ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

କ୍ରୀଡ଼ତିର୍ଵୃଙୋ ଗ୍ରହିଶ୍ଚୋରିଃ ପା ନୀରଚ୍ଚିଶ୍ଚ ନାଯକାଃ । ଭୁଵି ସ୍ଯାତ୍ ତିଙ୍ ଭଵତି ସଃ ଭଵତସ୍ତୌ ଭଵନ୍ତି ତେ ।। ୩୫୮.

'କ୍ରୀରତି', 'ବୃଣ', 'ଗ୍ରହି', 'ଚୋରି', 'ପାନି', 'ରଚି' ଏବଂ 'ନାୟକ' ଏମାନେ ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି। 'ଭୁବି' ବର୍ଗରେ 'ତିଂ' ରୂପଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: 'ଭବତି', 'ସଃ', 'ଭବତସ୍', 'ତୌ', 'ଭବନ୍ତି', 'ତେ'।

ଭଵସି ତ୍ଵଂ ଯୁଵାଂ ଭଵଥୋ ଯୂଯଂ ଭଵଥ ଚାପ୍ଯହଂ । ଭଵାମ୍ଯାଵାଂ ଭଵାଵଶ୍ଚ ଭଵାମୋ ହ୍ଯେଧତେ କୁଲଂ ।। ୩୫୮.

'ତୁମେ ଅଛ', 'ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଅଛ', 'ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଅଛ', 'ମୁଁ ଅଛି'; 'ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଅଛୁ', 'ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅଛୁ' — ଏଭଳି ପରିବାର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

ଏଧେତେ ଦ୍ଵେ ତଥୈଧନ୍ତେ ଏଧସେ ତ୍ଵଂ ହି ମେଧଯା । ଏଧେଥେ ଚ ସମେଧଧ୍ଵେ ଏଧେ ହ୍ଯେଧାଵହେ ଧିଯା ।। ୩୫୮.

'ଏଧେତେ' ଦୁଇଜଣ, 'ଏଧନ୍ତେ' ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। 'ଏଧସେ' — ତୁମେ ଅଛ, ଏହା ବୁଦ୍ଧି ସହିତ। 'ଏଧେଥେ', 'ସମେଧଧ୍ୱେ', 'ଏଧେ', 'ଏଧାବହେ' — ଏହି ସବୁ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ।

ଏଧାମହେ ହରେର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ପଚତୀତ୍ଯାଦି ପୂର୍ଵ୍ଵଵତ୍ । ଭୂଯତେଽନୁଭୂଯତେଽସୌ ଭାଵେ କର୍ମ୍ମଣି ଵୈ ଯକି ।। ୩୫୮.

'ଏଧାମହେ' — ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା; 'ପଚତି' ଓ ଏହାଦି ଆଗରୁ ଯେପରି; 'ଭୂୟତେ', 'ଅନୁଭୂୟତେ' — ଏମାନେ ଭାବ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟର ଅର୍ଥରେ 'ୟକି' ପ୍ରତ୍ୟୟ ସହିତ ବ୍ୟବହୃତ।

ଵୁଭୂଷତି ସନୀତ୍ଯେଵଂ ଣିଚି ବାଚଵଯତୀଶ୍ଵରଂ । ଯଙି ଵୋଭୂଯତେ ଵାଦ୍ଯଂ ଵୋଭୋତି ସ୍ଯାଚ୍ଚ ଯଙ୍‌ଲୁକି ।। ୩୫୮.

'ଭୁଭୂଷତି' — ଏହା ଇଛାର ଅର୍ଥରେ 'ଣିଚ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ ସହିତ, ଯେପରି 'ବଚାବୟତି' ଈଶ୍ୱର ପାଇଁ। 'ୟଙ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟରେ 'ଭୁଭୂୟତେ', 'ବାଦ୍ୟ', 'ଭୁଭୋତି' ଏବଂ 'ୟଙ୍-ଲୁକି' ସହିତ ବ୍ୟବହୃତ।

ପୁତ୍ରୀଯତି ପୁତ୍ରକାମ୍ଯତ୍ଯେଵଂ ପଟପଟାଯତେ । ଘଟଯତ୍ଯଽଥ ସନି ଣିଚି ବୁଭୂଷଯତି ରୂପକଂ ।। ୩୫୮.

