ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଯସ୍ମାଦ୍ଯତସ୍ତସିଲି ଚ ଯତ୍ର ତତ୍ର ତ୍ରଲୀରିତଂ । ଅସ୍ମିନ୍ କାଲେ ହ୍ଯଧୁନା ସ୍ଯାଦିଦାନୀଞ୍ଚୈଵ ଦାନ୍ଯପି ।। ୩୫୬.

'ଯସ୍ମାଦ' ଓ 'ଯତତସିଲି' ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପତ୍ତି ବୁଝାଯାଏ; 'ଯତ୍ର' ଓ 'ତତ୍ର' 'ତ୍ରଲୀ' ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ। 'ଏହି ସମୟରେ' ମାନେ 'ଅସ୍ମିନ୍ କାଳେ', 'ଏବେ' ମାନେ 'ଅଧୁନା', 'ଇଦାନୀଁ' ଓ 'ଦାନ୍ୟ' ମଧ୍ୟ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟକୁ ଦର୍ଶାଏ।

ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵ୍ଵଦା ଦା ସ୍ଯାତ୍ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ର୍ହିଲୀରିତଂ । ତର୍ହି ହୋଽସ୍ଭିନ୍ କାଲ ଇହ କର୍ହି ସସ୍ମିଂଶ୍ଚ କାଲକେ ।। ୩୫୬.

'ସର୍ବସ୍ମିନ୍' ମାନେ ସମସ୍ତରେ, 'ସର୍ବଦା' ମାନେ ସବୁବେଳେ, 'ଦା' ମାନେ ସେଇ ସମୟରେ, 'ଋହିଲୀ' ଦ୍ୱାରା ସେଇ ସମୟ ପ୍ରକାଶିତ। 'ତର୍ହି' ମାନେ 'ତେବେ', 'ହୋ' ମାନେ 'ଏବେ', 'ଅଭିନ୍ କାଳ' ମାନେ 'ଏହି ସମୟ', 'ଇହ' ମାନେ 'ଏଠା', 'କର୍ହି' ମାନେ 'କେବେ', 'ସସ୍ମିଁ' ମାନେ 'ସେଇ ସମୟ', 'କାଳକେ' ମାନେ 'ସମୟରେ'।

ଯଥା ଥାଲି ଥମି କଥଂ ପୂର୍ଵ୍ଵସ୍ଯାନ୍ଦିଶି ସଞ୍ଚଯେତ୍ । ଅସ୍ତାତି ଚୈଵ ପୂର୍ଵ୍ଵସ୍ଯାଃ ପୂର୍ଵ୍ଵାଦିଗ୍ରାମଣୀଯକାଃ ।। ୩୫୬.

'ଯଥା' 'ଥାଳି' ଓ 'ଥମି' ଦ୍ୱାରା 'କିପରି' ବୁଝାଯାଏ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। 'ଅସ୍ତାତି' ଓ 'ପୂର୍ବସ୍ୟାଃ' ପୂର୍ବକୁ ଦର୍ଶାଏ, 'ପୂର୍ବାଦିଗ୍ରାମଣୀୟ' ମାନେ ପୂର୍ବପକ୍ଷର ମୁଖ୍ୟ।

ପୁରସ୍ତାତ୍ ସଞ୍ଚରେଦ୍ ଗଚ୍ଛେତ୍ ସଦ୍ଯସ୍ତୁଲ୍ଯେଽହନୀରିତଂ । ଉତିପୂର୍ଵ୍ଵାବ୍ଦେ ଚ ପରୁତ୍ ପୂର୍ଵ୍ଵତରେ ପରାର୍ଯ୍ଯପି ।। ୩୫୬.

