ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଏଵଂ ଵିଭାଵଯିଷ୍ଯନ୍ତି ବୋଭଵିଷ୍ଯତି ରୂପକଂ । ଘଟଯେତ୍ ପଟଯେତ୍ତଦ୍ଵତ୍ ପୁତ୍ରୀଯତି ଚ କାମ୍ଯତି ।। ୩୫୮.

ଏଭଳି ଭାବିବେ, ରୂପ ହେବ। ଏପରି ତିଆରି କରିବା, ପଢିବା, ପୁଅ ହେବା ଓ ଇଚ୍ଛା କରିବା ଉଚିତ।

କୁମାର ଉଵାଚ କୃତସ୍ତ୍ରିଷ୍ଵପି ଵିଜ୍ଞେଯା ଭାଵେ କର୍ମ୍ମଣି କର୍ତ୍ତରି । ଅଜ୍ଲ୍ଯୁଟ୍ କ୍ତିନ୍ ଘଞୋ ଭାଵେ ଯୁଜକାରତ ଏଵ ଚ ।। ୩୫୯.

କୁମାର କହିଲେ: କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଥିବା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ—ଭାବ, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା। ଅଜ୍, ୟୁଟ୍, କ୍ତିନ୍ ଓ ଘଣ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଭାବ ଦେଖାଏ, ୟୁଜ୍ ଓ କାର ମଧ୍ୟ।

ଅଚି ଧର୍ମ୍ମସ୍ଯ ଵିନଯ ଉତ୍କରଃ ପ୍ରକରସ୍ତଥା । ଦେଵୋ ଭଦ୍ରଃ ଶ୍ରୀକରଶ୍ଚ ତ୍ଲୁଟି ରୂପନ୍ତୁ ଶୋଭନମ୍ ।। ୩୫୯.

‘ଅ’ ସ୍ୱର ଯୋଗେ ଧର୍ମ, ନମ୍ରତା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଓ ବିଶେଷତା ଅର୍ଥ ମିଳେ। ଦେବ, ଶୁଭ, ଶ୍ରୀଦାୟକ ଓ ତ୍ଲୁଟ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ରୂପ ଶୋଭାବନ୍ତ ହୁଏ।

କ୍ତିନି ଵୃଦ୍ଧିସ୍ତୁତିମତୋ ଘଞି ବାଵୋଽଥ ଯୁଚ୍ଯପି । କାରଣା ଭାଵନେତ୍ଯାଦି ଅକାରେ ଚ ଚିକିତ୍ସଯା ।। ୩୫୯.

କ୍ତିନ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍ତୁତି ଅଛି। ଘଣ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ଭାବ ଅଛି, କେବେ କେବେ ୟୁଚ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ମଧ୍ୟ। କାରଣକୁ ‘ଭାବ’ ବୋଲାଯାଏ, ଏବଂ ଚିକିତ୍ସାରେ ‘ଅ’ ର ଅର୍ଥ ଏଭଳି।

ତଥା ତଵ୍ଯୋ ହ୍ଯନୀଯଶ୍ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ କରଣୀଯକମ୍ । ଦେଯଂ ଧ୍ଯେଯଞ୍ଚୈଵ ଯତି ଣ୍ଯତି କାର୍ଯ୍ଯଞ୍ଚ କୃତ୍ଯକାଃ ।। ୩୫୯.

ଏପରି, ତବ୍ୟ ଓ ଅନୀୟ ପ୍ରତ୍ୟୟ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ କାମ ଓ କରିବାକୁ ହେଉଥିବା କାମ ଦେଖାଏ। ଦେୟ, ଧ୍ୟେୟ, ଯତି, ଣ୍ୟତି, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କୃତ୍ୟ—ଏହାମାନେ କରିବାକୁ ଥିବା କାମକୁ ଦର୍ଶାଏ।

କର୍ତ୍ତରି କ୍ତାଦଯୋ ଜ୍ଞେଯା ଭାଵେ କର୍ମ୍ମଣି ଚ କ୍କଚିତ୍ । ଗତୋ ଗ୍ରାମଂ ଗତୋ ଗ୍ରମ ଆଶ୍ଲିଷ୍ଟଶ୍ଚ ଗୁରୁସ୍ତ୍ବଯା ।। ୩୫୯.

କର୍ତ୍ତା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କ୍ତା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ପ୍ରତ୍ୟୟ ବୁଝିବା ଉଚିତ, କେବେ କେବେ ଭାବ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ‘ସେ ଗାଁକୁ ଗଲେ’, ‘ସେ ଗାଁକୁ ଗଲେ’, ‘ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ତୁମେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛ’।

ଶତୃଙ୍‌ଶାନଚୌ ଭଵନ୍ ଏଧମାନୋ ଭଵନ୍ତ୍ଯପି । ପୁଣ୍ ତୃଚୌ ସର୍ଵ୍ବଧାତୁଭ୍ଯୋ ଭାଵକୋ ଭଵିତା ତଥା ।। ୩୫୯.

ଶତୃ ଓ ଶାନଚ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ‘ହେଉଛି’ ଅର୍ଥ ମିଳେ; ‘ଏଧମାନ’ ଓ ‘ଭବନ୍ତ’ ମଧ୍ୟ। ପୁ ଓ ତୃଚ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ସମସ୍ତ ଧାତୁରୁ ‘ଭାବ’ ଅର୍ଥ ଦେଉଛି, ‘ଭବିତା’ ମଧ୍ୟ।

କ୍କିବନ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂଶ୍ଚ ଭୂତେ ଲିଟଃ କ୍କନ୍ସୁ କାନ ଚ । ବଭୂଵିଵାନ୍ ପେଚିଵାଂଶ୍ଚ ପେଚାନଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନକଃ ।। ୩୫୯.

କ୍କି ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ‘ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ହୁଏ। ଅତୀତ କାଳରେ ଲିଟ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ, କ୍କନ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ‘ବଭୂବିବାନ’, ‘ପେଚିବାନ’, ‘ପେଚାନ’, ‘ଶ୍ରଦ୍ଧାଧାନକ’।

ଅଣି ସ୍ଯୁଃ କୁମ୍ଭକାରାଦ୍ଯା ଭୂତେପ୍ଯୁଣାଦଯଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଵାଯୁଃ ପାଯୁଶ୍ଚ କାରୁଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵହୁଲଂ ଛନ୍ଦସୀରିତଂ ।। ୩୫୯.

ଅଣ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ‘କୁମ୍ଭକାର’ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଶବ୍ଦ ହୁଏ। ଅତୀତ କାଳରେ ଉଣ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟୟ ମନେ ରଖାଯାଏ। ‘ବାୟୁ’, ‘ପାୟୁ’ ଓ ‘କାରୁ’ ମିଳେ, ବେଦରେ ଏପରି ଅନେକ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ସ୍ଵର୍ଗାଦିନାମଲିଙ୍ଗୋ ଯୋ ହରିସ୍ତଂ ପ୍ରଵଦାମି ତେ । ସ୍ଵଃ ସ୍ଵର୍ଗନାକତ୍ରିଦିଵା ଦ୍ଯୋଦିଵୌ ଦ୍ଵେତ୍ରିପିଷ୍ଟପଂ ।। ୩୬୦.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ହରି, ‘ସ୍ୱର୍ଗ’ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଶବ୍ଦର ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗ ରୂପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—‘ସ୍ୱଃ’, ‘ସ୍ୱର୍ଗ’, ‘ନକ’, ‘ତ୍ରିଦିବ’, ‘ଦ୍ୟୁ’, ‘ଦିବ’, ‘ଦ୍ୱିତ୍ର’, ‘ପିଷ୍ଟପ’।

ଦେଵା ଵୃନ୍ଦାରକା ଲେଖା ରୁଦ୍ରାଦ୍ଯା ଗଣଦେଵତାଃ । ଵିଦ୍ଯାଧରୋଽପ୍ସରୋଯକ୍ଷରକ୍ଷୋଗନ୍ଧର୍ଵକିନ୍ନରାଃ ।। ୩୬୦.

ଦେବତାମାନେ, ବୃନ୍ଦାରକ, ଲେଖା, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଦଳ; ବିଦ୍ୟାଧର, ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନର।

ପିଶାଚୋ ଗୁହ୍ଯକଃ ସିଦ୍ଧୋ ଭୂତୋଽମୀ ଦେଵଯୋନଯଃ । ଦେଵଦ୍ଵିଷୋଽସୁରା ଦୈତ୍ଯାଃ ସୁଗତଃ ସ୍ଯାତ୍ତଥାଗତଃ ।। ୩୬୦.

ପିଶାଚ, ଗୁହ୍ୟକ, ସିଦ୍ଧ, ଭୂତ—ଏମାନେ ଦେବ ଯୋନିର ପ୍ରାଣୀ। ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଅସୁର, ଦୈତ୍ୟ, ସୁଗତ ଓ ତଥାଗତ।

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମଭୂଃ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନ୍ନାରାଯଣୋ ହରିଃ । ରେଵତୀଶୋ ହଲୀ ରାମଃ କାମଃ ପରଞ୍ଚଶରଃ ସ୍ମରଃ ।। ୩୬୦.

ବ୍ରହ୍ମା, ଆତ୍ମଭୂ, ସୁରଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ହରି; ରେବତୀଶ, ହଳୀ, ରାମ, କାମ, ପରଞ୍ଚଶର ଓ ସ୍ମର।

ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ପଦ୍ମାଲଯା ପଦ୍ମା ସର୍ଵ୍ଵଃ ସର୍ଵ୍ଵେଶ୍ଵରଃ ଶିଵଃ । କପର୍ଦୋଽସ୍ଯ ଜଟାଜୂଟଃ ପିନାକୋଽଜଗବନ୍ଧନୁଃ ।। ୩୬୦.

ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଯିଏ ପଦ୍ମରେ ବସିଥାନ୍ତି, ପଦ୍ମ ନିଜେ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ, ଶିବ; ତାଙ୍କର ଜଟା ଉଚ୍ଚ ଭାବେ ଗୁଞ୍ଜି ରହିଛି, ତାଙ୍କର ଧନୁ 'ପିନାକ', ଯାହା ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଛି।

ପ୍ରମଥାଃ ସ୍ଯୁଃ ପାରିଷଦା ମୃଡ଼ାନୀ ଚଣ୍ଡିକାଽମ୍ବିକା । ଦ୍ଵୈମାତୁରୋ ଗଜାସ୍ଯଶ୍ଚ ସେନାନୀରଗ୍ନିଭୂର୍ଗୁହଃ ।। ୩୬୦.

ପ୍ରମଥାମାନେ ତାଙ୍କର ସହାୟକ, ମୃଦାନୀ, ଚଣ୍ଡିକା ଓ ଅମ୍ବିକା; ଦୁଇ ମାଁର ଶିଶୁ, ହାତୀମୁଖ, ଏବଂ ସେନାପତି — ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମିତ ଗୁହା।

ଆଖଣ୍ଡଲଃ ସୁନାସୀରଃ ସୁତ୍ରାମାଣୋ ଦିଵସ୍ପତିଃ । ପୁଲୋମଜା ଶଚୀନ୍ଦ୍ରାଣୀ ଦେଵୀ ତସ୍ଯ ତୁ ଵଲ୍ଲଭା ।। ୩୬୦.

ଆଖଣ୍ଡଳ, ସୁନାସୀର, ସୁତ୍ରାମା, ଦିବସର ପ୍ରଭୁ; ପୁଲୋମାର ଝିଅ, ଶଚୀ, ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସଙ୍ଗିନୀ।

ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରାସାଦୋ ଵୈଜଯନ୍ତୋ ଜଯନ୍ତଃ ପାକଶାସନିଃ । ଐଶଵତେଽଭ୍ରମାତହ୍ଗୈରାଵଣାଭ୍ରମୁଵଲ୍ଲଭାଃ ।। ୩୬୦.

ତାଙ୍କର ରାଜପ୍ରାସାଦ 'ବୈଜୟନ୍ତ', ତାଙ୍କର ପୁଅ 'ଜୟନ୍ତ', ତାଙ୍କର ହସ୍ତି 'ଏରାବତ', ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାମାନେ ମେଘକନ୍ୟାମାନେ।

ହ୍ରାଦିନୀ ଵଜ୍ରମସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ଯାତ୍ କୁଲିଶମ୍ଭିଦୁରଂ ପଵିଃ । ଵ୍ଯୋମଯାନଂ ଵିମାନୋଽସ୍ତ୍ରୀ ପୀଯୂଷମମୃତଂ ସୁଧା ।। ୩୬୦.

