ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପିତାଽଗାତ୍ସହ ପୁତ୍ରେଣ କାଣୋଽକ୍ଷ୍ଣା ଗଦଯା ହରିଃ । ଅର୍ଥେନ ନିଵସେକଦ୍‌ଭୃତ୍ଯଃ କାଲେ ଭାଵେ ଚ ସପ୍ତମୀ ।। ୩୫୪.

ବାପା ଝିଅ ସହିତ ଗଲେ; କାଣା ଏକ ଆଖି ସହିତ; ହରି ଗଦା ସହିତ; ଅର୍ଥ, ବାସ, ଦାସ, ସମୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ସପ୍ତମୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ଵିଷ୍ଣୌ ନତେ ଭଵେନ୍ମୁକ୍ତିର୍ଵସନ୍ତେ ସ ଗତୋ ହରିମ୍ । ନୃଣାଂ ସ୍ଵାମୀ ନୃଷୁ ସ୍ଵାମୀ ନୃଣାମୀଶଃ ସତାମ୍ପତିଃ ।। ୩୫୪.

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ବସନ୍ତରେ ସେ ହରିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାୟକ, ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଠାକୁର, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମାଲିକ।

ନୃଣାଂ ସାକ୍ଷୀ ନୃଷୁ ସାକ୍ଷୀ ଗୋଷୁ ନାଥୋ ଗଵାମ୍ପତିଃ । ଗୋଷୁ ସୂତୋ ଗଵାଂ ସୂତୋ ରାଜ୍ଞାଂ ଦାଯାଦକୋଽସ୍ଵିହ ।। ୩୫୪.

ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାକ୍ଷୀ, ଗାଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଠାକୁର, ଗାଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାରଥି, ଗାଁମାନଙ୍କ ସାରଥି, ରାଜାମାନଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଏଠାରେ।

ଅନ୍ନସ୍ଯ୧ ହେତୋର୍ଵସତି ଷଷ୍ଠୀ ସ୍ମୃତ୍ଯର୍ଥକର୍ମଣି । ମାତୁଃ ସ୍ମରତି ଗୋପ୍ତାରଂ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ କର୍ତୃକର୍ମଣୋଃ ୩୫୪.

ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଥାଏ, ଷଷ୍ଠୀ ବ୍ୟବହାର ସ୍ମୃତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ହୁଏ। ସେ ମାଆଙ୍କ ରକ୍ଷକୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ସଦା କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ।

ସ୍କନ୍ଧ ଉଵାଚ ଷୋଢ଼ା ସମାସଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅଷ୍ଟାଵିଂଶାତିଧା ପୁନଃ । ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵିଭାଗେନ ଲୁଗଲୋପେନ ଚ ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୫୫.

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ଷୋଢ଼ା ସମାସ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ପୁଣି ଏହାକୁ ଅଠାଇଶ ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବି, ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ ଭେଦରେ, ଏବଂ ଶବ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ।

କୁମ୍ଭକାରଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧେମକାରାଦିକସ୍ତଥା । ରାଜ୍ଞଃ ପୁମାନ୍‌ରାଜପୁମାନ୍ ନିତ୍ଯୋଽଯଞ୍ଚ ସମାସକଃ ।। ୩୫୫.

କୁମ୍ଭକାର ନିତ୍ୟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ସୁନାର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ। ରାଜାଙ୍କ ଲୋକ, ରାଜପୁରୁଷ, ଏହି ସମାସ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ।

କଷ୍ଟଶ୍ରିତୋ ଲୁକ୍‌ସମାସଃ କଣ୍ଠେକାଲାଦିକସ୍ତ୍ଵଲୁକ୍ । ସ୍ଯାଦଷ୍ଟଧା ତତ୍‌ପୁରୁଷଃ ପ୍ରଥମାଦ୍ଯସୁପା ସହ ।। ୩୫୫.

ଯେଉଁ ସମାସରେ ଶବ୍ଦ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ତାକୁ 'ଲୁକ୍ ସମାସ' କୁହାଯାଏ, ଯେପରି 'କଷ୍ଠାଶ୍ରିତ'। କଣ୍ଠ, କାଳ ଇତ୍ୟାଦିରେ 'ଭଲୁକ୍'। ଏହିପରି ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ ଅଠ ପ୍ରକାର, ପ୍ରଥମା ଓ 'ଅସ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ ସହିତ।

ପ୍ରଥମାତତ୍‌ପୁରୁଷୋଽଯଂ ପୂର୍ଵ୍ଵଂ କାଯସ୍ଯ ଵିଗ୍ରହେ । ପୂର୍ଵକାଯୋଽପରକାଯୋ ହ୍ଯଧରୋତ୍ତରକାଯକଃ ।। ୩୫୫.

ଏହି ପ୍ରଥମ ତତ୍ପୁରୁଷ, ଶରୀର ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ପ୍ରଥମ। ପୂର୍ବ ଶରୀର, ପର ଶରୀର, ତଳ ଓ ଉପର ଶରୀର।

ଅର୍ଦ୍ଧଂ କଣାଯା ଅର୍ଦ୍ଧକଣା ଭିକ୍ଷାତୁର୍ଯ୍ଯମଥେଦୃଶମ୍ । ଆପନ୍ନଜୀଵିକସ୍ତଦ୍ଵତ୍ ଦ୍ଵିତୀଯା ଚାଧରାଶ୍ରିତଃ ।। ୩୫୫.

ଅର୍ଦ୍ଧ କଣାର ଅର୍ଦ୍ଧକଣା, ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଭିକ୍ଷାତୁର, ଏପରି ଜୀବିକା ମିଳିଥିବା। ଦ୍ୱିତୀୟ କ୍ରମ ତଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର।

ଵର୍ଷମ୍ଭୋଗ୍ଯୋ ଵର୍ଷଭୋଗ୍ଯୋ ଧାନ୍ଯାର୍ଥଶ୍ଚ ତୃତୀଯଯା । ଚତୁର୍ଥୋ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷଣୁବଲିର୍ଵୃକଭୀତିଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମୀ ।। ୩୫୫.

ବର୍ଷ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବାକୁ 'ବର୍ଷଭୋଗ୍ୟ' କୁହାଯାଏ; ଧାନ୍ୟ ପାଇଁ ତୃତୀୟ ବ୍ୟବହାର। ଚତୁର୍ଥୀ 'ବିଷଣୁବଳି' ପାଇଁ, ପଞ୍ଚମୀ 'ବଘା ଭୟ' ପାଇଁ।

ରାଜ୍ଞଃ ପୁମାନ୍ ରାଜପୁମାନ୍ ଷଷ୍ଠୀ ଵୃକ୍ଷଫଲଂ ତଥା । ସପ୍ତମୀ ଚାକ୍ଷଶୌଣ୍ଡୋଽଯମହିତୋ ନଞ୍‌ସମାସକଃ ।। ୩୫୫.

ରାଜାଙ୍କ ଲୋକ, ରାଜପୁରୁଷ, ଷଷ୍ଠୀ ବ୍ୟବହାର; ଗଛର ଫଳ ମଧ୍ୟ। ସପ୍ତମୀ 'ଆକ୍ଷଶୌଣ୍ଡ', 'ଅମହିତ' ନକାରାତ୍ମକ ସମାସ।

କର୍ମଧାରଯଃ ସପ୍ତଧା ନୀଲୋତ୍ପଲମୁଖାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଵିଶେଷଣପୂର୍ଵ୍ଵପଦୋ ଵିଶେଷ୍ଯୋତ୍ତରତସ୍ତଥା ।। ୩୫୫.

କର୍ମଧାରୟ ସମାସ ସାତ ପ୍ରକାର, ଯେପରି 'ନୀଳ ଉତ୍ପଳମୁଖ'। ବିଶେଷଣ ପ୍ରଥମେ, ବିଶେଷ୍ୟ ପରେ ଆସେ।

ଵୈଯାକରଣଖସୂଚିଃ ଶୀତୋଷ୍ଣଂ ଦ୍ଵିପଦଂ ଶୁଭମ୍ । ଉପମାନପୂର୍ଵପଦଃ ଶଙ୍ଖପାଣ୍ଡର ଇତ୍ଯପି ।। ୩୫୫.

ବ୍ୟାକରଣ ବିଦ୍ୟାର ନଖ ସୁଇ, 'ଠଣ୍ଡା-ଗରମ', 'ଦୁଇ ପାଏଁ', 'ଶୁଭ'। ଉପମା ଶବ୍ଦ ପ୍ରଥମେ, ଯେପରି 'ଶଂଖ ପାଣ୍ଡୁର'।

ଉପମାନୋତ୍ତରପଦଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଇତ୍ଯପି । ସମ୍ଭାଵନାପୂର୍ଵପଦୋ ଗୁଣଵୃଦ୍ଧିରିତୀଦୃଶମ୍ ।। ୩୫୫.

ଉପମାର ପରେ ଯେ ଶବ୍ଦ ଆସେ, ଯେପରି 'ମଣିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ', ସେପରି ଯଦି ପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ପାଇଁ ଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଗୁଣ ଇତି ଵୃଦ୍ଧିର୍ଵାଚ୍ଯା ସୁହୃଦେଵ ସୁବନ୍ଧୁକଃ । ସଵଧାରଣପୂର୍ଵପଦୋ ବହୁଵ୍ରୀହିଶ୍ଚ ସପ୍ତଧା ।। ୩୫୫.

'ଗୁଣ' ଅର୍ଥରେ ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି 'ବନ୍ଧୁ' କିମ୍ବା 'ନିକଟ ବନ୍ଧୁ' । ଯଦି ପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଲ୍ଲେଖ ସହିତ ଥାଏ, ତେବେ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ସାତ ପ୍ରକାରର ହୁଏ ।

ଦ୍ଵିପଦଶ୍ଚ ବହୁଵ୍ରୀହିରାରୂଢ଼ଭଵନୋ ନରଃ । ଅର୍ଚ୍ଚିତାଶେଷପୂର୍ଵ୍ଵୋଽଯଂ ବହ୍ଵଙ୍‌ଘ୍ରିଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୩୫୫.

ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ଦୁଇଟି ପାଦ ଥିବା ହୁଏ, ଯେପରି 'ଘରକୁ ଚଢ଼ିଥିବା ମଣିଷ' । ଯଦି ପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ 'ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ' ଅଟେ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ଅନେକ ଅଙ୍ଗ ଥିବା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଏତେ ଵିପ୍ରାଶ୍ଚୋପଦଶାଃ ସଙ୍‌ଖ୍ଯୋତ୍ତରପଦସ୍ତ୍ଵଯମ୍ । ସଙ୍‌ଖ୍ଯୋଭଯପଦୋ ଯଦ୍ଵଦ୍‌ଦ୍ଵିତ୍ରା ଦ୍ଵ୍ଯେକତ୍ରଯୋ ନରଃ ।। ୩୫୫.

ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଦଶା ସମାସ ବିଦ୍ୱାନମାନେ, ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଉତ୍ତରପଦ ସମାସ । ଯେପରି 'ଦୁଇ', 'ତିନି', 'ଏକ', ମଣିଷଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

ସହପୂର୍ଷପଦୋଽଯଂ ସ୍ଯାତ୍ ସମୂଲୋଦ୍‌ଧୃତକସ୍ତରୁଃ । ଵ୍ଯତିହାରଲକ୍ଷଣାର୍ଥଃ କେଶାକେଶି ନଖାନଖି ।। ୩୫୫.

ଏହି ସମାସରେ ପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ 'ସହିତ' ଅଟେ, ଯେପରି 'ମୂଳ ସହିତ ଉଖଣାଯାଇଥିବା ଗଛ' । ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଅର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି 'କେଶ-କେଶ', 'ନଖ-ନଖ' ।

ଦିଗ୍ଲକ୍ଷ୍ଯା ସ୍ଯାଦ୍ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ଵ୍ଵା ଦ୍ଵିଗୁରାଭାଷିତୋ ଦ୍ଵିଧା । ଏକଵଦ୍ଭାଵି ଦ୍ଵିଶ୍ରୃଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଚମୂଲୀ ତ୍ଵନେକଧା ।। ୩୫୫.

ଦିଗ୍ ଦର୍ଶାଉଥିବା ସମାସ 'ପୂର୍ବ-ଦକ୍ଷିଣ' । ଦୁଇଥର ଉଚ୍ଚାରିତ ସମାସ 'ଦୁଇ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା', 'ପାଞ୍ଚ ମୂଳ ଥିବା', ଏବଂ 'ଅନେକ' ଭଳି ।

ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଃ ସମାସୋ ଦ୍ଵିଵିଖଧୋ ହୀତରେତରଯୋଗକଃ । ରୁଦ୍ରଵିଷ୍ଣୂ ସମାହାରୋ ଭେରୀପଟହମୀଦୃଶମ୍ ।। ୩୫୫.

ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମାସ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ଯୋଗ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇଁଟି ଅଂଶ ଏକାଠି ହୁଏ; ଯେପରି 'ରୁଦ୍ର-ବିଷ୍ଣୁ', କିମ୍ବା 'ମୃଦଙ୍ଗ-ପଟାହ' ଏହିପରି ରୂପ ଅଟେ ।

ଦ୍ଵିଧାଖ୍ଯାତୋଽଵ୍ଯଯୀଭାଵୋ ନାମପୂର୍ଵପଦୋ ଯଥା । ଶାକସ୍ଯ ମାତ୍ରା ଶାକପ୍ରତି ଯଥାଽଵ୍ଯଯପୂର୍ଵ୍ଯକଃ ।। ୩୫୫.

ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ନାମପଦ ଅଟେ; ଯେପରି 'ଶାକର ମାପ', କିମ୍ବା 'ଶାକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ', ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ଅବ୍ୟୟ ଅଟେ ।

ଉପକୁମ୍ଭଞ୍ଚୋପରଥ୍ଯଂ ପ୍ରାଧାନ୍ଯେନ ଚତୁର୍ଵିଂଧଃ । ଉତ୍ତରପଦାର୍ଥମୁଖ୍ଯୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଶ୍ଚୋଭଯମୁଖ୍ଯକଃ ୩୫୫.

'ଉପକୁମ୍ଭ' ଏବଂ 'ଉପରଥ୍ୟ' ଚାରି ପ୍ରକାରର ମୁଖ୍ୟ ଭେଦ ଅଟେ; ଏଠାରେ ପରେ ଥିବା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ମୁଖ୍ୟ ଧରାଯାଏ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମାସରେ ଦୁଇଁଟି ଅଂଶ ମୁଖ୍ୟ ଅଟେ ।

ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ ତଦ୍ଧିତଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସାମାନ୍ଯଵୃତ୍ତିରୀଦୃଶୀ । ଲ ଵ୍ଯଂସଲୋ ଵତ୍ସଲଃ ସ୍ଯାଦିଲଚି ସ୍ଯାତ୍ତୂ ଫେନିଲଂ ।। ୩୫୬.

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ମୁଁ ତିନି ପ୍ରକାରର ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତୟ ବିଷୟରେ କହିବି; ଏହାର ସାଧାରଣ ବ୍ୟବହାର ଏପରି: 'ଲ ବ୍ୟଂସଲ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସ୍ନେହଶୀଳ, ଏବଂ 'ଇଲଚ୍' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ଫେନିଳ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଫେନ ହେଉଥିବା ।

ଲୋମଶଃ ସେ ପାମନୋ ନେ ଇଲଚି ସ୍ଯାତ୍ତୁ ପିଚ୍ଛିଲଂ । ଅଣି ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆର୍ଚ୍ଚକଃ ସ୍ଯାତ୍ ଦନ୍ତାଦୁରଚି ଦନ୍ତୁରଃ ।। ୩୫୬.

'ଲୋମଶ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଲୋମ ଥିବା, 'ପାମନ' ଅର୍ଥ ଲୋମ ନଥିବା; 'ଇଲଚ୍' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ପିଛିଳ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଲଗ୍ଦା । 'ଅଣି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ପ୍ରାଜ୍ଞ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିମାନ, 'ଆର୍ଚ୍ଚକ' ଅର୍ଥ ପୂଜାକାରୀ; 'ଦୁରଚି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ଦନ୍ତୁର' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଦନ୍ତ ଥିବା ।

ରେ ସ୍ଯାମ୍ମଧୁରଂ ସୁଶିରଂ ରେ ସ୍ଯାତ୍ କେଶର ଈଦୃଶଃ । ହିରଣ୍ଯଂ ଯେ ମାଲଵୋ ଵେ ଵଲଚି ସ୍ଯାଦ୍ରଜସ୍ଵଲଃ ।। ୩୫୬.

'ରେ' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ମଧୁର' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମିଠା, 'ସୁଶିର' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଖାଲି; 'ରେ' ଲାଗିଲେ 'କେଶର' ଅର୍ଥ ହେଉଛି କେଶ ସଦୃଶ । 'ହିରଣ୍ୟ' ଅର୍ଥ ସୁନା, 'ମାଳବ' ଅର୍ଥ ମାଳବ ଦେଶର; 'ଭଳଚି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ରଜସ୍ୱଳ' ଅର୍ଥ ଧୂଳି ହେଉଥିବା ।

ଇନୋ ଧନୋ କରୀ ହସ୍ତୀ ଧନିକଂ ଟିକନୋରିତଂ । ପଯସ୍ଵୀ ଵିନି ମାଯାଵୀ ଊର୍ଣାଯୁର୍ଯୁଚି ଈରିତଂ ।। ୩୫୬.

'ଇନ' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ଧନ' ଅର୍ଥ ଧନୀ, 'କରି' ଅର୍ଥ ହାତୀ; 'ଧନିକ' ଅର୍ଥ ଧନୀ, 'ଟିକନୋରିତ' ଅର୍ଥ ଚିହ୍ନିତ । 'ପୟସ୍ୱୀ' ଅର୍ଥ ଦୁଧ ଥିବା, 'ବିନିମାୟାବୀ' ଅର୍ଥ ମାୟାକାରୀ; 'ଊର୍ଣ୍ଣାୟୁର' ଅର୍ଥ ଉନ ଥିବା, 'ୟୁଚି' ଅର୍ଥ କହିଥିବା ।

ଵାଗ୍ମୀ ମିନି ଆଲଚି ସ୍ଯାଦ୍ଵାଚାଲଶ୍ଚାଟଚୀରିତଂ । ଫଲିନୋ ଵର୍ହିଣଃ କେକୀ ଵୃନ୍ଦାରକସ୍ତଯା କନି ।। ୩୫୬.

'ବାଗ୍ମୀ' ଅର୍ଥ କଥାରେ ପାରଦର୍ଶୀ, 'ମିନି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ; 'ଆଳଚି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ବାଚାଳ' ଅର୍ଥ ଅତି କଥା କହୁଥିବା, 'ଚାଟଚୀରିତ' ଅର୍ଥ ଚାଟୁକାର । 'ଫଳିନ' ଅର୍ଥ ଫଳ ଦେଉଥିବା, 'ବର୍ହିଣ' ଅର୍ଥ ମୟୂର, 'କେକୀ' ଅର୍ଥ ମୟୂର, 'ବୃନ୍ଦାରକ' ଅର୍ଥ ଦଳର ସଦସ୍ୟ, 'କନି' ଅର୍ଥ ଛୋଟ ।

ଆଲୁଚି ଶୀତନ୍ନ ସହତେ ଶୀତାଲୁଃ ଶ୍ଵାଲୁରୀଦୃଶଃ । ହିମାଲୁରାଲୁଚି ସ୍ଯାଚ୍ଚ ହିମଂ ନ ସହତେ ତଥା ।। ୩୫୬.

'ଆଳୁଚି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ 'ଶୀତନ୍ନ' ଅର୍ଥ ଥଣ୍ଡା ସହିପାରେନି, 'ଶୀତାଳୁ' ଅର୍ଥ ଥଣ୍ଡା ସହିପାରୁଥିବା, 'ଶ୍ୱାଳୁର' ଅର୍ଥ କୁକୁର ସଦୃଶ । 'ହିମାଳୁର' ଆଳୁଚି ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ହିମ ସହିପାରେନି, ଏଭଳି ।

ରୂପଂ ଵାତାଦୁଲଚି ସ୍ଯାଦ୍ ଵାତୁଲଶ୍ଚାନପତ୍ଯକେ । ଵାଶିଷ୍ଠଃ କୌରଵୋ ଵାସଃ ପାଞ୍ଚାଲଃ ସୋସ୍ଯ ଵାସକଃ ।। ୩୫୬.

'ରୂପ' ସହ 'ବାତାଦୁଳଚି' ପ୍ରତୟ ଲାଗିଲେ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପବନ ପ୍ରଭାବିତ, 'ବାତୁଳ' ଅର୍ଥ ପବନ ସଦୃଶ, 'ଅନପତ୍ୟକେ' ଅର୍ଥ ସନ୍ତାନ ନଥିବା । 'ବାଶିଷ୍ଠ' ଅର୍ଥ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସନ୍ତାନ, 'କୌରବ' ଅର୍ଥ କୁରୁଙ୍କ ସନ୍ତାନ, 'ବାସ' ଅର୍ଥ ବାସସ୍ଥାନ, 'ପାଞ୍ଚାଳ' ଅର୍ଥ ପାଞ୍ଚାଳ ଦେଶର, 'ବାସକ' ଅର୍ଥ ବାସିନ୍ଦା ।