'ପୁରସ୍ତାତ୍' ମାନେ ସାମ୍ନାରେ, 'ସଞ୍ଚରେଦ୍' ମାନେ ଯିବା ଉଚିତ, 'ଗଚ୍ଛେତ୍' ମାନେ ଯିବା ଉଚିତ, 'ସଦ୍ୟସ୍' ମାନେ ସତ୍ତରେ, 'ତୁଲ୍ୟେ' ମାନେ ସମାନ, 'ଅହନୀରିତ' ମାନେ ସେଇ ଦିନରେ। 'ଉତିପୂର୍ବାବ୍ଦେ' ମାନେ ପୂର୍ବ ବର୍ଷରେ, 'ପରୁତ୍' ମାନେ ପୂର୍ବରୁ, 'ପୂର୍ବତରେ' ମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ପୂର୍ବରେ, 'ପରାର୍ୟ' ମାନେ ଅନ୍ୟ।

ଐଷମୋଽସ୍ମିନ୍ ସଂଵତ୍ସରେ ରୂପଂ ସମସି ଚେରିତଂ । ଏଦ୍ଯଵୌ ପରେଦ୍ଯଵି ସ୍ଯାତ୍ ପରସ୍ମିନ୍ନହନୀରିତଂ ।। ୩୫୬.

'ଐଷମ' ମାନେ ଏହି ବର୍ଷରେ, 'ସମସି' ରୂପ, 'ଚେରିତ' ମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। 'ଏଦ୍ୟବୌ' ଓ 'ପରେଦ୍ୟବି' ମାନେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନରେ, 'ପରସ୍ମିନ୍ନହନୀରିତ' ମାନେ ଅନ୍ୟ ଦିନରେ।

ଅଦ୍ଯାସ୍ମିନ୍ନହନି ଦ୍ଯେ ସ୍ଯାତ୍ ପୂର୍ଵ୍ଵେଦ୍ଯୁଶ୍ଚ ତଥୈଦ୍ଯୁସି । ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାନ୍ଦିଶି ଵସେତ୍ ଦକ୍ଷିଣାଦ୍ଦକ୍ଷଇଣା ଦ୍ଯୁଭୌ ।। ୩୫୬.

'ଅଦ୍ୟାସ୍ମିନ୍ନହନି' ମାନେ ଆଜି, 'ଦ୍ୟେ' ମାନେ ଏହି ଦିନରେ, 'ପୂର୍ବେଦ୍ୟୁ' ମାନେ ଗତକାଲି, 'ତଥଏଦ୍ୟୁସି' ମାନେ ଏପରି ଦିନରେ। 'ଦକ୍ଷିଣସ୍ୟାନ୍ଦିଶି' ମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ, 'ବସେତ୍' ମାନେ ବସିବା ଉଚିତ, 'ଦକ୍ଷିଣାଦ୍' ମାନେ ଦକ୍ଷିଣରୁ, 'ଦକ୍ଷଇଣା' ମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର, 'ଦ୍ୟୁଭୌ' ମାନେ ଦୁଇ ଦିନ।

ଉତ୍ତରସ୍ଯାନ୍ଦିଶି ଵସେଦୁତ୍ତରାଦୁତ୍ତରାଦ୍ଯୁଭୌ । ଉପରି ଵସୈଦୁପରିଷ୍ଟାଦ୍ ଭଵେଦ୍ରିଷ୍ଟାତି ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵକାତ୍ ।। ୩୫୬.

'ଉତ୍ତରସ୍ୟାନ୍ଦିଶି' ମାନେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ବସିବା ଉଚିତ, 'ଉତ୍ତରାଦ୍' ମାନେ ଉତ୍ତରରୁ, 'ଉତ୍ତରାଦ୍ୟୁଭୌ' ମାନେ ଉତ୍ତର ଦିଗର, 'ଉପରି' ମାନେ ଉପରେ, 'ବସଇଦ୍ଉପରିଷ୍ଠାଦ୍' ମାନେ ଉପରେ ବସିବା ଉଚିତ, 'ଭବେଦ୍' ମାନେ ହେବା ଉଚିତ, 'ରିଷ୍ଠାତି' ମାନେ ଶୀର୍ଷରେ, 'ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକାତ୍' ମାନେ ଉପରୁ।

ଉତ୍ତରେଣ ଚ ପିତ୍ରୋକ୍ତଂ ଆଚି ଚ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣା । ଆହୌ ଦକ୍ଷିଣାହି ଵସେଦ୍ ଦ୍ଵିପ୍ରକାରଂ ଦ୍ଵିଧା ଚ ଧା ।। ୩୫୬.

'ଉତ୍ତରେଣ' ମାନେ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରା, 'ପିତ୍ରୋକ୍ତ' ମାନେ ବାପାଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, 'ଆଚି' ମାନେ ଦିଗକୁ, 'ଦକ୍ଷିଣା' ମାନେ ଦକ୍ଷିଣ। 'ଆହଉ' ମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ, 'ଦକ୍ଷିଣାହି' ମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରା, 'ବସେଦ୍' ମାନେ ବସିବା ଉଚିତ, 'ଦ୍ୱିପ୍ରକାର' ମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, 'ଦ୍ୱିଧା' ମାନେ ଦୁଇଭାଗ, 'ଧା' ମାନେ ରଖିବା।

ନିପାତାସ୍ତଦ୍ଧିତାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ତଦ୍ଵିତୋ ଭାଵଵାଚକଃ । ପଟୋର୍ଭାଵଃ ପଟୁତ୍ଵନ୍ତ୍ଵେ ପଟୁତା ତଲି ଚେରିତଂ ।। ୩୫୬.

ନିପାତ ଓ ତଦ୍ଧିତ ଶବ୍ଦ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; 'ତଦ୍ଭିତ' ମାନେ ଭାବ ବୁଝାଏ। 'ପଟୋର୍ଭାବ' ମାନେ ପଟୁ ଭାବ, 'ପଟୁତ୍ୱ' ମାନେ ପଟୁ ହେବା, 'ପଟୁତା' ମାନେ ପଟୁ ଅବସ୍ଥା, 'ତଲି' ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ।

ପ୍ରଥିମା ଚେମନି ପୃଥୋଃ ସୌଖ୍ଯଂ ସୁଖାତ୍ ଷ୍ଯଞୀରିତମ୍ । ସ୍ତେଯଂ ଯତି ଚ ସ୍ଯେନସ୍ଯ ଯେ ସଖ୍ଯୁଃ ସଖ୍ଯମୀରିତଂ ।। ୩୫୬.

ଏଠାରେ ପୃଥୁଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି; ଖୁସିରୁ ଆନନ୍ଦ ମିଳିଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତ୍ୟାଗୀଙ୍କର ଚୋରି ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଏବଂ ସହଚରଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତାକୁ ମିତ୍ରତା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

କପେର୍ଭାଵଶ୍ଚ କାପେଯଂ ସୈନ୍ଯଂ ପଥ୍ଯଂ ଯକୀରିତଂ । ଆଶ୍ଵଂ କୌମାରକଂ ଚାଣି ରୂପଂ ଚାଣି ଚ ଯୌଵନମ୍ ୩୫୬.

ବାନରଙ୍କର ସ୍ୱଭାବକୁ କାପେୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେନାକୁ ପଥ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଘୋଡ଼ାକୁ କୌମାର, ଆକୃତି ଓ ଯୌବନକୁ ଚାଣି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

କୁମାର ଉଵାଚ ଉଣାଦଯୋଽଭିଧାସ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରତ୍ଯଯା ଧାତୁତଃ ପରେ । ଉଣି କାରୁଶ୍ଚ ଶିଲ୍ପୀ ସ୍ଯାତ୍ ଜାଯୁର୍ମ୍ମାଯୁଶ୍ଚ ପିତ୍ତକଂ ।। ୩୫୭.

କୁମାର କହିଲେ: ଉଣ ଯୋଗ ଯେଉଁଠାରୁ ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। 'ଉଣି' ଅର୍ଥ ଶିଳ୍ପୀ, 'କାରୁ' ହେଉଛି କାରିଗର, 'ଜାୟୁ' ଅର୍ଥ ଜୀବନ, 'ମାୟୁ' ଅର୍ଥ ପିତ୍ତ।

ଗୋମାଯୁର୍ଵାଯୁର୍ଵେଦେଷୁ ବହୁଲଂ ସ୍ଯୁରୁଣାଦଯଃ । ଆଯୁଃ ସ୍ଵାଦୁଶ୍ଚ ହେତ୍ଵାଦ୍ଯାଃ କିଂଶାରୁର୍ଧାନ୍ଯଶୂକକଃ ।। ୩୫୭.

ବେଦରେ 'ଗୋମାୟୁ' ଓ 'ବାୟୁ' ଉଣ ଯୋଗ ଶବ୍ଦ ଭଳି ବ୍ୟବହୃତ। 'ଆୟୁ' ଅର୍ଥ ଜୀବନ, 'ସ୍ୱାଦୁ' ଅର୍ଥ ମିଠା, 'ହେତ୍ୱାଦି' ଅର୍ଥ କାରଣ; 'କିଂଶାରୁ' ଅର୍ଥ ଧାନର ଚୋପା।

କୃକଵାକୁଃ କୁକ୍କୁଟଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଗୁରୁର୍ଭର୍ତ୍ତା ମରୁସ୍ତଥା । ଶଯୁଶ୍ଚାଜଗରୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସ ହରାଯୁଧମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୫୭.

'କୃକବାକୁ' ଓ 'କୁକୁଟ' ଦୁହେଁ ମୁର୍ଗୀ; 'ଗୁରୁ' ଅର୍ଥ ଶିକ୍ଷକ, 'ଭର୍ତ୍ତା' ଅର୍ଥ ସ୍ୱାମୀ, 'ମରୁ' ଅର୍ଥ ମରୁଭୂମି। 'ଶୟୁ' ଅର୍ଥ ଅଜଗର, ଏହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ହରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ।

ସ୍ଵରୁଦ୍‌ର୍ଵଜ୍ରଂ ତ୍ରପୁରୁସି ସମସାରଂ ଫଲ୍ଗୁରୀରିତଂ । ଗୃଧ୍ରଶ୍ଚ କ୍ରନି କିରଚି ମନ୍ଦିରଂ ତିମିରଂ ତମଃ ।। ୩୫୭.

'ସ୍ୱରୁଦ' ଅର୍ଥ ବଜ୍ର, 'ବଜ୍ର' ମଧ୍ୟ ବଜ୍ର; 'ତ୍ରପୁରୁସି' ଅର୍ଥ ତାମ୍ବା ଓ ଲୋହା, 'ସମସାର' ଅର୍ଥ ଏକତା, 'ଫଲ୍ଗୁର' ଅର୍ଥ ଦୁର୍ବଳ। 'ଗୃଧ୍ର' ଅର୍ଥ ଗିଧ, 'କ୍ରଣି' କାଉ, 'କିରଚି' ପରା, 'ମନ୍ଦିର' ଘର, 'ତିମିର' ଅନ୍ଧକାର, 'ତମ' ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର।

ଇଲଚି ସଲିଲଂ ଵାରି କଲ୍ଯାଣଂ ଭଣ୍ଡିଲଂ ସ୍ମୃତଂ । ବୁଵୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ କ୍କସୌ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ଶିଵିରଂ ଗୁପ୍ତସଂସ୍ଥିତିଃ ।। ୩୫୭.

'ଇଲଚି' ଅର୍ଥ ପାଣି, 'ସଲିଲ' ଓ 'ବାରି' ମଧ୍ୟ ପାଣି; 'କଳ୍ୟାଣ' ଅର୍ଥ ମଙ୍ଗଳ, 'ଭଣ୍ଡିଳ' ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ଭାବରେ ମନେ ରଖାଯାଏ। 'ବୁବୋ' ଅର୍ଥ ପଣ୍ଡିତ, 'କ୍କସୌ' ମଧ୍ୟ ସେଇ, 'ଶିବିର' ଅର୍ଥ ଗୁପ୍ତ ଅବସ୍ଥାନ।

ଓତୁର୍ଵିଡାଲଶ୍ଚ ତୁନି ଅଭିଧାନାଦୁଗାଦଯଃ । କର୍ଣଃ କାମୀ ଚ ଗୃହଭୂର୍ଵାସ୍ତୁର୍ଜୈଵାତୃକଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୫୭.

'ଓତୁର' ଅର୍ଥ ବିଲାଇ, 'ବିଡ଼ାଳ' ମଧ୍ୟ ବିଲାଇ, 'ତୁନି' ଉଗ ଯୋଗ ନାମ। 'କର୍ଣ୍ଣ' ଅର୍ଥ କାନ, 'କାମୀ' ଅର୍ଥ ପ୍ରେମିକ, 'ଗୃହଭୂ' ଘରସ୍ଥ, 'ବାସ୍ତୁ' ଅର୍ଥ ନିର୍ମାଣକାରୀ, 'ଜୈବାତୃକ' ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

କମ୍ବୋଜୋ ଭାଜନମ୍ଭାଣ୍ଡଂ ସରଣ୍ଡଶ୍ଚ ଚତୁଷ୍ପଦଃ । ତରୁରେରଣ୍ଡଃ ସଙ୍ଘାତୋ ଵରୂଡ଼ଃ ସାମ ନିର୍ଭରଂ ।। ୩୫୭.

'କମ୍ବୋଜ' ଅର୍ଥ ବାତ୍ରଣ, 'ଭାଜନ' ମଧ୍ୟ ବାତ୍ରଣ, 'ସରଣ୍ଡ' ଚାରିପାଏଁ ଚଳିଥିବା ପଶୁ। 'ତରୁର' ଏରଣ୍ଡ ଗଛ, 'ଏରଣ୍ଡ' ମଧ୍ୟ ସେଇ, 'ସଂଘାତ' ଅର୍ଥ ଦଳ, 'ବରୂର' ସାମ, 'ନିର୍ଭର' ଅର୍ଥ ପ୍ରଚୁରତା।

ସ୍ଫାରଂ ପ୍ରଭୂତଂ ସ୍ଯାନ୍ନାନ୍ତପ୍ରତ୍ଯଯେ ଚୀରଵଲ୍କଲଂ । କାତରୋ ଭୀରୁରୁଗ୍ରସ୍ତୁ ପ୍ରଚଣ୍ଡୋ ଜଵସଂ ତୃଣଂ ।। ୩୫୭.

'ସ୍ଫାର' ଅର୍ଥ ପ୍ରଚୁର, 'ପ୍ରଭୂତ' ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚୁର; ନାକାରାତ୍ମକରେ 'ଚୀରବଲ୍କଳ' ଅର୍ଥ ଚେର ଚିରୁନ୍ଦା। 'କାତର' ଅର୍ଥ ଭୟଭୀତ, 'ଭୀରୁ' ଭୟପାଇଁ, 'ଉଗ୍ର' ଅର୍ଥ ଭୟଙ୍କର, 'ପ୍ରଚଣ୍ଡ' ଅର୍ଥ ତୀବ୍ର, 'ଜବ' ଗତି, 'ତୃଣ' ଘାସ।

ଜଗଚ୍ଚୈଵ ତୁ ଭୂର୍ଲୋକୋ କୃଶାନୁର୍ଜ୍ଯୋତିରର୍କ୍କକଃ । ଵର୍ଵ୍ଵରଃ କୁଟିଲୋ ଧୂର୍ତ୍ତଶ୍ଚତ୍ଵରଞ୍ଚ ଚତୁଷ୍ପଥଂ ।। ୩୫୭.

'ଜଗତ' ଅର୍ଥ ସଂସାର, 'ଭୂର୍ଲୋକ' ଭୂମି, 'କୃଶାନୁ' ଅଗ୍ନି, 'ଜ୍ୟୋତି' ଆଲୋକ, 'ଅର୍କ' ସୂର୍ଯ୍ୟ। 'ବର୍ବର' ଅର୍ଥ ବାଙ୍କା, 'କୁଟିଳ' ମଧ୍ୟ ବାଙ୍କା, 'ଧୂର୍ତ୍ତ' ଅର୍ଥ ଚତୁର, 'ଚତ୍ୱର' ଚଉରାହା, 'ଚତୁଷ୍ପଥ' ଚାରିପଥର ମିଳନସ୍ଥଳ।

ଚୀଵରଂ ଭିକ୍ଷୁପ୍ରାଵୃତ୍ତିରାଦିତ୍ଯୋ ମିତ୍ର ଈରିତଃ । ପୁତ୍ରଃ ସୂନୁଃ ପିତା ତାତଃ ପୃଦାକୁର୍ଯ୍ଯାଘ୍ରଵୃଶ୍ଚିକେ ୩୫୭.

'ଚୀବର' ଅର୍ଥ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ଚୀର, 'ଭିକ୍ଷୁପ୍ରାବୃତ୍ତି' ମଧ୍ୟ ସେଇ, 'ଆଦିତ୍ୟ' ସୂର୍ଯ୍ୟ, 'ମିତ୍ର' ମିତ୍ର। 'ପୁତ୍ର' ପୁଅ, 'ସୂନୁ' ମଧ୍ୟ ପୁଅ, 'ପିତା' ବାପା, 'ତାତ' ମଧ୍ୟ ବାପା, 'ପୃଦା' ଓଲ, 'କୁର୍ୟ୍ୟ' କୁକୁର, 'ଅଘ୍ର' ସାପ, 'ବୃଶ୍ଚିକ' ବିଛି।

କୁମାର ଉଵାଚ ତିଙ୍‌ଵିଭକ୍ତିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଥାଦେଶଂ ସମାସତଃ । ତିଙସ୍ତ୍ରିଷ୍ଵପି ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଭାଵେ କର୍ମ୍ମଣି କର୍ତ୍ତରି ।। ୩୫୮.

କୁମାର କହିଲେ: ମୁଁ କ୍ରିୟାର ବିଭକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି। କ୍ରିୟା ତିନି ପ୍ରକାରରେ ହୁଏ: ଭାବ, କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତାର ଅର୍ଥରେ।

ସକର୍ମ୍ମକାକର୍ମ୍ମକାଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତରି ଦ୍ଵିପଦେ ସ୍ମୃତାଃ । ସକର୍ମ୍ମକାକର୍ମ୍ମଣି ଚ ତଦାଦେଶସ୍ତଥେରିତଃ ।। ୩୫୮.

ସକର୍ମ ଓ ଅକର୍ମ ଦୁହିଁ କର୍ତ୍ତାରେ ଦ୍ୱିବଚନ ଭାବେ ମନେ ରଖାଯାଏ। ସକର୍ମ ଓ ଅକର୍ମରେ ତାହାର ଅର୍ଥ ତାହାପରି ଦିଆଯାଏ।

ଵର୍ତ୍ତମାନେ ଲଡାଖ୍ଯାତୋ ଵିଧ୍ଯାଦ୍ଯର୍ଥେ ଲିଙୀରିତଃ । ଵିଧ୍ଯାଦୌ ଲୋଡାଶିଷି ଚ ଭୂତାନଦ୍ଯତନେ ଚ ଲଙ୍ ।। ୩୫୮.

ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳରେ 'ଲଟ୍' ରୂପ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ଆଜ୍ଞା ଓ ଇଚ୍ଛାର ଅର୍ଥରେ 'ଲିଙ୍' ବ୍ୟବହୃତ। ଆଜ୍ଞା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦରେ 'ଲୋଟ୍' ଓ 'ଆଶିଷ' ବ୍ୟବହୃତ; ଅତୀତ ଓ ସମ୍ପ୍ରତିକାଳରେ 'ଲଂ' ବ୍ୟବହୃତ।

ଭୂତେ ଲୁଙ୍ ଲିଟ୍ ପରୋକ୍ଷେଽଥ ଭାଵିନ୍ଯଦ୍ଯତନେ ଚ ଲୁଟ୍ । ଲିଙାଶିଷି ଚ ଶେଷେଽର୍ଥେ ଲୃଡ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି ଲୃଙ୍‌ଭଵେତ୍ ।। ୩୫୮.

ଅତୀତ କାଳରେ 'ଲୁଂ' ଓ 'ଲିଟ୍' ବ୍ୟବହୃତ; ଦୂର ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ସମ୍ପ୍ରତିଭବିଷ୍ୟତରେ 'ଲୁଟ୍' ବ୍ୟବହୃତ। ଇଚ୍ଛା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦର ବାକି ଅର୍ଥରେ 'ଲୃଟ୍' ବ୍ୟବହୃତ; ଭବିଷ୍ୟତରେ 'ଲୃଙ୍' ବ୍ୟବହୃତ।

ଲିଙ୍ନିମିତ୍ତେ କ୍ରିଯାତିପତ୍ତୌ ପରେ ନଵାତ୍ମନେପଦମ୍ । ପୂର୍ଵ୍ଵଂ ନ ପରସ୍ମୈପଦନ୍ତିପ୍ତସନ୍ତୀତି ପ୍ରଥମଃ ପୁମାନ୍ ।। ୩୫୮.

ଇଚ୍ଛାରେ କିମ୍ବା କୌଶଳ କ୍ରିୟାରେ 'ଆତ୍ମନେପଦ' ଅନ୍ତିଂ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ପୂର୍ବରୁ 'ପରସ୍ମୈପଦ' ନୁହେଁ, ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଏଠି ପ୍ରଧାନ।

ସିପ୍ଥସ୍ଥ ମଧ୍ଯମନରୋ ମିପ୍ଵସ୍ମସ୍ଚୋତ୍ତମଃ ପୁମାନ୍ । ତ ଆତାଂ ଅନ୍ତାତ୍ମନେ ମୁଖ୍ଯଃ ଥାସାଥାଂ ଧ୍ଵଞ୍ଚ ମଧ୍ଯମଃ ।। ୩୫୮.

'ସିପ୍', 'ଥସ୍', 'ଥ' ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷର ଅନ୍ତିଂ; 'ମିପ୍', 'ବସ୍', 'ମସ୍' ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷର ଅନ୍ତିଂ। 'ତ', 'ଆତାମ୍', 'ଅନ୍ତ' ଆତ୍ମନେପଦର ପ୍ରଧାନ ଅନ୍ତିଂ; 'ଥା', 'ସା', 'ଥାମ୍', 'ଧ୍ୱ' ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷର ଅନ୍ତିଂ।

ଉତ୍ତମ ଇ ଵହି ମହି ଭୂଵାଦ୍ଯା ଧାତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଭୁଵିରେଧିଃ ପଚିର୍ନନ୍ଦିର୍ଧ୍ଵଂସିଃ ଶ୍ରଂସିଃ ପଦିସ୍ତ୍ଵଦିଃ ।। ୩୫୮.

ପୃଥିବୀ ଆଦି ଯେଉଁ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ। 'ଭୁବି' ବର୍ଗରେ ଏଧି, ପଚିର, ନନ୍ଦିର, ଧ୍ୱଂସି, ଶ୍ରଂସି, ପଦିସ ଏବଂ ତ୍ୱଦି ନାମକ କ୍ରିୟାରୁପ ଅଛନ୍ତି।

ଶୀଙଃ କ୍ରୀଡ଼ୋ ଜୁହୋତିଶ୍ଚ ଜହାତିଶ୍ଚ ଦଧାତ୍ଯପି । ଦୀଵ୍ଯତିଃ ସ୍ଵପିତିର୍ନହିଃ ସୁନୋତିର୍ଵସିରେଚ ଚ ।। ୩୫୮.

'ଶୀଂ', 'କ୍ରୀର', 'ଯୁହୋତି', 'ଯହାତି', 'ଦଧାତି', 'ଦୀବ୍ୟତି', 'ସ୍ୱପିତି', 'ନହି', 'ସୁନୋତି', ଏବଂ 'ବସିର' ମଧ୍ୟ ଏହି ବର୍ଗରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।