ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଚୀଵରଂ ଭିକ୍ଷୁପ୍ରାଵୃତ୍ତିରାଦିତ୍ଯୋ ମିତ୍ର ଈରିତଃ । ପୁତ୍ରଃ ସୂନୁଃ ପିତା ତାତଃ ପୃଦାକୁର୍ଯ୍ଯାଘ୍ରଵୃଶ୍ଚିକେ ୩୫୭.

'ଚୀବର' ଅର୍ଥ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ଚୀର, 'ଭିକ୍ଷୁପ୍ରାବୃତ୍ତି' ମଧ୍ୟ ସେଇ, 'ଆଦିତ୍ୟ' ସୂର୍ଯ୍ୟ, 'ମିତ୍ର' ମିତ୍ର। 'ପୁତ୍ର' ପୁଅ, 'ସୂନୁ' ମଧ୍ୟ ପୁଅ, 'ପିତା' ବାପା, 'ତାତ' ମଧ୍ୟ ବାପା, 'ପୃଦା' ଓଲ, 'କୁର୍ୟ୍ୟ' କୁକୁର, 'ଅଘ୍ର' ସାପ, 'ବୃଶ୍ଚିକ' ବିଛି।

କୁମାର ଉଵାଚ ତିଙ୍‌ଵିଭକ୍ତିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଥାଦେଶଂ ସମାସତଃ । ତିଙସ୍ତ୍ରିଷ୍ଵପି ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଭାଵେ କର୍ମ୍ମଣି କର୍ତ୍ତରି ।। ୩୫୮.

କୁମାର କହିଲେ: ମୁଁ କ୍ରିୟାର ବିଭକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି। କ୍ରିୟା ତିନି ପ୍ରକାରରେ ହୁଏ: ଭାବ, କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତାର ଅର୍ଥରେ।

ସକର୍ମ୍ମକାକର୍ମ୍ମକାଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତରି ଦ୍ଵିପଦେ ସ୍ମୃତାଃ । ସକର୍ମ୍ମକାକର୍ମ୍ମଣି ଚ ତଦାଦେଶସ୍ତଥେରିତଃ ।। ୩୫୮.

ସକର୍ମ ଓ ଅକର୍ମ ଦୁହିଁ କର୍ତ୍ତାରେ ଦ୍ୱିବଚନ ଭାବେ ମନେ ରଖାଯାଏ। ସକର୍ମ ଓ ଅକର୍ମରେ ତାହାର ଅର୍ଥ ତାହାପରି ଦିଆଯାଏ।

ଵର୍ତ୍ତମାନେ ଲଡାଖ୍ଯାତୋ ଵିଧ୍ଯାଦ୍ଯର୍ଥେ ଲିଙୀରିତଃ । ଵିଧ୍ଯାଦୌ ଲୋଡାଶିଷି ଚ ଭୂତାନଦ୍ଯତନେ ଚ ଲଙ୍ ।। ୩୫୮.

ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳରେ 'ଲଟ୍' ରୂପ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ଆଜ୍ଞା ଓ ଇଚ୍ଛାର ଅର୍ଥରେ 'ଲିଙ୍' ବ୍ୟବହୃତ। ଆଜ୍ଞା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦରେ 'ଲୋଟ୍' ଓ 'ଆଶିଷ' ବ୍ୟବହୃତ; ଅତୀତ ଓ ସମ୍ପ୍ରତିକାଳରେ 'ଲଂ' ବ୍ୟବହୃତ।

ଭୂତେ ଲୁଙ୍ ଲିଟ୍ ପରୋକ୍ଷେଽଥ ଭାଵିନ୍ଯଦ୍ଯତନେ ଚ ଲୁଟ୍ । ଲିଙାଶିଷି ଚ ଶେଷେଽର୍ଥେ ଲୃଡ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି ଲୃଙ୍‌ଭଵେତ୍ ।। ୩୫୮.

ଅତୀତ କାଳରେ 'ଲୁଂ' ଓ 'ଲିଟ୍' ବ୍ୟବହୃତ; ଦୂର ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ସମ୍ପ୍ରତିଭବିଷ୍ୟତରେ 'ଲୁଟ୍' ବ୍ୟବହୃତ। ଇଚ୍ଛା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦର ବାକି ଅର୍ଥରେ 'ଲୃଟ୍' ବ୍ୟବହୃତ; ଭବିଷ୍ୟତରେ 'ଲୃଙ୍' ବ୍ୟବହୃତ।

ଲିଙ୍ନିମିତ୍ତେ କ୍ରିଯାତିପତ୍ତୌ ପରେ ନଵାତ୍ମନେପଦମ୍ । ପୂର୍ଵ୍ଵଂ ନ ପରସ୍ମୈପଦନ୍ତିପ୍ତସନ୍ତୀତି ପ୍ରଥମଃ ପୁମାନ୍ ।। ୩୫୮.

ଇଚ୍ଛାରେ କିମ୍ବା କୌଶଳ କ୍ରିୟାରେ 'ଆତ୍ମନେପଦ' ଅନ୍ତିଂ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ପୂର୍ବରୁ 'ପରସ୍ମୈପଦ' ନୁହେଁ, ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଏଠି ପ୍ରଧାନ।

ସିପ୍ଥସ୍ଥ ମଧ୍ଯମନରୋ ମିପ୍ଵସ୍ମସ୍ଚୋତ୍ତମଃ ପୁମାନ୍ । ତ ଆତାଂ ଅନ୍ତାତ୍ମନେ ମୁଖ୍ଯଃ ଥାସାଥାଂ ଧ୍ଵଞ୍ଚ ମଧ୍ଯମଃ ।। ୩୫୮.

'ସିପ୍', 'ଥସ୍', 'ଥ' ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷର ଅନ୍ତିଂ; 'ମିପ୍', 'ବସ୍', 'ମସ୍' ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷର ଅନ୍ତିଂ। 'ତ', 'ଆତାମ୍', 'ଅନ୍ତ' ଆତ୍ମନେପଦର ପ୍ରଧାନ ଅନ୍ତିଂ; 'ଥା', 'ସା', 'ଥାମ୍', 'ଧ୍ୱ' ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷର ଅନ୍ତିଂ।

ଉତ୍ତମ ଇ ଵହି ମହି ଭୂଵାଦ୍ଯା ଧାତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଭୁଵିରେଧିଃ ପଚିର୍ନନ୍ଦିର୍ଧ୍ଵଂସିଃ ଶ୍ରଂସିଃ ପଦିସ୍ତ୍ଵଦିଃ ।। ୩୫୮.

ପୃଥିବୀ ଆଦି ଯେଉଁ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ। 'ଭୁବି' ବର୍ଗରେ ଏଧି, ପଚିର, ନନ୍ଦିର, ଧ୍ୱଂସି, ଶ୍ରଂସି, ପଦିସ ଏବଂ ତ୍ୱଦି ନାମକ କ୍ରିୟାରୁପ ଅଛନ୍ତି।

ଶୀଙଃ କ୍ରୀଡ଼ୋ ଜୁହୋତିଶ୍ଚ ଜହାତିଶ୍ଚ ଦଧାତ୍ଯପି । ଦୀଵ୍ଯତିଃ ସ୍ଵପିତିର୍ନହିଃ ସୁନୋତିର୍ଵସିରେଚ ଚ ।। ୩୫୮.

'ଶୀଂ', 'କ୍ରୀର', 'ଯୁହୋତି', 'ଯହାତି', 'ଦଧାତି', 'ଦୀବ୍ୟତି', 'ସ୍ୱପିତି', 'ନହି', 'ସୁନୋତି', ଏବଂ 'ବସିର' ମଧ୍ୟ ଏହି ବର୍ଗରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ତୁଦିର୍ମୃଶତିର୍ମୁଞ୍ଚତିଃ ରୁଧିର୍ଭୁଜିସ୍ତ୍ଯଜିସ୍ତନିଃ । ଶଵାଦିକେ ଵିକରଣେ ମନିଶ୍ଚୈଵ କରୋତ୍ଯପି ।। ୩୫୮.

'ତୁଦି', 'ମୃଶତି', 'ମୁଞ୍ଚତି', 'ରୁଧି', 'ଭୁଜ', 'ତ୍ୟଜିସ', 'ତନି' ଏବଂ 'ଶବ' ଆଦି କ୍ରିୟାପଦ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। 'ମନି' କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

କ୍ରୀଡ଼ତିର୍ଵୃଙୋ ଗ୍ରହିଶ୍ଚୋରିଃ ପା ନୀରଚ୍ଚିଶ୍ଚ ନାଯକାଃ । ଭୁଵି ସ୍ଯାତ୍ ତିଙ୍ ଭଵତି ସଃ ଭଵତସ୍ତୌ ଭଵନ୍ତି ତେ ।। ୩୫୮.

'କ୍ରୀରତି', 'ବୃଣ', 'ଗ୍ରହି', 'ଚୋରି', 'ପାନି', 'ରଚି' ଏବଂ 'ନାୟକ' ଏମାନେ ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି। 'ଭୁବି' ବର୍ଗରେ 'ତିଂ' ରୂପଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: 'ଭବତି', 'ସଃ', 'ଭବତସ୍', 'ତୌ', 'ଭବନ୍ତି', 'ତେ'।

ଭଵସି ତ୍ଵଂ ଯୁଵାଂ ଭଵଥୋ ଯୂଯଂ ଭଵଥ ଚାପ୍ଯହଂ । ଭଵାମ୍ଯାଵାଂ ଭଵାଵଶ୍ଚ ଭଵାମୋ ହ୍ଯେଧତେ କୁଲଂ ।। ୩୫୮.

'ତୁମେ ଅଛ', 'ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଅଛ', 'ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଅଛ', 'ମୁଁ ଅଛି'; 'ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଅଛୁ', 'ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅଛୁ' — ଏଭଳି ପରିବାର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

ଏଧେତେ ଦ୍ଵେ ତଥୈଧନ୍ତେ ଏଧସେ ତ୍ଵଂ ହି ମେଧଯା । ଏଧେଥେ ଚ ସମେଧଧ୍ଵେ ଏଧେ ହ୍ଯେଧାଵହେ ଧିଯା ।। ୩୫୮.

'ଏଧେତେ' ଦୁଇଜଣ, 'ଏଧନ୍ତେ' ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। 'ଏଧସେ' — ତୁମେ ଅଛ, ଏହା ବୁଦ୍ଧି ସହିତ। 'ଏଧେଥେ', 'ସମେଧଧ୍ୱେ', 'ଏଧେ', 'ଏଧାବହେ' — ଏହି ସବୁ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ।

ଏଧାମହେ ହରେର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ପଚତୀତ୍ଯାଦି ପୂର୍ଵ୍ଵଵତ୍ । ଭୂଯତେଽନୁଭୂଯତେଽସୌ ଭାଵେ କର୍ମ୍ମଣି ଵୈ ଯକି ।। ୩୫୮.

'ଏଧାମହେ' — ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା; 'ପଚତି' ଓ ଏହାଦି ଆଗରୁ ଯେପରି; 'ଭୂୟତେ', 'ଅନୁଭୂୟତେ' — ଏମାନେ ଭାବ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟର ଅର୍ଥରେ 'ୟକି' ପ୍ରତ୍ୟୟ ସହିତ ବ୍ୟବହୃତ।

ଵୁଭୂଷତି ସନୀତ୍ଯେଵଂ ଣିଚି ବାଚଵଯତୀଶ୍ଵରଂ । ଯଙି ଵୋଭୂଯତେ ଵାଦ୍ଯଂ ଵୋଭୋତି ସ୍ଯାଚ୍ଚ ଯଙ୍‌ଲୁକି ।। ୩୫୮.

'ଭୁଭୂଷତି' — ଏହା ଇଛାର ଅର୍ଥରେ 'ଣିଚ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ ସହିତ, ଯେପରି 'ବଚାବୟତି' ଈଶ୍ୱର ପାଇଁ। 'ୟଙ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟରେ 'ଭୁଭୂୟତେ', 'ବାଦ୍ୟ', 'ଭୁଭୋତି' ଏବଂ 'ୟଙ୍-ଲୁକି' ସହିତ ବ୍ୟବହୃତ।

ପୁତ୍ରୀଯତି ପୁତ୍ରକାମ୍ଯତ୍ଯେଵଂ ପଟପଟାଯତେ । ଘଟଯତ୍ଯଽଥ ସନି ଣିଚି ବୁଭୂଷଯତି ରୂପକଂ ।। ୩୫୮.

'ପୁତ୍ରୀୟତି' — ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ଇଛା; ଏଭଳି 'ପଟପଟାୟତେ'। 'ଘଟୟତି' — କାରଣାର୍ଥକ 'ଣିଚ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ ସହିତ, 'ବୁଭୂଷୟତି' — ଇଛାର ରୂପ।

ଭଵେଦ୍ଭଵେତାଞ୍ଚ ଲିଙି ଭଵେଯୁଶ୍ଚ ଭଵେଃ ପରେ । ଭଵେତଞ୍ଚ ଭଵେତୈଵଂ ଭଵେଯଞ୍ଚ ଭଵେଵ ଚ ଭଵେମ ଚ ।। ୩୫୮.

ଲିଙ୍ଗ୍ ରୂପରେ 'ଭବେଦ୍', 'ଭବେତା', ପରସ୍ମୈପଦରେ 'ଭବେୟୁଃ', 'ଭବେଃ', 'ଭବେତ', 'ଭବେତ', 'ଭବେୟାନ୍', 'ଭବେବ', 'ଭବେମ' ଇତ୍ୟାଦି ରୂପ ଅଛି।

ଏଧେତ ଏଧେଯାତାମେଧେରନ୍ ମନସା ଶ୍ରିଯା । ଏଧେଥାଶ୍ଚ ଏଧେଯାଥାମେଧେଧ୍ଵମେଧେଯ ଏଧେଵାହି ଏଧେମହି ।। ୩୫୮.

'ଏଧେତ', 'ଏଧେୟାତାମ୍', 'ଏଧେରନ୍' — ମନ ଓ ଶ୍ରୀ ସହିତ; 'ଏଧେଥାଶ୍', 'ଏଧେୟାଥାଶ୍', 'ଏଧେଧ୍ୱମ୍', 'ଏଧେୟ', 'ଏଧେବ', 'ଏଧେମହି' ଇତ୍ୟାଦି।

ଅସ୍ତୁ ତାଵଦ୍ଭଵତାଂ ଲୋଟି ଭଵନ୍ତୁ ଭଵତାଦ୍ଭଵ । ଭଵତଂ ଭଵତ୍ ଭଵାନି ଭଵାଵ ଚ ଭଵାମ୍ ଚ ।। ୩୫୮.

ଲୋଟ୍ ରୂପରେ — 'ତୁମେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ହେଉ', 'ଭବନ୍ତୁ', 'ଭବତ', 'ଭବ', 'ଭବତାମ୍', 'ଭବତ୍', 'ଭବାନି', 'ଭବାବ', 'ଭବାମ୍' ଇତ୍ୟାଦି।

ଏଧତାମେଧେତା ମେଧନ୍ତାମେଧୈ ପଟାଵହୈ ପଚାମହୈ । ଅଭ୍ଯନନ୍ଦଦପଚତାମପଚନ୍ନପଚସ୍ତଥା ।। ୩୫୮.

'ଏଧତାମ୍', 'ଏଧେତ', 'ମେଧନ୍ତାମ୍', 'ଏଧେଇ', 'ପଟାବହଇ', 'ପଚାମହଇ'; 'ଅଭ୍ୟାନନ୍ଦତ୍', 'ଅପଚତାମ୍', 'ଅପଚନ୍', 'ଅପଚସ୍' ଏବଂ ଏହାପରି।

ଅଭଵତମଭଵତାପଚମପଚାଵାପଚାମ ଚ । ଐଧତୈଧେତାମୈଧଧ୍ଵଂ ଐଧେ ଚୈଧାମହୀରିତଂ ।। ୩୫୮.

'ଅଭବତାମ୍', 'ଅଭବତ', 'ପଚାମ୍', 'ପଚାବ', 'ପଚାମ'; 'ଐଧତ', 'ଐଧେତାମ୍', 'ଐଧଧ୍ୱମ୍', 'ଐଧେ', 'ଐଧାମ' ଏହି ସବୁ ରୂପ।

ଅଭୂଦଭୂତାମଭୂଵନଭୂଶ୍ଚଭୂଵମେଵ ଲୁଙ୍ । ଐଧିଷ୍ଟୈଧିଷାତାଂ ନରାଵୈଧିଷ୍ଠା ଐଧିଷୀଦୃଶଂ ।। ୩୫୮.

ଲୁଙ୍ଗ୍ ରୂପରେ — 'ଅଭୂତ୍', 'ଅଭୂତାମ୍', 'ଅଭୂବନ୍', 'ଅଭୂଷ୍', 'ଅଭୂବମ୍'; ଲିଙ୍ଗ୍ ରୂପରେ — 'ଐଧିଷ୍ଠ', 'ଐଧିଷାତାମ୍', 'ନରାଵୈଧିଷ୍ଠ', 'ଐଧିଷୀଦୃଶମ୍'।

ଲିଟି ବଭୂଵ ବଭୂଵତୁଃ ବଭୂଵୁଶ୍ଚ ବଭୂଵିଥ । ବଭୂଵଥୁର୍ବଭୂଵ ଚ ବଭୂଵିଵ ଵଭୂଵିମ ।। ୩୫୮.

ଲିଟ୍ ରୂପରେ — 'ବଭୂବ', 'ବଭୂବତୁଃ', 'ବଭୂବୁଃ', 'ବଭୂବିଥ', 'ବଭୂବଥୁର୍', 'ବଭୂବ', 'ବଭୂବିବ', 'ବଭୂବିମ'।

ପେଚେ ପେଚାତେ ପେଚିରେ ତ୍ଵମେଧାଞ୍ଚକୃଷେ ତଥା । ଏଧାଞ୍ଚକ୍ରାଥେ ପେଚିଧ୍ଵେ ପେଚେ ପେଚିମହେ ତଥା ।। ୩୫୮.

'ପେଚେ', 'ପେଚାତେ', 'ପେଚିରେ', ତୁମେ 'ଏଧାଞ୍ଚକୃଷେ' ଏଭଳି; 'ଏଧାଞ୍ଚକ୍ରାଥେ', 'ପେଚିଧ୍ୱେ', 'ପେଚେ', 'ପେଚିମହେ' ମଧ୍ୟ।

ଲୁଟି ଭଵିତା ଭଚଵିତାରୌ ଭଵିତାରୋ ହରାଦଯଃ । ଭଵିତାସି ଭଵିତାସ୍ଥୋ ଭଵିତାସ୍ମସ୍ତଥା ଵଯଂ ।। ୩୫୮.

ଲୁଟ୍ ରୂପରେ — 'ଭବିତା', 'ଭବିତାରୌ', 'ଭବିତାରଃ' ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; 'ଭବିତାସି', 'ଭବିତାସ୍ଥ', 'ଭବିତାସ୍ମା' ଏବଂ 'ଵୟଂ' ମଧ୍ୟ।

ପକ୍ତା ପକ୍ତାରୌ ପକ୍ତାରଃ ପକ୍ତାସେ ତ୍ଵଂ ଶୁଭୌଦନଂ । ପକ୍ତାଧ୍ଵେ ପକ୍ତାହେ ଚାହଂ ପକ୍ତାସ୍ମହେ ହରେଶ୍ଚରୁଂ ।। ୩୫୮.

ତୁମେ ରନ୍ଧୁନି, ଦୁଇ ଜଣ ରନ୍ଧୁନି, ଅନେକ ରନ୍ଧୁନି ଓ ଶୁଭ ଅନ୍ନ ପକାଇବା ମଧ୍ୟ ତୁମେ। ରନ୍ଧା ଦିନରେ, ରନ୍ଧା ସମୟରେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ରନ୍ଧୁନି। ଆମେ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ନିବେଦନ ତିଆରି କରୁଛୁ।

ଲିଙାଶିଷି ସୁଖଂ ଭୂଯାତ୍ ଭୂଯାସ୍ତାଂ ହରିଶଙ୍କରୌ । ଭୂଯାସୁସ୍ତେ ଚ ଭୂଯାସ୍ତ୍ଵଂ ଯୁଵାଂ ଭୂଯାସ୍ତମୀଶ୍ଵରୌ ।। ୩୫୮.

ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନରେ ସୁଖ ହେଉ। ହରି ଓ ଶଙ୍କର ସଦା ବସୁନ୍ତୁ। ତୁମେ ସଦା ରୁହ, ଦୁଇ ଜଣ ଭଗବାନ ସଦା ରୁହନ୍ତୁ।

ଭୂଯାସ୍ତ ଯୂଯଂ ଭୂଯାସମହଂ ଭୂଯାସ୍ମ ସର୍ଵ୍ଵଦା । ଯକ୍ଷୀଷ୍ଟ ହ୍ଯେଧିଷୀଯାସ୍ତାଂ ଯକ୍ଷୀରନ୍ନେଧିଷୀଯ ଚ ।। ୩୫୮.

ତୁମେମାନେ ସଦା ରୁହ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ରୁହ, ଆମେ ସବୁବେଳେ ରୁହିବା। ନିବେଦନ ହେଉ, ଏହା ସ୍ଥିର ହେଉ, ଅନ୍ନ ନିବେଦନ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ହେଉ।

ଯକ୍ଷୀଵହ୍ଯେଧିଷୀମହି ଲିଙି ଚାଯକ୍ଷ୍ଯତେତି ଲୃଙ୍ । ଅଯକ୍ଷ୍ଯେତାମଯକ୍ଷ୍ଯନ୍ତାଯକ୍ଷ୍ଯେଽଯକ୍ଷ୍ଯେଥାଂ ଯୁଵାଂ ।। ୩୫୮.

ନିବେଦନ ହେଉ, ଆମେ ଏହା ସ୍ଥାପନ କରିବା। ଇଚ୍ଛାରେ କୁହାଯାଏ—‘ନିବେଦନ ହେଉ’, ‘ସେ ନିବେଦନ କରୁନ୍ତୁ’, ‘ସେମାନେ ନିବେଦନ କରୁନ୍ତୁ’, ‘ମୁଁ ନିବେଦନ କରିବି’, ‘ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ନିବେଦନ କର’।