ହ୍ରାଦିନୀ ତାଙ୍କର ବଜ୍ରାୟୁଧ, ପାହାଡ଼କୁ ଭାଙ୍ଗିବା କୁଲିଶ; ତାଙ୍କର ରଥ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ବିମାନ, ତାଙ୍କର ପାନୀୟ ଅମୃତ, ସୁଧା।

ସ୍ଯାତ୍ ସୁଧର୍ମ୍ମା ଦେଵସଭା ସ୍ଵର୍ଗଙ୍ଗା ସୁରଦୀର୍ଘିକା । ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ବହୁଷ୍ଵପ୍ସରସଃ ସ୍ଵର୍ଵ୍ଵେଶ୍ଯା ଉର୍ଵ୍ଵଶୀମୁଖାଃ ।। ୩୬୦.

ସୁଧର୍ମା ଦେବସଭା, ସ୍ୱର୍ଗ ଗଙ୍ଗା ଓ ଦେବୀ ଦୀର୍ଘିକା; ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଅପ୍ସରା, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉର୍ବଶୀ ପ୍ରମୁଖ।

ହାହା ହ୍ହୂସ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵା ଅଗ୍ନିର୍ଵଗ୍ନିର୍ଧନଞ୍ଚଯଃ । ଜାତଵେଦାଃ କୃଷ୍ଣଵର୍ତ୍ମା ଆଶ୍ରଯାଶଶ୍ଚ ପାଵକଃ ।। ୩୬୦.

ହାହା ଓ ହୁହୁ ଗନ୍ଧର୍ବ; ଅଗ୍ନି, ଭାନ୍ନି, ଧନଞ୍ଜୟ; ଜାତବେଦ, କୃଷ୍ଣବର୍ତ୍ମା, ଆଶ୍ରୟ, ପାବକ।

ହିରଣ୍ଯରେତାଃ ସପ୍ତାର୍ଚ୍ଚିଃ ଶୁକ୍ରଶ୍ଚୈଵାଶୁଶୁକ୍ଷଣିଃ । ଶୁଚିରପ୍‌ପିତ୍ତମୋର୍ଵ୍ଵସ୍ତୁ ଵାଡବୋ ଵଡଵାନଲଃ ।। ୩୬୦.

ହିରଣ୍ୟରେତା, ସପ୍ତାର୍ଚ୍ଚି, ଶୁକ୍ର, ଆଶୁଶୁକ୍ଷଣି; ଶୁଚି, ଅପିତ୍ତ, ମୋର୍ବ୍ବାସୁ, ବଡ଼ବା, ବଡ଼ବାନଳ।

ଵହ୍ନେର୍ଦ୍ଵଯୋର୍ଜ୍ଵାଲକୀଲାଵର୍ଚ୍ଚିତିଃ ଶିଖା ସ୍ତ୍ରିଯାଂ । ତ୍ରିଷୁ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗୋଽଗ୍ରିକଣୋ ଧର୍ମ୍ମରାଜଃ ପରେତରାଟ୍ ।। ୩୬୦.

ଅଗ୍ନିର ଦୁଇ ରୂପରେ, ଜ୍ୱାଳା କିଳା, ଅର୍ଚ୍ଚିତି ଶିଖା; ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଟିଏ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ, ଅଗ୍ନିକଣ, ଧର୍ମରାଜ, ପରେତରାଟ।

କାଲୋଽନ୍ତକୋ ଦଣ୍ଡଧରଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧେଦେଵୋଽଥ ରାକ୍ଷସଃ । କୌଣପାସ୍ରପକ୍ରଵ୍ଯାଦା ଯାତୁଧାନଶ୍ଚ ନୈର୍ଋତିଃ ।। ୩୬୦.

