର୍ଯ୍ଯେନ୍ଦୁସଙ୍ଗମଃ । ସା ଦୃଷ୍ଟେନ୍ଦୁଃ ସିନୀଵାଲୀ ସା ନଷ୍ଟେନ୍ଦୁକଲା ହୁହୂଃ ।। ୩୬୦.

ଅମାବାସ୍ୟା — ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର; ଦର୍ଶ — ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ମିଶ୍ରଣ; ଦୃଷ୍ଟେନ୍ଦୁ — ଦେଖିବା ଚନ୍ଦ୍ର; ସିନୀବାଳୀ — ପତଳା ଚନ୍ଦ୍ର; ନଷ୍ଟେନ୍ଦୁକଳା — ହାରାଇଯାଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଂଶ; ହୁହୂ — ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅନ୍ୟ ନାମ।

ସଂଵର୍ତ୍ତଃ ପ୍ରଲଯଃ କଲ୍ପଃ କ୍ଷଯଃ କଲ୍ପାନ୍ତ ଇତ୍ଯପି । କଲୁଷଂ ଵୃଜିନୈନୋ।़ଘମଂହୋଦୁରିତଦୁଷ୍କୃତମ୍ ।। ୩୬୦.

ବିନାଶ, ପ୍ରଳୟ, ଏକ ଯୁଗର ଶେଷ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଳୟ—ଏହି ସବୁକୁ ମଳିନତା, ପାପ, ଦୁଷ୍କର୍ମ, ଭୟଙ୍କର ତ୍ରୁଟି ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମ୍ମମସ୍ତ୍ରିଯାଂ ପୁଣ୍ଯଶ୍ରେଯସୀ ସୁକୃତଂ ଵୃଷଃ । ମୁତ୍ପ୍ରୀତିଃ ପ୍ରମଦୋ ହର୍ଷଃ ପ୍ରମୋଦାମୋଦସମ୍ମଦାଃ ।। ୩୬୦.

ଧର୍ମ, ନାରୀରେ ପୁଣ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ଭଲ କାମ, ବୃଷଭ (ଧର୍ମର ପ୍ରତୀକ), ଆନନ୍ଦ, ସନ୍ତୋଷ, ଖୁସି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସ—ଏହି ସବୁ ନାରୀ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ।

ସ୍ଯାଦାନନ୍ଦଥୁରାନନ୍ଦଃ ଶର୍ମ୍ମଶାତସୁଖାନି ଚ । ଶ୍ଵାଶ୍ରେଯସଂ ଶିଵଂ ଭଦ୍ରଂ କଲ୍ଯାଣଂ ମଡ୍ଗଲଂ ଶୁଭମ୍ ।। ୩୬୦.

ଏଠି ଆନନ୍ଦ, ପରମ ସୁଖ, ଖୁସି, ଶତଗୁଣ ସୁଖ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ, ଭଲ ଭାଗ୍ୟ, ଶୁଭ, ମଙ୍ଗଳ, ଭଲ ଦୁଃଖ ଓ ଶୁଭତା ଅଛି।

ଭାଵୁକଂ ଭଵିକଂ ଭଵ୍ଯଂ କୁଶଲଂ କ୍ଷେମମସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ଦୈଵଂ ଦିଷ୍ଟଂ ଭାଗଧେଯଂ ଭାଗ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀ ନିଯତିର୍ଵ୍ଵିଧିଃ ।। ୩୬୦.

ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ଶୁଭତା, ଦକ୍ଷତା, ନିରାପଦତା—ଏହି ସବୁ ନାରୀ ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗିତ। ଭାଗ୍ୟ, ଦୈବ, ଅନୁଧାରଣ, ନିୟତି, ନାରୀ, ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ ଓ ବିଧି।

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଆତ୍ମା ପୁରୁଷଃ ପ୍ରଧାନଂ ପ୍ରକୃତିଃ ସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ଦୈଵଂ ଦିଷ୍ଟଂ ଭାଗଧେଯଂ ଭାଗ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀ ନିଯତିର୍ଵ୍ଵିଧିଃ ।। ୩୬୦.

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଆତ୍ମା, ପୁରୁଷ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରକୃତି—ଏହି ସବୁ ନାରୀ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ଭାଗ୍ୟ, ଦୈବ, ଅନୁଧାରଣ, ନିୟତି, ନାରୀ, ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ ଓ ବିଧି।

ଚିତ୍ତନ୍ତୁ ଚେତୋ ହୃଦଯଂ ସ୍ଵାନ୍ତଂ ହୃନ୍ମାନସମ୍ମନଃ । ବୁଦ୍ଧିର୍ମ୍ମନୀଷା ଵିଷଣା ଧୀଃ ପ୍ରଜ୍ଞା ଶେମୁଷୀ ମତିଃ ।। ୩୬୦.

ମନ, ଚିନ୍ତା, ହୃଦୟ, ଅନ୍ତଃକରଣ, ହୃଦୟ ଓ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ, ଉପଲବ୍ଧି, ପ୍ରଜ୍ଞା, ଜ୍ଞାନ ଓ ମତି।

ପ୍ରେକ୍ଷୋପଲବ୍ଧିଶ୍ଚିତ୍ସମ୍ବିତ୍ପ୍ରତିପଜ୍ଜ୍ଞପ୍ତିଚେତନାଃ । ଧୀର୍ଧାରଣାଵତୀ ମେଧା ସଙ୍କଲ୍ପଃ କର୍ମ୍ମ ମାନସଂ ।। ୩୬୦.

ଦୃଷ୍ଟି, ଉପଲବ୍ଧି, ଚେତନା, ସଚେତନତା, ପ୍ରାପ୍ତି, ପରିଚୟ, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ମୃତି, ମନେ ଧରିବା, ସଂକଳ୍ପ ଓ ମାନସିକ କାର୍ଯ୍ୟ।

ସଙ୍‌ଖ୍ଯା ଵିଚାରଣା ଚର୍ଚ୍ଚା ଵିଚିକିତ୍ସା ତୁ ସଂଶଯଃ । ଅଧ୍ଯାହାରସ୍ତର୍କ୍କ ଊହଃ ସମୌ ନିର୍ଣଯନିଶ୍ଚଯୌ ।। ୩୬୦.

ଗଣନା, ଚିନ୍ତନ, ଆଲୋଚନା, ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତା; ଅନୁମାନ, ତର୍କ, ଅନୁମାନ କରିବା, ନିଷ୍କର୍ଷ ଓ ନିଶ୍ଚୟ।

ମିଥ୍ଯାଦୃଷ୍ଟିର୍ନାମ୍ତିକତା ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ମ୍ମିଥ୍ଯାମତିର୍ଭ୍ରମଃ । ଅଙ୍ଗୀକାରାଭ୍ଯୁପଗମପ୍ରତିଶ୍ରଵସମାଧଯଃ ।। ୩୬୦.

ମିଥ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟି, ନିକଟତା, ଭ୍ରମ, ଭ୍ରାନ୍ତି, ମିଥ୍ୟା ବୁଝିବା, ଭ୍ରମଣ; ଗ୍ରହଣ, ସ୍ୱୀକୃତି, ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ।

ମୋକ୍ଷେ ଧୀର୍ଜ୍ଞାନମନ୍ଯତ୍ର ଵିଜ୍ଞାନଂ ଶିଲ୍ପଶାସ୍ତ୍ରଯୋଃ । ମୁକ୍ତିଃ କୈଵଲ୍ଯନିର୍ଵ୍ଵାଣଶ୍ରେଯୋନିଃ ଶ୍ରେଯସାମୃତଂ ।। ୩୬୦.

ମୋକ୍ଷରେ ଦୃଢତା ଓ ଜ୍ଞାନ; ଅନ୍ୟଠାରେ କଳା ଓ ବିଦ୍ୟାରେ ବିବେକ; ମୁକ୍ତି, ଏକାକିତ୍ୱ, ନିର୍ବାଣ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳର ମୂଳ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଅମୃତ।