ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଦ୍ଵିଧାଖ୍ଯାତୋଽଵ୍ଯଯୀଭାଵୋ ନାମପୂର୍ଵପଦୋ ଯଥା । ଶାକସ୍ଯ ମାତ୍ରା ଶାକପ୍ରତି ଯଥାଽଵ୍ଯଯପୂର୍ଵ୍ଯକଃ ।। ୩୫୫.

ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ନାମପଦ ଅଟେ; ଯେପରି 'ଶାକର ମାପ', କିମ୍ବା 'ଶାକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ', ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ଅବ୍ୟୟ ଅଟେ ।

ଉପକୁମ୍ଭଞ୍ଚୋପରଥ୍ଯଂ ପ୍ରାଧାନ୍ଯେନ ଚତୁର୍ଵିଂଧଃ । ଉତ୍ତରପଦାର୍ଥମୁଖ୍ଯୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଶ୍ଚୋଭଯମୁଖ୍ଯକଃ ୩୫୫.

'ଉପକୁମ୍ଭ' ଏବଂ 'ଉପରଥ୍ୟ' ଚାରି ପ୍ରକାରର ମୁଖ୍ୟ ଭେଦ ଅଟେ; ଏଠାରେ ପରେ ଥିବା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ମୁଖ୍ୟ ଧରାଯାଏ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମାସରେ ଦୁଇଁଟି ଅଂଶ ମୁଖ୍ୟ ଅଟେ ।

ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ ତଦ୍ଧିତଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସାମାନ୍ଯଵୃତ୍ତିରୀଦୃଶୀ । ଲ ଵ୍ଯଂସଲୋ ଵତ୍ସଲଃ ସ୍ଯାଦିଲଚି ସ୍ଯାତ୍ତୂ ଫେନିଲଂ ।। ୩୫୬.

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ମୁଁ ତିନି ପ୍ରକାରର ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତୟ ବିଷୟରେ କହିବି; ଏହାର ସାଧାରଣ ବ୍ୟବହାର ଏପରି: 'ଲ ବ୍ୟଂସଲ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସ୍ନେହଶୀଳ, ଏବଂ 'ଇଲଚ୍' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ଫେନିଳ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଫେନ ହେଉଥିବା ।

ଲୋମଶଃ ସେ ପାମନୋ ନେ ଇଲଚି ସ୍ଯାତ୍ତୁ ପିଚ୍ଛିଲଂ । ଅଣି ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆର୍ଚ୍ଚକଃ ସ୍ଯାତ୍ ଦନ୍ତାଦୁରଚି ଦନ୍ତୁରଃ ।। ୩୫୬.

'ଲୋମଶ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଲୋମ ଥିବା, 'ପାମନ' ଅର୍ଥ ଲୋମ ନଥିବା; 'ଇଲଚ୍' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ପିଛିଳ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଲଗ୍ଦା । 'ଅଣି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ପ୍ରାଜ୍ଞ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିମାନ, 'ଆର୍ଚ୍ଚକ' ଅର୍ଥ ପୂଜାକାରୀ; 'ଦୁରଚି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ଦନ୍ତୁର' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଦନ୍ତ ଥିବା ।

ରେ ସ୍ଯାମ୍ମଧୁରଂ ସୁଶିରଂ ରେ ସ୍ଯାତ୍ କେଶର ଈଦୃଶଃ । ହିରଣ୍ଯଂ ଯେ ମାଲଵୋ ଵେ ଵଲଚି ସ୍ଯାଦ୍ରଜସ୍ଵଲଃ ।। ୩୫୬.

'ରେ' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ମଧୁର' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମିଠା, 'ସୁଶିର' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଖାଲି; 'ରେ' ଲାଗିଲେ 'କେଶର' ଅର୍ଥ ହେଉଛି କେଶ ସଦୃଶ । 'ହିରଣ୍ୟ' ଅର୍ଥ ସୁନା, 'ମାଳବ' ଅର୍ଥ ମାଳବ ଦେଶର; 'ଭଳଚି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ରଜସ୍ୱଳ' ଅର୍ଥ ଧୂଳି ହେଉଥିବା ।

ଇନୋ ଧନୋ କରୀ ହସ୍ତୀ ଧନିକଂ ଟିକନୋରିତଂ । ପଯସ୍ଵୀ ଵିନି ମାଯାଵୀ ଊର୍ଣାଯୁର୍ଯୁଚି ଈରିତଂ ।। ୩୫୬.

'ଇନ' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ଧନ' ଅର୍ଥ ଧନୀ, 'କରି' ଅର୍ଥ ହାତୀ; 'ଧନିକ' ଅର୍ଥ ଧନୀ, 'ଟିକନୋରିତ' ଅର୍ଥ ଚିହ୍ନିତ । 'ପୟସ୍ୱୀ' ଅର୍ଥ ଦୁଧ ଥିବା, 'ବିନିମାୟାବୀ' ଅର୍ଥ ମାୟାକାରୀ; 'ଊର୍ଣ୍ଣାୟୁର' ଅର୍ଥ ଉନ ଥିବା, 'ୟୁଚି' ଅର୍ଥ କହିଥିବା ।

ଵାଗ୍ମୀ ମିନି ଆଲଚି ସ୍ଯାଦ୍ଵାଚାଲଶ୍ଚାଟଚୀରିତଂ । ଫଲିନୋ ଵର୍ହିଣଃ କେକୀ ଵୃନ୍ଦାରକସ୍ତଯା କନି ।। ୩୫୬.

'ବାଗ୍ମୀ' ଅର୍ଥ କଥାରେ ପାରଦର୍ଶୀ, 'ମିନି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ; 'ଆଳଚି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ବାଚାଳ' ଅର୍ଥ ଅତି କଥା କହୁଥିବା, 'ଚାଟଚୀରିତ' ଅର୍ଥ ଚାଟୁକାର । 'ଫଳିନ' ଅର୍ଥ ଫଳ ଦେଉଥିବା, 'ବର୍ହିଣ' ଅର୍ଥ ମୟୂର, 'କେକୀ' ଅର୍ଥ ମୟୂର, 'ବୃନ୍ଦାରକ' ଅର୍ଥ ଦଳର ସଦସ୍ୟ, 'କନି' ଅର୍ଥ ଛୋଟ ।

ଆଲୁଚି ଶୀତନ୍ନ ସହତେ ଶୀତାଲୁଃ ଶ୍ଵାଲୁରୀଦୃଶଃ । ହିମାଲୁରାଲୁଚି ସ୍ଯାଚ୍ଚ ହିମଂ ନ ସହତେ ତଥା ।। ୩୫୬.

'ଆଳୁଚି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ଶୀତନ୍ନ' ଅର୍ଥ ଥଣ୍ଡା ସହିପାରେନି, 'ଶୀତାଳୁ' ଅର୍ଥ ଥଣ୍ଡା ସହିପାରୁଥିବା, 'ଶ୍ୱାଳୁର' ଅର୍ଥ କୁକୁର ସଦୃଶ । 'ହିମାଳୁର' ଆଳୁଚି ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ହିମ ସହିପାରେନି, ଏଭଳି ।

ରୂପଂ ଵାତାଦୁଲଚି ସ୍ଯାଦ୍ ଵାତୁଲଶ୍ଚାନପତ୍ଯକେ । ଵାଶିଷ୍ଠଃ କୌରଵୋ ଵାସଃ ପାଞ୍ଚାଲଃ ସୋସ୍ଯ ଵାସକଃ ।। ୩୫୬.

'ରୂପ' ସହ 'ବାତାଦୁଳଚି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପବନ ପ୍ରଭାବିତ, 'ବାତୁଳ' ଅର୍ଥ ପବନ ସଦୃଶ, 'ଅନପତ୍ୟକେ' ଅର୍ଥ ସନ୍ତାନ ନଥିବା । 'ବାଶିଷ୍ଠ' ଅର୍ଥ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସନ୍ତାନ, 'କୌରବ' ଅର୍ଥ କୁରୁଙ୍କ ସନ୍ତାନ, 'ବାସ' ଅର୍ଥ ବାସସ୍ଥାନ, 'ପାଞ୍ଚାଳ' ଅର୍ଥ ପାଞ୍ଚାଳ ଦେଶର, 'ବାସକ' ଅର୍ଥ ବାସିନ୍ଦା ।

ତତ୍ର ଵାସୋ ମାଥୁରଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵେତ୍ତ୍ଯଧୀତେ ଚ ଚାନ୍ଦ୍ରକଃ । ଵ୍ଯୁତ୍‌କ୍ରମଂ ଵେତ୍ତି କ୍ରମକଃ ନରଶ୍ଚକ୍ରାମ କୌଶକଃ ।। ୩୫୬.

ଏଠାରେ 'ବାସ' ଅର୍ଥ ମଥୁରା ଦେଶର, 'ମାଥୁର' ଅର୍ଥ ମଥୁରାର; 'ବେତ୍ତି' ଅର୍ଥ ଜାଣେ, 'ଅଧୀତେ' ଅର୍ଥ ପଢ଼େ, 'ଚାନ୍ଦ୍ରକ' ଅର୍ଥ ଚନ୍ଦ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ । 'ବ୍ୟୁତ୍କ୍ରମ' ଅର୍ଥ ବିପରୀତ, 'କ୍ରମକ' ଅର୍ଥ ପଦକ୍ରମ କରୁଥିବା; 'ନର' ଅର୍ଥ ମଣିଷ, 'ଚକ୍ରାମ' ଅର୍ଥ ଚାଲିଗଲା, 'କୌଶକ' ଅର୍ଥ କୋଶଳ ଦେଶର ।

ପ୍ରିଯଙ୍ଗୂନାଂ ଭଵଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ପ୍ରୈଯଙ୍ଗଵୀନକଂ ଖଞି । ମୌଦ୍‌ଗୀନଂ ସୌଦ୍ରଵୀଣଞ୍ଚ ଵୈଦେହଶ୍ଚାନପତ୍ଯକେ ।। ୩୫୬.

'ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ' ଅର୍ଥ ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ଗଛ, 'ଭବ' ଅର୍ଥ ଉତ୍ପତ୍ତି, 'କ୍ଷେତ୍ର' ଅର୍ଥ ଜମି, 'ପ୍ରିୟଙ୍ଗବୀଣକ' ଅର୍ଥ ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ, 'ଖଣି' ଅର୍ଥ ଖଣିକାର । 'ମୌଦ୍ଗୀନ' ଅର୍ଥ ମୁଦ୍ଗ ଗଛ, 'ସୌଦ୍ରବୀଣ' ଅର୍ଥ ସୌଦ୍ର ଗଛ, 'ବୈଦେହ' ଅର୍ଥ ବିଦେହ ଦେଶର, 'ଅନପତ୍ୟକେ' ଅର୍ଥ ସନ୍ତାନ ନଥିବା ।

ଇଞି ଦାକ୍ଷିର୍ଦାଶରଥିଃ କଚି ନାରାଯଣାଦିକଂ । ଆଶ୍ଵାଯନଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ଫଞି ଯଚି ଗାର୍ଗ୍ଯଶ୍ଚ ଵାତ୍ସକଃ ।। ୩୫୬.

ଇଞ୍ଜି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଦକ୍ଷ, ଦାଶରଥି କିମ୍ବା କେବେ କେବେ ନାରାୟଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ। ଆଶ୍ୱାୟନ ର 'ଫ' ଦ୍ୱାରା ଓ ଗାର୍ଗ୍ୟଙ୍କୁ 'ବାତ୍ସକ' ଦ୍ୱାରା ଉପଲକ୍ଷଣ କରାଯାଏ।

ଢକି ସ୍ଯାଦ୍ଵୈନତେଯାଦିଶ୍ଚାଟକେରସ୍ତଥୈରକି । ଢ୍ରକି ଗୌଧେରକୋ ରୂପଂ ଗୌଵାରଶ୍ଚାରକୀରିତଂ ।। ୩୫୬.

'ଢକି' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବୈନତେୟ ଓ ତାଙ୍କ ସହ ବାକି ଅନ୍ୟମାନେ; ଚାଟକେର ଓ ଏଇରକି ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। 'ଢ୍ରକି' ଦ୍ୱାରା ଗୌଢେରକ ଓ 'ଗୌବାର' ଦ୍ୱାରା ଆରକୀରିତ ଉପଲକ୍ଷିତ।

କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଘେ କୁଲୀନଃ ଖେ ଣ୍ଯେ କୌରଵ୍ଯାଦଯଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଯତି ମୂର୍ଦ୍ଧନ୍ଯମୁଖ୍ଯାଦିଃ ସୁଗନ୍ଧିରିତି ରୂପକଂ ।। ୩୫୬.

'ଘେ' ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ରିୟ, 'ଖେ' ଦ୍ୱାରା କୁଳୀନ, 'ଣ୍ୟେ' ଦ୍ୱାରା କୌରବ ଓ ସମାନ ବଂଶ ଉପଲକ୍ଷିତ। 'ଯତି' ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ ମୁଖ୍ୟ ତପସ୍ବୀ ଓ 'ସୁଗନ୍ଧି' ଦ୍ୱାରା ଏକ ରୂପ ବୁଝାଯାଏ।

ତାରକାଦିଭ୍ଯ ଇତଚି ନଭସ୍ତାରକିତାଦଯଃ । ଅନଙି ସ୍ଯାଚ୍ଚ କୁଣ୍ଡାଧ୍ନୀ ପୁଷ୍ପଧନ୍ଵସୁଧନଵନୀ ।। ୩୫୬.

'ତାରକ' ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନେଇ 'ଇତଚି' ଦ୍ୱାରା ଆକାଶର ତାରା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଉପଲକ୍ଷିତ। 'ଅନଙ୍ଗି' ଦ୍ୱାରା କୁଣ୍ଡ, ଧ୍ନି, ପୁଷ୍ପଧନୁ, ସୁଧନ୍ବନ୍ ଓ ବନୀ ବୁଝାଯାଏ।

ଚଞ୍ଚୁପି ଵିତ୍ତଚଞ୍ଚୁଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିତ୍ତମସ୍ଯ ଚ ଶବ୍ଦକେ । ଚଣପି ସ୍ଯାତ୍ କେଶଚଣଃ ରୂପେ ସ୍ଯାତ୍ ପଟରୂପକମ୍ ।। ୩୫୬.

'ଚଞ୍ଚୁପି' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଧନୀ ଠୁଣ୍ଡି, 'ବିତ୍ତଚଞ୍ଚୁ' ମାନେ ଧନର ଏକ ଶବ୍ଦ। 'ଚଣପି' ଦ୍ୱାରା କେଶଚଣ ଓ 'ପଟରୂପକ' ଦ୍ୱାରା ଏକ ରୂପ ବୁଝାଯାଏ।

ଈଯସୌ ଚ ପଟୀଯାନ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତରପ୍ଯକ୍ଷତରାଦିକମ୍ । ପଚତିତରାଞ୍ଚ ତରପି ତମପ୍ଯଟତିତମାମପି ।। ୩୫୬.

'ଇୟସଉ' ମାନେ ଅଧିକ, 'ପଟୀୟାନ' ମାନେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ; 'ତରପ୍ୟକ୍ଷ' ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଶବ୍ଦ ଅଧିକତା ଦର୍ଶାଏ। 'ପଚତିତରାଞ୍' ଓ 'ତରପି', ତଥା 'ତମପ୍ୟଟତିତମାମ୍' ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ମୃଦ୍ଵୀତମା କଲ୍ପପି ସ୍ଯାଦିନ୍ଦ୍ରକଲ୍ପୋଽର୍କକଲ୍ପକଃ । ରାଜଦେଶୀଯୋ ଦେଶୀଯେ ଦେଶ୍ଯେ ଦେଶ୍ଯାଦିରୂପକମ୍ ।। ୩୫୬.

'ମୃଦ୍ୱୀତମା' ଓ 'କଳ୍ପପି' ଦ୍ୱାରା ସଦୃଶତା ବୁଝାଯାଏ, ଯେପରିକି 'ଇନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ' କିମ୍ବା 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ'। 'ରାଜଦେଶୀୟ', 'ଦେଶୀୟ', 'ଦେଶ୍ୟ' ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଶବ୍ଦ ଦେଶ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଦର୍ଶାଏ।

ପଟୁଜାତୀଯୋ ଜାତୀଯେ ଜାନୁମାତ୍ରଞ୍ଚ ମାତ୍ରଚି । ଊରୁଦ୍ଵଯସୋ ଦ୍ଵଯସଚି ଊରୁଦଘ୍ନଞ୍ଚ ଦଘ୍ନଚି ।। ୩୫୬.

'ପଟୁଜାତୀୟ' ମାନେ ପଟୁ ଜାତିର, 'ଜାତୀୟ' ମାନେ ଜାତି ସମ୍ପର୍କିତ, 'ଜାନୁମାତ୍ର' ମାନେ ହାଟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, 'ମାତ୍ରଚି' ମାନେ ପରିମାଣ। 'ଊରୁଦ୍ୱୟସ' ମାନେ ଦୁଇ ଉରୁର, 'ଦ୍ୱୟସଚି' ମାନେ ଦୁଇଟିର, 'ଊରୁଦଘ୍ନ' ମାନେ ଉରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, 'ଦଘ୍ନଚି' ମାନେ ପରିସର।

ତଯଟି ସ୍ଯାତ୍ ପଞ୍ଚତଯଃ ଦୌଵାରିକଷ୍ଠକୀରିତଂ । ସାମାନ୍ଯଵୃତ୍ତିରୁକ୍ତାଽଅଵ୍ଯାଖ୍ଯଶ୍ଚ ତଦ୍ଧିତଃ ।। ୩୫୬.

'ତୟଟି' ଦ୍ୱାରା 'ପଞ୍ଚତୟ' ବୁଝାଯାଏ, 'ଦୌବାରିକଷ୍ଠକୀରିତ' ଏକ ଶବ୍ଦ। 'ସାମାନ୍ୟବୃତ୍ତି' ମାନେ ସାଧାରଣ ବ୍ୟବହାର, 'ଅବ୍ୟାଖ୍ୟା' ମଧ୍ୟ ଏକ ତଦ୍ଧିତ।

ଯସ୍ମାଦ୍ଯତସ୍ତସିଲି ଚ ଯତ୍ର ତତ୍ର ତ୍ରଲୀରିତଂ । ଅସ୍ମିନ୍ କାଲେ ହ୍ଯଧୁନା ସ୍ଯାଦିଦାନୀଞ୍ଚୈଵ ଦାନ୍ଯପି ।। ୩୫୬.

'ଯସ୍ମାଦ' ଓ 'ଯତତସିଲି' ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପତ୍ତି ବୁଝାଯାଏ; 'ଯତ୍ର' ଓ 'ତତ୍ର' 'ତ୍ରଲୀ' ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ। 'ଏହି ସମୟରେ' ମାନେ 'ଅସ୍ମିନ୍ କାଳେ', 'ଏବେ' ମାନେ 'ଅଧୁନା', 'ଇଦାନୀଁ' ଓ 'ଦାନ୍ୟ' ମଧ୍ୟ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟକୁ ଦର୍ଶାଏ।

ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵ୍ଵଦା ଦା ସ୍ଯାତ୍ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ର୍ହିଲୀରିତଂ । ତର୍ହି ହୋଽସ୍ଭିନ୍ କାଲ ଇହ କର୍ହି ସସ୍ମିଂଶ୍ଚ କାଲକେ ।। ୩୫୬.

'ସର୍ବସ୍ମିନ୍' ମାନେ ସମସ୍ତରେ, 'ସର୍ବଦା' ମାନେ ସବୁବେଳେ, 'ଦା' ମାନେ ସେଇ ସମୟରେ, 'ଋହିଲୀ' ଦ୍ୱାରା ସେଇ ସମୟ ପ୍ରକାଶିତ। 'ତର୍ହି' ମାନେ 'ତେବେ', 'ହୋ' ମାନେ 'ଏବେ', 'ଅଭିନ୍ କାଳ' ମାନେ 'ଏହି ସମୟ', 'ଇହ' ମାନେ 'ଏଠା', 'କର୍ହି' ମାନେ 'କେବେ', 'ସସ୍ମିଁ' ମାନେ 'ସେଇ ସମୟ', 'କାଳକେ' ମାନେ 'ସମୟରେ'।

ଯଥା ଥାଲି ଥମି କଥଂ ପୂର୍ଵ୍ଵସ୍ଯାନ୍ଦିଶି ସଞ୍ଚଯେତ୍ । ଅସ୍ତାତି ଚୈଵ ପୂର୍ଵ୍ଵସ୍ଯାଃ ପୂର୍ଵ୍ଵାଦିଗ୍ରାମଣୀଯକାଃ ।। ୩୫୬.

'ଯଥା' 'ଥାଳି' ଓ 'ଥମି' ଦ୍ୱାରା 'କିପରି' ବୁଝାଯାଏ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। 'ଅସ୍ତାତି' ଓ 'ପୂର୍ବସ୍ୟାଃ' ପୂର୍ବକୁ ଦର୍ଶାଏ, 'ପୂର୍ବାଦିଗ୍ରାମଣୀୟ' ମାନେ ପୂର୍ବପକ୍ଷର ମୁଖ୍ୟ।

ପୁରସ୍ତାତ୍ ସଞ୍ଚରେଦ୍ ଗଚ୍ଛେତ୍ ସଦ୍ଯସ୍ତୁଲ୍ଯେଽହନୀରିତଂ । ଉତିପୂର୍ଵ୍ଵାବ୍ଦେ ଚ ପରୁତ୍ ପୂର୍ଵ୍ଵତରେ ପରାର୍ଯ୍ଯପି ।। ୩୫୬.

'ପୁରସ୍ତାତ୍' ମାନେ ସାମ୍ନାରେ, 'ସଞ୍ଚରେଦ୍' ମାନେ ଯିବା ଉଚିତ, 'ଗଚ୍ଛେତ୍' ମାନେ ଯିବା ଉଚିତ, 'ସଦ୍ୟସ୍' ମାନେ ସତ୍ତରେ, 'ତୁଲ୍ୟେ' ମାନେ ସମାନ, 'ଅହନୀରିତ' ମାନେ ସେଇ ଦିନରେ। 'ଉତିପୂର୍ବାବ୍ଦେ' ମାନେ ପୂର୍ବ ବର୍ଷରେ, 'ପରୁତ୍' ମାନେ ପୂର୍ବରୁ, 'ପୂର୍ବତରେ' ମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ପୂର୍ବରେ, 'ପରାର୍ୟ' ମାନେ ଅନ୍ୟ।

ଐଷମୋଽସ୍ମିନ୍ ସଂଵତ୍ସରେ ରୂପଂ ସମସି ଚେରିତଂ । ଏଦ୍ଯଵୌ ପରେଦ୍ଯଵି ସ୍ଯାତ୍ ପରସ୍ମିନ୍ନହନୀରିତଂ ।। ୩୫୬.

'ଐଷମ' ମାନେ ଏହି ବର୍ଷରେ, 'ସମସି' ରୂପ, 'ଚେରିତ' ମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। 'ଏଦ୍ୟବୌ' ଓ 'ପରେଦ୍ୟବି' ମାନେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନରେ, 'ପରସ୍ମିନ୍ନହନୀରିତ' ମାନେ ଅନ୍ୟ ଦିନରେ।

ଅଦ୍ଯାସ୍ମିନ୍ନହନି ଦ୍ଯେ ସ୍ଯାତ୍ ପୂର୍ଵ୍ଵେଦ୍ଯୁଶ୍ଚ ତଥୈଦ୍ଯୁସି । ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାନ୍ଦିଶି ଵସେତ୍ ଦକ୍ଷିଣାଦ୍ଦକ୍ଷଇଣା ଦ୍ଯୁଭୌ ।। ୩୫୬.

'ଅଦ୍ୟାସ୍ମିନ୍ନହନି' ମାନେ ଆଜି, 'ଦ୍ୟେ' ମାନେ ଏହି ଦିନରେ, 'ପୂର୍ବେଦ୍ୟୁ' ମାନେ ଗତକାଲି, 'ତଥଏଦ୍ୟୁସି' ମାନେ ଏପରି ଦିନରେ। 'ଦକ୍ଷିଣସ୍ୟାନ୍ଦିଶି' ମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ, 'ବସେତ୍' ମାନେ ବସିବା ଉଚିତ, 'ଦକ୍ଷିଣାଦ୍' ମାନେ ଦକ୍ଷିଣରୁ, 'ଦକ୍ଷଇଣା' ମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର, 'ଦ୍ୟୁଭୌ' ମାନେ ଦୁଇ ଦିନ।

ଉତ୍ତରସ୍ଯାନ୍ଦିଶି ଵସେଦୁତ୍ତରାଦୁତ୍ତରାଦ୍ଯୁଭୌ । ଉପରି ଵସୈଦୁପରିଷ୍ଟାଦ୍ ଭଵେଦ୍ରିଷ୍ଟାତି ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵକାତ୍ ।। ୩୫୬.

'ଉତ୍ତରସ୍ୟାନ୍ଦିଶି' ମାନେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ବସିବା ଉଚିତ, 'ଉତ୍ତରାଦ୍' ମାନେ ଉତ୍ତରରୁ, 'ଉତ୍ତରାଦ୍ୟୁଭୌ' ମାନେ ଉତ୍ତର ଦିଗର, 'ଉପରି' ମାନେ ଉପରେ, 'ବସଇଦ୍ଉପରିଷ୍ଠାଦ୍' ମାନେ ଉପରେ ବସିବା ଉଚିତ, 'ଭବେଦ୍' ମାନେ ହେବା ଉଚିତ, 'ରିଷ୍ଠାତି' ମାନେ ଶୀର୍ଷରେ, 'ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକାତ୍' ମାନେ ଉପରୁ।

ଉତ୍ତରେଣ ଚ ପିତ୍ରୋକ୍ତଂ ଆଚି ଚ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣା । ଆହୌ ଦକ୍ଷିଣାହି ଵସେଦ୍ ଦ୍ଵିପ୍ରକାରଂ ଦ୍ଵିଧା ଚ ଧା ।। ୩୫୬.

'ଉତ୍ତରେଣ' ମାନେ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରା, 'ପିତ୍ରୋକ୍ତ' ମାନେ ବାପାଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, 'ଆଚି' ମାନେ ଦିଗକୁ, 'ଦକ୍ଷିଣା' ମାନେ ଦକ୍ଷିଣ। 'ଆହଉ' ମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ, 'ଦକ୍ଷିଣାହି' ମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରା, 'ବସେଦ୍' ମାନେ ବସିବା ଉଚିତ, 'ଦ୍ୱିପ୍ରକାର' ମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, 'ଦ୍ୱିଧା' ମାନେ ଦୁଇଭାଗ, 'ଧା' ମାନେ ରଖିବା।

ନିପାତାସ୍ତଦ୍ଧିତାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ତଦ୍ଵିତୋ ଭାଵଵାଚକଃ । ପଟୋର୍ଭାଵଃ ପଟୁତ୍ଵନ୍ତ୍ଵେ ପଟୁତା ତଲି ଚେରିତଂ ।। ୩୫୬.

ନିପାତ ଓ ତଦ୍ଧିତ ଶବ୍ଦ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; 'ତଦ୍ଭିତ' ମାନେ ଭାବ ବୁଝାଏ। 'ପଟୋର୍ଭାବ' ମାନେ ପଟୁ ଭାବ, 'ପଟୁତ୍ୱ' ମାନେ ପଟୁ ହେବା, 'ପଟୁତା' ମାନେ ପଟୁ ଅବସ୍ଥା, 'ତଲି' ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ।