ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଦେଵା ଵୃନ୍ଦାରକା ଲେଖା ରୁଦ୍ରାଦ୍ଯା ଗଣଦେଵତାଃ । ଵିଦ୍ଯାଧରୋଽପ୍ସରୋଯକ୍ଷରକ୍ଷୋଗନ୍ଧର୍ଵକିନ୍ନରାଃ ।। ୩୬୦.

ଦେବତାମାନେ, ବୃନ୍ଦାରକ, ଲେଖା, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଦଳ; ବିଦ୍ୟାଧର, ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନର।

ପିଶାଚୋ ଗୁହ୍ଯକଃ ସିଦ୍ଧୋ ଭୂତୋଽମୀ ଦେଵଯୋନଯଃ । ଦେଵଦ୍ଵିଷୋଽସୁରା ଦୈତ୍ଯାଃ ସୁଗତଃ ସ୍ଯାତ୍ତଥାଗତଃ ।। ୩୬୦.

ପିଶାଚ, ଗୁହ୍ୟକ, ସିଦ୍ଧ, ଭୂତ—ଏମାନେ ଦେବ ଯୋନିର ପ୍ରାଣୀ। ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଅସୁର, ଦୈତ୍ୟ, ସୁଗତ ଓ ତଥାଗତ।

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମଭୂଃ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନ୍ନାରାଯଣୋ ହରିଃ । ରେଵତୀଶୋ ହଲୀ ରାମଃ କାମଃ ପରଞ୍ଚଶରଃ ସ୍ମରଃ ।। ୩୬୦.

ବ୍ରହ୍ମା, ଆତ୍ମଭୂ, ସୁରଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ହରି; ରେବତୀଶ, ହଳୀ, ରାମ, କାମ, ପରଞ୍ଚଶର ଓ ସ୍ମର।

ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ପଦ୍ମାଲଯା ପଦ୍ମା ସର୍ଵ୍ଵଃ ସର୍ଵ୍ଵେଶ୍ଵରଃ ଶିଵଃ । କପର୍ଦୋଽସ୍ଯ ଜଟାଜୂଟଃ ପିନାକୋଽଜଗବନ୍ଧନୁଃ ।। ୩୬୦.

ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଯିଏ ପଦ୍ମରେ ବସିଥାନ୍ତି, ପଦ୍ମ ନିଜେ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ, ଶିବ; ତାଙ୍କର ଜଟା ଉଚ୍ଚ ଭାବେ ଗୁଞ୍ଜି ରହିଛି, ତାଙ୍କର ଧନୁ 'ପିନାକ', ଯାହା ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଛି।

ପ୍ରମଥାଃ ସ୍ଯୁଃ ପାରିଷଦା ମୃଡ଼ାନୀ ଚଣ୍ଡିକାଽମ୍ବିକା । ଦ୍ଵୈମାତୁରୋ ଗଜାସ୍ଯଶ୍ଚ ସେନାନୀରଗ୍ନିଭୂର୍ଗୁହଃ ।। ୩୬୦.

ପ୍ରମଥାମାନେ ତାଙ୍କର ସହାୟକ, ମୃଦାନୀ, ଚଣ୍ଡିକା ଓ ଅମ୍ବିକା; ଦୁଇ ମାଁର ଶିଶୁ, ହାତୀମୁଖ, ଏବଂ ସେନାପତି — ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମିତ ଗୁହା।

ଆଖଣ୍ଡଲଃ ସୁନାସୀରଃ ସୁତ୍ରାମାଣୋ ଦିଵସ୍ପତିଃ । ପୁଲୋମଜା ଶଚୀନ୍ଦ୍ରାଣୀ ଦେଵୀ ତସ୍ଯ ତୁ ଵଲ୍ଲଭା ।। ୩୬୦.

ଆଖଣ୍ଡଳ, ସୁନାସୀର, ସୁତ୍ରାମା, ଦିବସର ପ୍ରଭୁ; ପୁଲୋମାର ଝିଅ, ଶଚୀ, ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସଙ୍ଗିନୀ।

ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରାସାଦୋ ଵୈଜଯନ୍ତୋ ଜଯନ୍ତଃ ପାକଶାସନିଃ । ଐଶଵତେଽଭ୍ରମାତହ୍ଗୈରାଵଣାଭ୍ରମୁଵଲ୍ଲଭାଃ ।। ୩୬୦.

ତାଙ୍କର ରାଜପ୍ରାସାଦ 'ବୈଜୟନ୍ତ', ତାଙ୍କର ପୁଅ 'ଜୟନ୍ତ', ତାଙ୍କର ହସ୍ତି 'ଏରାବତ', ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାମାନେ ମେଘକନ୍ୟାମାନେ।

ହ୍ରାଦିନୀ ଵଜ୍ରମସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ଯାତ୍ କୁଲିଶମ୍ଭିଦୁରଂ ପଵିଃ । ଵ୍ଯୋମଯାନଂ ଵିମାନୋଽସ୍ତ୍ରୀ ପୀଯୂଷମମୃତଂ ସୁଧା ।। ୩୬୦.

ହ୍ରାଦିନୀ ତାଙ୍କର ବଜ୍ରାୟୁଧ, ପାହାଡ଼କୁ ଭାଙ୍ଗିବା କୁଲିଶ; ତାଙ୍କର ରଥ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ବିମାନ, ତାଙ୍କର ପାନୀୟ ଅମୃତ, ସୁଧା।

ସ୍ଯାତ୍ ସୁଧର୍ମ୍ମା ଦେଵସଭା ସ୍ଵର୍ଗଙ୍ଗା ସୁରଦୀର୍ଘିକା । ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ବହୁଷ୍ଵପ୍ସରସଃ ସ୍ଵର୍ଵ୍ଵେଶ୍ଯା ଉର୍ଵ୍ଵଶୀମୁଖାଃ ।। ୩୬୦.

ସୁଧର୍ମା ଦେବସଭା, ସ୍ୱର୍ଗ ଗଙ୍ଗା ଓ ଦେବୀ ଦୀର୍ଘିକା; ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଅପ୍ସରା, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉର୍ବଶୀ ପ୍ରମୁଖ।

ହାହା ହ୍ହୂସ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵା ଅଗ୍ନିର୍ଵଗ୍ନିର୍ଧନଞ୍ଚଯଃ । ଜାତଵେଦାଃ କୃଷ୍ଣଵର୍ତ୍ମା ଆଶ୍ରଯାଶଶ୍ଚ ପାଵକଃ ।। ୩୬୦.

ହାହା ଓ ହୁହୁ ଗନ୍ଧର୍ବ; ଅଗ୍ନି, ଭାନ୍ନି, ଧନଞ୍ଜୟ; ଜାତବେଦ, କୃଷ୍ଣବର୍ତ୍ମା, ଆଶ୍ରୟ, ପାବକ।

ହିରଣ୍ଯରେତାଃ ସପ୍ତାର୍ଚ୍ଚିଃ ଶୁକ୍ରଶ୍ଚୈଵାଶୁଶୁକ୍ଷଣିଃ । ଶୁଚିରପ୍‌ପିତ୍ତମୋର୍ଵ୍ଵସ୍ତୁ ଵାଡବୋ ଵଡଵାନଲଃ ।। ୩୬୦.

ହିରଣ୍ୟରେତା, ସପ୍ତାର୍ଚ୍ଚି, ଶୁକ୍ର, ଆଶୁଶୁକ୍ଷଣି; ଶୁଚି, ଅପିତ୍ତ, ମୋର୍ବ୍ବାସୁ, ବଡ଼ବା, ବଡ଼ବାନଳ।

ଵହ୍ନେର୍ଦ୍ଵଯୋର୍ଜ୍ଵାଲକୀଲାଵର୍ଚ୍ଚିତିଃ ଶିଖା ସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ତ୍ରିଷୁ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗୋଽଗ୍ରିକଣୋ ଧର୍ମ୍ମରାଜଃ ପରେତରାଟ୍ ।। ୩୬୦.

ଅଗ୍ନିର ଦୁଇ ରୂପରେ, ଜ୍ୱାଳା କିଳା, ଅର୍ଚ୍ଚିତି ଶିଖା; ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଟିଏ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ, ଅଗ୍ନିକଣ, ଧର୍ମରାଜ, ପରେତରାଟ।

କାଲୋଽନ୍ତକୋ ଦଣ୍ଡଧରଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧେଦେଵୋଽଥ ରାକ୍ଷସଃ । କୌଣପାସ୍ରପକ୍ରଵ୍ଯାଦା ଯାତୁଧାନଶ୍ଚ ନୈର୍ଋତିଃ ।। ୩୬୦.

କାଳ, ଅନ୍ତକ, ଦଣ୍ଡଧାରୀ, ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ, ରାକ୍ଷସ; କୌଣପ, ଅସ୍ରପ, କ୍ରବ୍ୟାଦ, ଯାତୁଧାନ, ନୈରୃତି।

ପ୍ରଚେତା ଵରୂଣଃ ପାଶୀ ସ୍ଵସନଃ ସ୍ପର୍ଶନୋଽନିଲଃ । ସଦାଗତିର୍ମାତରିଶ୍ଵା ପ୍ରାଣୋ ମରୁତ୍ ସମୀରଣଃ ।। ୩୬୦.

ପ୍ରଚେତ, ବରୁଣ, ପାଶଧାରୀ, ସ୍ୱସନ, ସ୍ପର୍ଶନ, ଅନିଳ; ସଦାଗତି, ମାତରିଶ୍ୱା, ପ୍ରାଣ, ମରୁତ, ସମୀରଣ।

ଜଵୋ ରଂହସ୍ତରସୀ ତୁ ଲଘୁକ୍ଷିପ୍ରମରନ୍ଦ୍ରୁତମ୍ । ସତ୍ଵରଂ ଚପଲଂ ସୂର୍ଣମଵିଲମ୍ବିତମାଶୁ ଚ ।। ୩୬୦.

ତୀବ୍ର ଗତି, ଶୀଘ୍ରତା, ତେଜ, ହଲକା, ତ୍ୱରିତ, ଦ୍ରୁତ ଦୌଡ଼; ତ୍ୱରା, ଚଞ୍ଚଳତା, ନିଶ୍ଚିତତା, ବିଳମ୍ବ ନଥିବା, ଅତି ତ୍ୱରା।

ସତତେଽନାରତାଶ୍ରାନ୍ତସନ୍ତତାଵିରତାନିଶଂ । ନିତ୍ଯାନଵଲରତାଜସ୍ରମପ୍ଯଥାତିଶଯୋ ଭରଃ ।। ୩୬୦.

ସଦା, ଅବିରତ, ଅଶ୍ରାନ୍ତ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଅବିରତ ଦିନ ଓ ରାତି; ନିତ୍ୟ ଚଳନଶୀଳ, ସଦା କ୍ରିୟାଶୀଳ, ଅବିରତ, ଅତି ତୀବ୍ର।

ଅତିଵେଲଭୃଶାତ୍ଯର୍ଥାତିମାତ୍ରୋଦ୍ଗାଢନିର୍ଭରମ୍ । ତୀଵ୍ରୈକାନ୍ତନିତାନ୍ତାନି ଗାଢଵାଢଦୃଢାନି ଚ ।। ୩୬୦.

ଅତିରିକ୍ତ, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅତି ତୀବ୍ର, ସର୍ବାଧିକ ମାପର, ଗଭୀର ଭରିପୁରା; ତୀବ୍ର, ଏକମାତ୍ର, ଶେଷ, ଗାଢ଼, ଦୃଢ଼, ଭିତି।

ଗୁହ୍ଯକେଶୋ ଯକ୍ଷରାଜୋ ରାଜରାଜୋ ଧନାଧିପଃ । ସ୍ଯାତ୍ କିନ୍ନରଃ କିଂପୁରୁଷସ୍ତୁରଙ୍ଗଵଦନୋ ମଯୁଃ ।। ୩୬୦.

ଗୁହ୍ୟକେଶ, ଯକ୍ଷମାନେର ରାଜା, ରାଜାମାନେର ରାଜା, ଧନର ଅଧିପତି; କିନ୍ନର, କିମ୍ପୁରୁଷ, ଘୋଡ଼ାମୁଖ, ମୟୁ।

ନିଧିର୍ନ୍ନା ଶେଵଧିର୍ଵ୍ଯୋମ ତ୍ଵଭ୍ରଂ ପୁଷ୍କରମମ୍ବରମ୍ । ଦ୍ଯୋଦିଵୌ ଚାନ୍ତରୀକ୍ଷଂ ଖଂ କାଷ୍ଠାଶାକକୁଭୋ ଦିଶଃ ।। ୩୬୦.

ଧନର ଭଣ୍ଡାର, ଗୁପ୍ତ ଧନ, ଆକାଶ, ମେଘ, ପଦ୍ମ, ଆମ୍ବର; ଦ୍ୟୁ, ଦିବସ, ମଧ୍ୟ ଆକାଶ, ଖ, ଦିଗ, ଦିଶା।

ଅଭ୍ଯନ୍ତରନ୍ତ୍ଵନ୍ତରାଲଞ୍ଚକ୍ରଵାଡ଼ନ୍ତୁ ମଣ୍ଡଲଂ । ତଡିତ୍ଵାନ୍ ଵାରିଦୋ ମେଘସ୍ତନଯିତ୍ନୁର୍ଵଲାହକଃ ।। ୩୬୦.

ଅଭ୍ୟନ୍ତର, ମଧ୍ୟଭାଗ, ପର୍ବତ ଚକ୍ର, ମଣ୍ଡଳ; ତଡିତ, ବର୍ଷା ଆଣିବା, ମେଘ, ତୁଡ଼ିଲା, ବର୍ଷା ମେଘ।

କାଦମ୍ବିନୀ ମେଧମାଲା ସ୍ତନିତଂ ଗର୍ଜିତଂ ତଥା । ଶମ୍ପାଶତହ୍ନଦାହ୍ନାଦିନ୍ଯୈରାଵତ୍ଯଃ କ୍ଷଣପ୍ରଭାଃ ।। ୩୬୦.

କାଦମ୍ବିନୀ, ମେଘମାଳା, ତୁଡ଼ିଲା, ଗର୍ଜନ; ବର୍ଷା, ବର୍ଷାର ଶବ୍ଦ, ଏରାବତ ମେଘର ଅସ୍ଥାୟୀ ଚମକ।

ତଡିତ୍ସୌଦାମିନୀ ଵିଦ୍ଯୁଚ୍ଚଞ୍ଚଲା ଚପଲାଽପି ଚ । ସ୍ଫୂର୍ଜଥୁର୍ଵ୍ଵଜ୍ରନିଷ୍ପେଷୋ ଵୃଷ୍ଟିଘାତସ୍ତ୍ଵଵଗ୍ରହଃ ।। ୩୬୦.

ବିଦ୍ୟୁତ୍, ତାଡିତ୍, ଚଞ୍ଚଳ ଆଲୋକ ରେଖା, ଚମକୁଥିବା ଆଲୋକ; ବଜ୍ରର ଗୁଞ୍ଜନ, ବର୍ଷାର ଆଘାତ ଏବଂ ଭାରି ବର୍ଷା।

ଧାରା ସମ୍ପାତ୍ ଆଶାରଃ ଶୀକରୋଽମ୍ବୁକଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଵର୍ଷୋପଲସ୍ତୁ କରକା ମେଘଚ୍ଛନ୍ନେଽହ୍ନି ଦୁର୍ଦ୍ଦିନଂ ।। ୩୬୦.

ଧାରା, ପ୍ରବାହ, ଝରଣା, ଚିଟିକି, ଜଳର ଫୁଟିଯାଇଥିବା ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଫୁଟା; ବର୍ଷାର ହାଲ୍, ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ଦିନକୁ ଦୁର୍ଦ୍ଦିନ କୁହାଯାଏ।

ଅନ୍ତର୍ଧା ଵ୍ଯଵଧା ପୁଂସି ତ୍ଵନ୍ତର୍ଦ୍ଧିଂରପଵାରଣଂ । ଅପିଧାନତିରୋଧାନପିଧାନଚ୍ଛନାନି ଚ ।। ୩୬୦.

ଗୁମ ହେବା, ଲୁଚିବା, ମନୁଷ୍ୟର ମନ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଅବସ୍ଥା; ଆଉ ଢାକିବା, ଲୁଚାଇ ରଖିବା, ଆଶ୍ରୟ ଦେବା।

ଅବ୍ଜୋ ଜୈଵାତୃକଃ ସୋମୋ ଗ୍ଲୌର୍ମୃଗାଙ୍କଃ କଲାନିଧିଃ । ଵିଧୁଃ କୁମୁଦଵନ୍ଧୁଶ୍ଚ ଵିମ୍ବୋଽସ୍ତ୍ରୀ ମଣ୍ଡଲଂ ତ୍ରିଷୁ ।। ୩୬୦.

ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଜୈବାତୃକ, ସୋମ, ଗ୍ଲୌର, ମୃଗାଙ୍କ, କଳାନିଧି, ବିଧୁ, କୁମୁଦର ସହଯାତୀ, ବିମ୍ବ, ଷ୍ଟ୍ରୀ, ମଣ୍ଡଳ — ଏହିଗୁଡିକ ଚନ୍ଦ୍ରର ନାମ।

କଲା ତୁ ଷୋଡଶୋ ଭାଗୋ ଭିତ୍ତଂ ଶକଲଖଣ୍ଡକେ । ଚନ୍ଦ୍ରିକା କୌମୁଦୀ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ତ୍ରା ପ୍ରସାଦସ୍ତୁ ପ୍ରସନ୍ନତା ।। ୩୬୦.

କଳା ଅର୍ଥ ଏକ ଶୋଡଶାଂଶ, ଭାଗ, ଖଣ୍ଡ, ଟୁକୁଡା; ଚନ୍ଦ୍ରିକା, କୌମୁଦୀ, ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଅର୍ଥ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ; ପ୍ରସାଦ ଅର୍ଥ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା।

ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଲକ୍ଷ୍ମକଂ ଚିହ୍ନଂ ଶୋଭା କାନ୍ତିଦ୍ଯୁ ତିଶ୍ଛଵିଃ । ସୁଷମା ପରମା ଶୋଭା ତୁଷାରସ୍ତୁହିନଂ ହିମଂ ।। ୩୬୦.

ଚିହ୍ନ, ଚିହ୍ନା, ଚିହ୍ନ, ଶୋଭା, କାନ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଚମକ; ସୁଷମା ଅର୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୋଭା; ତୁଷାର, ତୁହିନ, ହିମ ଅର୍ଥ ପାଳି, ବରଫ।

ଅଵଶ୍ଯାଯସ୍ତୁ ନୀହାରଃ ପ୍ରାଲେଯଃ ଶିଶିରୋ ହିମଃ । ନକ୍ଷତ୍ରମୃକ୍ଷଂ ଭନ୍ତାରା ତାରକାପ୍ଯୁଡୁ ଵା ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ।। ୩୬୦.

ଅବଶ୍ୟାୟ ଅର୍ଥ କୁହୁଡ଼ି, ନୀହାର ଅର୍ଥ ଧୂସର, ପ୍ରାଲେୟ ଅର୍ଥ ବରଫ, ଶିଶିର ଅର୍ଥ ଶୀତଳ, ହିମ ଅର୍ଥ ବରଫ; ନକ୍ଷତ୍ର, ଋକ୍ଷ, ଭାନ୍ତାର, ତାରକା, ଉଡୁ — ଏହିଗୁଡିକ ତାରା ନାମ, ଷ୍ଟ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରେ ତାରା।

ଗୁରୁର୍ଜୀଵ ଆଙ୍ଗିରସ ଉଶନା ଭାର୍ଗଵଃ କଵିଃ । ଵିଧୁନ୍ତୁଦସ୍ତମୋ ରାହୁର୍ଲ୍ଲଗ୍ନଂ ରାଶ୍ଯୁଦଯଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୬୦.

ଗୁରୁ, ଜୀବ, ଆଙ୍ଗିରସ, ଉଶନା, ଭାର୍ଗବ, କବି — ଏହିଗୁଡିକ ଗ୍ରହର ନାମ; ବିଧୁନ୍ତୁଦ ଅର୍ଥ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଛାୟା, ତମ ଅର୍ଥ ଅନ୍ଧାର, ରାହୁ ଅର୍ଥ ଉତ୍ତର ଗ୍ରହଣ, ଲଗ୍ନ ଅର୍ଥ ଉଦୟ, ରାଶିଉଦୟ ଅର୍ଥ ରାଶିର ଉଦୟ।