କାଳ, ଅନ୍ତକ, ଦଣ୍ଡଧାରୀ, ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ, ରାକ୍ଷସ; କୌଣପ, ଅସ୍ରପ, କ୍ରବ୍ୟାଦ, ଯାତୁଧାନ, ନୈରୃତି।

ପ୍ରଚେତା ଵରୂଣଃ ପାଶୀ ସ୍ଵସନଃ ସ୍ପର୍ଶନୋଽନିଲଃ । ସଦାଗତିର୍ମାତରିଶ୍ଵା ପ୍ରାଣୋ ମରୁତ୍ ସମୀରଣଃ ।। ୩୬୦.

ପ୍ରଚେତ, ବରୁଣ, ପାଶଧାରୀ, ସ୍ୱସନ, ସ୍ପର୍ଶନ, ଅନିଳ; ସଦାଗତି, ମାତରିଶ୍ୱା, ପ୍ରାଣ, ମରୁତ, ସମୀରଣ।

ଜଵୋ ରଂହସ୍ତରସୀ ତୁ ଲଘୁକ୍ଷିପ୍ରମରନ୍ଦ୍ରୁତମ୍ । ସତ୍ଵରଂ ଚପଲଂ ସୂର୍ଣମଵିଲମ୍ବିତମାଶୁ ଚ ।। ୩୬୦.

ତୀବ୍ର ଗତି, ଶୀଘ୍ରତା, ତେଜ, ହଲକା, ତ୍ୱରିତ, ଦ୍ରୁତ ଦୌଡ଼; ତ୍ୱରା, ଚଞ୍ଚଳତା, ନିଶ୍ଚିତତା, ବିଳମ୍ବ ନଥିବା, ଅତି ତ୍ୱରା।

ସତତେଽନାରତାଶ୍ରାନ୍ତସନ୍ତତାଵିରତାନିଶଂ । ନିତ୍ଯାନଵଲରତାଜସ୍ରମପ୍ଯଥାତିଶଯୋ ଭରଃ ।। ୩୬୦.

ସଦା, ଅବିରତ, ଅଶ୍ରାନ୍ତ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଅବିରତ ଦିନ ଓ ରାତି; ନିତ୍ୟ ଚଳନଶୀଳ, ସଦା କ୍ରିୟାଶୀଳ, ଅବିରତ, ଅତି ତୀବ୍ର।

ଅତିଵେଲଭୃଶାତ୍ଯର୍ଥାତିମାତ୍ରୋଦ୍ଗାଢନିର୍ଭରମ୍ । ତୀଵ୍ରୈକାନ୍ତନିତାନ୍ତାନି ଗାଢଵାଢଦୃଢାନି ଚ ।। ୩୬୦.

ଅତିରିକ୍ତ, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅତି ତୀବ୍ର, ସର୍ବାଧିକ ମାପର, ଗଭୀର ଭରିପୁରା; ତୀବ୍ର, ଏକମାତ୍ର, ଶେଷ, ଗାଢ଼, ଦୃଢ଼, ଭିତି।

ଗୁହ୍ଯକେଶୋ ଯକ୍ଷରାଜୋ ରାଜରାଜୋ ଧନାଧିପଃ । ସ୍ଯାତ୍ କିନ୍ନରଃ କିଂପୁରୁଷସ୍ତୁରଙ୍ଗଵଦନୋ ମଯୁଃ ।। ୩୬୦.

ଗୁହ୍ୟକେଶ, ଯକ୍ଷମାନେର ରାଜା, ରାଜାମାନେର ରାଜା, ଧନର ଅଧିପତି; କିନ୍ନର, କିମ୍ପୁରୁଷ, ଘୋଡ଼ାମୁଖ, ମୟୁ।

ନିଧିର୍ନ୍ନା ଶେଵଧିର୍ଵ୍ଯୋମ ତ୍ଵଭ୍ରଂ ପୁଷ୍କରମମ୍ବରମ୍ । ଦ୍ଯୋଦିଵୌ ଚାନ୍ତରୀକ୍ଷଂ ଖଂ କାଷ୍ଠାଶାକକୁଭୋ ଦିଶଃ ।। ୩୬୦.

ଧନର ଭଣ୍ଡାର, ଗୁପ୍ତ ଧନ, ଆକାଶ, ମେଘ, ପଦ୍ମ, ଆମ୍ବର; ଦ୍ୟୁ, ଦିବସ, ମଧ୍ୟ ଆକାଶ, ଖ, ଦିଗ, ଦିଶା।