'ପୁତ୍ରୀୟତି' — ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ଇଛା; ଏଭଳି 'ପଟପଟାୟତେ'। 'ଘଟୟତି' — କାରଣାର୍ଥକ 'ଣିଚ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ ସହିତ, 'ବୁଭୂଷୟତି' — ଇଛାର ରୂପ।

ଭଵେଦ୍ଭଵେତାଞ୍ଚ ଲିଙି ଭଵେଯୁଶ୍ଚ ଭଵେଃ ପରେ । ଭଵେତଞ୍ଚ ଭଵେତୈଵଂ ଭଵେଯଞ୍ଚ ଭଵେଵ ଚ ଭଵେମ ଚ ।। ୩୫୮.

ଲିଙ୍ଗ୍ ରୂପରେ 'ଭବେଦ୍', 'ଭବେତା', ପରସ୍ମୈପଦରେ 'ଭବେୟୁଃ', 'ଭବେଃ', 'ଭବେତ', 'ଭବେତ', 'ଭବେୟାନ୍', 'ଭବେବ', 'ଭବେମ' ଇତ୍ୟାଦି ରୂପ ଅଛି।

ଏଧେତ ଏଧେଯାତାମେଧେରନ୍ ମନସା ଶ୍ରିଯା । ଏଧେଥାଶ୍ଚ ଏଧେଯାଥାମେଧେଧ୍ଵମେଧେଯ ଏଧେଵାହି ଏଧେମହି ।। ୩୫୮.

'ଏଧେତ', 'ଏଧେୟାତାମ୍', 'ଏଧେରନ୍' — ମନ ଓ ଶ୍ରୀ ସହିତ; 'ଏଧେଥାଶ୍', 'ଏଧେୟାଥାଶ୍', 'ଏଧେଧ୍ୱମ୍', 'ଏଧେୟ', 'ଏଧେବ', 'ଏଧେମହି' ଇତ୍ୟାଦି।

ଅସ୍ତୁ ତାଵଦ୍ଭଵତାଂ ଲୋଟି ଭଵନ୍ତୁ ଭଵତାଦ୍ଭଵ । ଭଵତଂ ଭଵତ୍ ଭଵାନି ଭଵାଵ ଚ ଭଵାମ୍ ଚ ।। ୩୫୮.

ଲୋଟ୍ ରୂପରେ — 'ତୁମେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ହେଉ', 'ଭବନ୍ତୁ', 'ଭବତ', 'ଭବ', 'ଭବତାମ୍', 'ଭବତ୍', 'ଭବାନି', 'ଭବାବ', 'ଭବାମ୍' ଇତ୍ୟାଦି।

ଏଧତାମେଧେତା ମେଧନ୍ତାମେଧୈ ପଟାଵହୈ ପଚାମହୈ । ଅଭ୍ଯନନ୍ଦଦପଚତାମପଚନ୍ନପଚସ୍ତଥା ।। ୩୫୮.

'ଏଧତାମ୍', 'ଏଧେତ', 'ମେଧନ୍ତାମ୍', 'ଏଧେଇ', 'ପଟାବହଇ', 'ପଚାମହଇ'; 'ଅଭ୍ୟାନନ୍ଦତ୍', 'ଅପଚତାମ୍', 'ଅପଚନ୍', 'ଅପଚସ୍' ଏବଂ ଏହାପରି।

ଅଭଵତମଭଵତାପଚମପଚାଵାପଚାମ ଚ । ଐଧତୈଧେତାମୈଧଧ୍ଵଂ ଐଧେ ଚୈଧାମହୀରିତଂ ।। ୩୫୮.

'ଅଭବତାମ୍', 'ଅଭବତ', 'ପଚାମ୍', 'ପଚାବ', 'ପଚାମ'; 'ଐଧତ', 'ଐଧେତାମ୍', 'ଐଧଧ୍ୱମ୍', 'ଐଧେ', 'ଐଧାମ' ଏହି ସବୁ ରୂପ।

ଅଭୂଦଭୂତାମଭୂଵନଭୂଶ୍ଚଭୂଵମେଵ ଲୁଙ୍ । ଐଧିଷ୍ଟୈଧିଷାତାଂ ନରାଵୈଧିଷ୍ଠା ଐଧିଷୀଦୃଶଂ ।। ୩୫୮.

ଲୁଙ୍ଗ୍ ରୂପରେ — 'ଅଭୂତ୍', 'ଅଭୂତାମ୍', 'ଅଭୂବନ୍', 'ଅଭୂଷ୍', 'ଅଭୂବମ୍'; ଲିଙ୍ଗ୍ ରୂପରେ — 'ଐଧିଷ୍ଠ', 'ଐଧିଷାତାମ୍', 'ନରାଵୈଧିଷ୍ଠ', 'ଐଧିଷୀଦୃଶମ୍'।

ଲିଟି ବଭୂଵ ବଭୂଵତୁଃ ବଭୂଵୁଶ୍ଚ ବଭୂଵିଥ । ବଭୂଵଥୁର୍ବଭୂଵ ଚ ବଭୂଵିଵ ଵଭୂଵିମ ।। ୩୫୮.

ଲିଟ୍ ରୂପରେ — 'ବଭୂବ', 'ବଭୂବତୁଃ', 'ବଭୂବୁଃ', 'ବଭୂବିଥ', 'ବଭୂବଥୁର୍', 'ବଭୂବ', 'ବଭୂବିବ', 'ବଭୂବିମ'।

ପେଚେ ପେଚାତେ ପେଚିରେ ତ୍ଵମେଧାଞ୍ଚକୃଷେ ତଥା । ଏଧାଞ୍ଚକ୍ରାଥେ ପେଚିଧ୍ଵେ ପେଚେ ପେଚିମହେ ତଥା ।। ୩୫୮.

'ପେଚେ', 'ପେଚାତେ', 'ପେଚିରେ', ତୁମେ 'ଏଧାଞ୍ଚକୃଷେ' ଏଭଳି; 'ଏଧାଞ୍ଚକ୍ରାଥେ', 'ପେଚିଧ୍ୱେ', 'ପେଚେ', 'ପେଚିମହେ' ମଧ୍ୟ।

ଲୁଟି ଭଵିତା ଭଚଵିତାରୌ ଭଵିତାରୋ ହରାଦଯଃ । ଭଵିତାସି ଭଵିତାସ୍ଥୋ ଭଵିତାସ୍ମସ୍ତଥା ଵଯଂ ।। ୩୫୮.

ଲୁଟ୍ ରୂପରେ — 'ଭବିତା', 'ଭବିତାରୌ', 'ଭବିତାରଃ' ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; 'ଭବିତାସି', 'ଭବିତାସ୍ଥ', 'ଭବିତାସ୍ମା' ଏବଂ 'ଵୟଂ' ମଧ୍ୟ।

ପକ୍ତା ପକ୍ତାରୌ ପକ୍ତାରଃ ପକ୍ତାସେ ତ୍ଵଂ ଶୁଭୌଦନଂ । ପକ୍ତାଧ୍ଵେ ପକ୍ତାହେ ଚାହଂ ପକ୍ତାସ୍ମହେ ହରେଶ୍ଚରୁଂ ।। ୩୫୮.

ତୁମେ ରନ୍ଧୁନି, ଦୁଇ ଜଣ ରନ୍ଧୁନି, ଅନେକ ରନ୍ଧୁନି ଓ ଶୁଭ ଅନ୍ନ ପକାଇବା ମଧ୍ୟ ତୁମେ। ରନ୍ଧା ଦିନରେ, ରନ୍ଧା ସମୟରେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ରନ୍ଧୁନି। ଆମେ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ନିବେଦନ ତିଆରି କରୁଛୁ।

ଲିଙାଶିଷି ସୁଖଂ ଭୂଯାତ୍ ଭୂଯାସ୍ତାଂ ହରିଶଙ୍କରୌ । ଭୂଯାସୁସ୍ତେ ଚ ଭୂଯାସ୍ତ୍ଵଂ ଯୁଵାଂ ଭୂଯାସ୍ତମୀଶ୍ଵରୌ ।। ୩୫୮.

ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନରେ ସୁଖ ହେଉ। ହରି ଓ ଶଙ୍କର ସଦା ବସୁନ୍ତୁ। ତୁମେ ସଦା ରୁହ, ଦୁଇ ଜଣ ଭଗବାନ ସଦା ରୁହନ୍ତୁ।

ଭୂଯାସ୍ତ ଯୂଯଂ ଭୂଯାସମହଂ ଭୂଯାସ୍ମ ସର୍ଵ୍ଵଦା । ଯକ୍ଷୀଷ୍ଟ ହ୍ଯେଧିଷୀଯାସ୍ତାଂ ଯକ୍ଷୀରନ୍ନେଧିଷୀଯ ଚ ।। ୩୫୮.

ତୁମେମାନେ ସଦା ରୁହ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ରୁହ, ଆମେ ସବୁବେଳେ ରୁହିବା। ନିବେଦନ ହେଉ, ଏହା ସ୍ଥିର ହେଉ, ଅନ୍ନ ନିବେଦନ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ହେଉ।

ଯକ୍ଷୀଵହ୍ଯେଧିଷୀମହି ଲିଙି ଚାଯକ୍ଷ୍ଯତେତି ଲୃଙ୍ । ଅଯକ୍ଷ୍ଯେତାମଯକ୍ଷ୍ଯନ୍ତାଯକ୍ଷ୍ଯେଽଯକ୍ଷ୍ଯେଥାଂ ଯୁଵାଂ ।। ୩୫୮.

ନିବେଦନ ହେଉ, ଆମେ ଏହା ସ୍ଥାପନ କରିବା। ଇଚ୍ଛାରେ କୁହାଯାଏ—‘ନିବେଦନ ହେଉ’, ‘ସେ ନିବେଦନ କରୁନ୍ତୁ’, ‘ସେମାନେ ନିବେଦନ କରୁନ୍ତୁ’, ‘ମୁଁ ନିବେଦନ କରିବି’, ‘ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ନିବେଦନ କର’।

ଅଯକ୍ଷଅଯଧ୍ଵମୈଧିଷ୍ଯାଵହ୍ଯୈଧିଷ୍ଯାମହ୍ଯରେର୍ଵଯମ୍ । ଲୃଟି ସ୍ଯାଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତୀତି ଏଧିଷ୍ଯାମହ ଈଦୃଶମ୍ ।। ୩୫୮.

‘ସେ ନିବେଦନ କରିନାହାନ୍ତି’, ‘ନିବେଦନ କରନ୍ତୁନାହିଁ’, ‘ଆମେ ସ୍ଥାପନ କରିବା’, ‘ଏଠାରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା’, ‘ଭଗବାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାପନ କରିବା’; ଭବିଷ୍ୟତ କାଳରେ ‘ଏହା ହେବ’, ଏଭଳି ‘ଆମେ ସ୍ଥାପନ କରିବା’।

ଏଵଂ ଵିଭାଵଯିଷ୍ଯନ୍ତି ବୋଭଵିଷ୍ଯତି ରୂପକଂ । ଘଟଯେତ୍ ପଟଯେତ୍ତଦ୍ଵତ୍ ପୁତ୍ରୀଯତି ଚ କାମ୍ଯତି ।। ୩୫୮.

ଏଭଳି ଭାବିବେ, ରୂପ ହେବ। ଏପରି ତିଆରି କରିବା, ପଢିବା, ପୁଅ ହେବା ଓ ଇଚ୍ଛା କରିବା ଉଚିତ।

କୁମାର ଉଵାଚ କୃତସ୍ତ୍ରିଷ୍ଵପି ଵିଜ୍ଞେଯା ଭାଵେ କର୍ମ୍ମଣି କର୍ତ୍ତରି । ଅଜ୍ଲ୍ଯୁଟ୍ କ୍ତିନ୍ ଘଞୋ ଭାଵେ ଯୁଜକାରତ ଏଵ ଚ ।। ୩୫୯.

କୁମାର କହିଲେ: କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଥିବା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ—ଭାବ, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା। ଅଜ୍, ୟୁଟ୍, କ୍ତିନ୍ ଓ ଘଣ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଭାବ ଦେଖାଏ, ୟୁଜ୍ ଓ କାର ମଧ୍ୟ।

ଅଚି ଧର୍ମ୍ମସ୍ଯ ଵିନଯ ଉତ୍କରଃ ପ୍ରକରସ୍ତଥା । ଦେଵୋ ଭଦ୍ରଃ ଶ୍ରୀକରଶ୍ଚ ତ୍ଲୁଟି ରୂପନ୍ତୁ ଶୋଭନମ୍ ।। ୩୫୯.

‘ଅ’ ସ୍ୱର ଯୋଗେ ଧର୍ମ, ନମ୍ରତା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଓ ବିଶେଷତା ଅର୍ଥ ମିଳେ। ଦେବ, ଶୁଭ, ଶ୍ରୀଦାୟକ ଓ ତ୍ଲୁଟ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ରୂପ ଶୋଭାବନ୍ତ ହୁଏ।

କ୍ତିନି ଵୃଦ୍ଧିସ୍ତୁତିମତୋ ଘଞି ବାଵୋଽଥ ଯୁଚ୍ଯପି । କାରଣା ଭାଵନେତ୍ଯାଦି ଅକାରେ ଚ ଚିକିତ୍ସଯା ।। ୩୫୯.

କ୍ତିନ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍ତୁତି ଅଛି। ଘଣ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ଭାବ ଅଛି, କେବେ କେବେ ୟୁଚ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ମଧ୍ୟ। କାରଣକୁ ‘ଭାବ’ ବୋଲାଯାଏ, ଏବଂ ଚିକିତ୍ସାରେ ‘ଅ’ ର ଅର୍ଥ ଏଭଳି।

ତଥା ତଵ୍ଯୋ ହ୍ଯନୀଯଶ୍ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ କରଣୀଯକମ୍ । ଦେଯଂ ଧ୍ଯେଯଞ୍ଚୈଵ ଯତି ଣ୍ଯତି କାର୍ଯ୍ଯଞ୍ଚ କୃତ୍ଯକାଃ ।। ୩୫୯.

ଏପରି, ତବ୍ୟ ଓ ଅନୀୟ ପ୍ରତ୍ୟୟ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ କାମ ଓ କରିବାକୁ ହେଉଥିବା କାମ ଦେଖାଏ। ଦେୟ, ଧ୍ୟେୟ, ଯତି, ଣ୍ୟତି, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କୃତ୍ୟ—ଏହାମାନେ କରିବାକୁ ଥିବା କାମକୁ ଦର୍ଶାଏ।

କର୍ତ୍ତରି କ୍ତାଦଯୋ ଜ୍ଞେଯା ଭାଵେ କର୍ମ୍ମଣି ଚ କ୍କଚିତ୍ । ଗତୋ ଗ୍ରାମଂ ଗତୋ ଗ୍ରମ ଆଶ୍ଲିଷ୍ଟଶ୍ଚ ଗୁରୁସ୍ତ୍ବଯା ।। ୩୫୯.

କର୍ତ୍ତା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କ୍ତା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ପ୍ରତ୍ୟୟ ବୁଝିବା ଉଚିତ, କେବେ କେବେ ଭାବ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ‘ସେ ଗାଁକୁ ଗଲେ’, ‘ସେ ଗାଁକୁ ଗଲେ’, ‘ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ତୁମେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛ’।

ଶତୃଙ୍‌ଶାନଚୌ ଭଵନ୍ ଏଧମାନୋ ଭଵନ୍ତ୍ଯପି । ପୁଣ୍ ତୃଚୌ ସର୍ଵ୍ବଧାତୁଭ୍ଯୋ ଭାଵକୋ ଭଵିତା ତଥା ।। ୩୫୯.

ଶତୃ ଓ ଶାନଚ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ‘ହେଉଛି’ ଅର୍ଥ ମିଳେ; ‘ଏଧମାନ’ ଓ ‘ଭବନ୍ତ’ ମଧ୍ୟ। ପୁ ଓ ତୃଚ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ସମସ୍ତ ଧାତୁରୁ ‘ଭାବ’ ଅର୍ଥ ଦେଉଛି, ‘ଭବିତା’ ମଧ୍ୟ।

କ୍କିବନ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂଶ୍ଚ ଭୂତେ ଲିଟଃ କ୍କନ୍ସୁ କାନ ଚ । ବଭୂଵିଵାନ୍ ପେଚିଵାଂଶ୍ଚ ପେଚାନଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନକଃ ।। ୩୫୯.

କ୍କି ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ‘ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ହୁଏ। ଅତୀତ କାଳରେ ଲିଟ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ, କ୍କନ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ‘ବଭୂବିବାନ’, ‘ପେଚିବାନ’, ‘ପେଚାନ’, ‘ଶ୍ରଦ୍ଧାଧାନକ’।

ଅଣି ସ୍ଯୁଃ କୁମ୍ଭକାରାଦ୍ଯା ଭୂତେପ୍ଯୁଣାଦଯଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଵାଯୁଃ ପାଯୁଶ୍ଚ କାରୁଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵହୁଲଂ ଛନ୍ଦସୀରିତଂ ।। ୩୫୯.

ଅଣ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ‘କୁମ୍ଭକାର’ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଶବ୍ଦ ହୁଏ। ଅତୀତ କାଳରେ ଉଣ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟୟ ମନେ ରଖାଯାଏ। ‘ବାୟୁ’, ‘ପାୟୁ’ ଓ ‘କାରୁ’ ମିଳେ, ବେଦରେ ଏପରି ଅନେକ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ।