ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ଚାଧିକରଣଂ ଵ୍ଯାପକନ୍ଦଧ୍ନି ଵୈ ଘୃତମ୍ । ତିଲେଷୁ ତୈଲଂ ଦେଵାର୍ଥମୌପଶ୍ଲେଷିକମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୫୪.

ଅଧିକରଣ ଚାରି ପ୍ରକାର—ଘିଅ ପାତ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ; ତିଳରେ ତେଲ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହାକୁ 'ଔପଶ୍ଲେଷିକ' କୁହାଯାଏ।

ଗୃହେ ତିଷ୍ଠେତ୍ କପିର୍ଵୃକ୍ଷେ ସ୍ମୃତଂ ଵୈଷଯିକଂ ଯଥା । ଜଲେ ମତ୍ସ୍ଯୋ ଵନେ ସିଂହଃ ସ୍ମୃତଂ ସାମୀପ୍ଯକଂ ଯଥା ।। ୩୫୪.

ବାନର ଘରେ ରହେ, ଯାହାକୁ 'ବୈଷୟିକ' କୁହାଯାଏ। ମାଛ ପାଣିରେ, ସିଂହ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହେ, ଯାହାକୁ 'ସାମୀପ୍ୟ' କୁହାଯାଏ।

ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଘୋଷୋ ଵସତି ଔପଚାରିକମୀଦୃଶଂ । ତୃତୀଯା ଵାଥ ଵା ଷଷ୍ଠୀ ସ୍ମୃତାଽନଭିହିତେ ତଥା ।। ୩୫୪.

ଗଙ୍ଗା ଉପରେ ଗ୍ରାମ ବସିଥାଏ—ଏହାକୁ 'ଔପଚାରିକ' କୁହାଯାଏ। ଉଲ୍ଲେଖ ନଥିଲେ, ତୃତୀୟ କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ମନେ ପକାଯାଏ।

ଵିଷ୍ଣୁଃ ସମ୍ପୂଜ୍ଯତେ ଲୋକୈର୍ଗନ୍ତଵ୍ଯନ୍ତେନ ତସ୍ଯ ଵା । ପ୍ରଥମାଽଭିହିତକର୍ତ୍ତୃ କର୍ମ୍ମଣୋଃ ପ୍ରଣମେଦ୍ଧରିମ୍ ।। ୩୫୪.

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପୂଜନ୍ତି, ଚାହିଦା କିମ୍ବା ସେହି ଅନୁସାରେ। ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତିରେ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଉଲ୍ଲେଖିତ ହେଲେ, କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ।

ହେତୌ ତୃତୀଯା ଚାନ୍ନେନ ଵସେଦ୍ ଵୃକ୍ଷାଯ ଵୈ ଜଲଂ । ଚତୁର୍ଥୀ ତାଦର୍ଥ୍ଯେଽଭିହିତା ପଞ୍ଚମୀ ପର୍ଯ୍ଯୁପାଙ୍ମୁଖୈଃ ।। ୩୫୪.

ହେତୁ ଅର୍ଥରେ ତୃତୀୟ ବିଭକ୍ତି—'ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା'; 'ଗଛ ପାଇଁ ଜଳ'। ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ, ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ; ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି ସମ୍ମୁଖୀନ ଅବସ୍ଥାରେ।

ଯୋଗେ ଵୃଷ୍ଟଃ ପରି ଗ୍ରାମାଦ୍ଦେଵୋଽଯଂ ବଲଵତ୍ ପୁରା । ପୂର୍ଵ୍ଵୋ ଗ୍ରାମାଦୃତେ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନ ମୁକ୍ତିରିତରୋ ହରେଃ ।। ୩୫୪.

ଏହି ଦେବତା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଗ୍ରାମର ବାହାରେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗ୍ରାମ ବ୍ୟତୀତ, ହରିଙ୍କ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।

ପୃଥଗ୍ଵିନାଦ୍ଯୈସ୍ତୃତୀଯା ପଞ୍ଚମୀ ଚ ତଥା ଭଵେତ୍ । ପୃଥଗ୍ଗ୍ରାମାଦ୍ଵିହାରେଣ ଵିନା ଶ୍ରିଶ୍ଚ ଶ୍ରୀଯା ଶ୍ରଇଯଃ ।। ୩୫୪.

ଅଲଗା କାରଣରେ ତୃତୀୟ ଓ ପଞ୍ଚମୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ଅଲଗା ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ଚଳାଚଳ ଛାଡ଼ି, ଶ୍ରୀ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ମିଳେନି।

କର୍ମ୍ମପ୍ରଵଚନୀଯାଖ୍ଯୈର୍ଦ୍ଵିତୀଯା ଯୋଗତୋ ଭଵେତ୍ । ଅନ୍ଵର୍ଜ୍ଜୁନଞ୍ଚ ଯୋଦ୍ଧାରୋ ହ୍ଯଭିତୋ ଗ୍ରାମମୀରିତଂ ।। ୩୫୪.

କର୍ମ ଓ ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ୟବହାର ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଅର୍ଜୁନ ସହ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଗ୍ରାମକୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହନ୍ତି।

ନମଃ ସ୍ଵାହାସ୍ଵଧାସ୍ଵସ୍ତିଵଷଡାଦ୍ଯୈଶ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯପି । ନମୋ ଦେଵାଯ ତେ ସ୍ଵସ୍ତି ତୁମର୍ଥାଦ୍ଭାଵଵାଚିନଃ ।। ୩୫୪.

'ନମଃ', 'ସ୍ୱାହା', 'ସ୍ୱଧା', 'ସ୍ୱସ୍ତି', 'ବଷଟ୍' ଇତ୍ୟାଦି ସହ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। 'ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ', ଏହିମାନେ ଇଚ୍ଛା ଓ ଅର୍ଥକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି।

ପାକାଯ ପକ୍ତଯେ ଯାତି ତୃତୀଯା ସହଯୋଗକେ । ହେତ୍ଵର୍ଥେ କୁତ୍ସିତେଽଙ୍ଗେ ସା ତୃତୀଯା ଚ ଵିଶେଷଣେ ।। ୩୫୪.

ରନ୍ଧିବା ପାଇଁ କିମ୍ବା ରନ୍ଧନ କାମରେ, ସହଯୋଗ ସହିତ ତୃତୀୟ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। କାରଣ ଅର୍ଥରେ, ଅପମାନଜନକ ଅଙ୍ଗରେ ଓ ବିଶେଷଣ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ତୃତୀୟ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ପିତାଽଗାତ୍ସହ ପୁତ୍ରେଣ କାଣୋଽକ୍ଷ୍ଣା ଗଦଯା ହରିଃ । ଅର୍ଥେନ ନିଵସେକଦ୍‌ଭୃତ୍ଯଃ କାଲେ ଭାଵେ ଚ ସପ୍ତମୀ ।। ୩୫୪.

ବାପା ଝିଅ ସହିତ ଗଲେ; କାଣା ଏକ ଆଖି ସହିତ; ହରି ଗଦା ସହିତ; ଅର୍ଥ, ବାସ, ଦାସ, ସମୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ସପ୍ତମୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ଵିଷ୍ଣୌ ନତେ ଭଵେନ୍ମୁକ୍ତିର୍ଵସନ୍ତେ ସ ଗତୋ ହରିମ୍ । ନୃଣାଂ ସ୍ଵାମୀ ନୃଷୁ ସ୍ଵାମୀ ନୃଣାମୀଶଃ ସତାମ୍ପତିଃ ।। ୩୫୪.

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ବସନ୍ତରେ ସେ ହରିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାୟକ, ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଠାକୁର, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମାଲିକ।

ନୃଣାଂ ସାକ୍ଷୀ ନୃଷୁ ସାକ୍ଷୀ ଗୋଷୁ ନାଥୋ ଗଵାମ୍ପତିଃ । ଗୋଷୁ ସୂତୋ ଗଵାଂ ସୂତୋ ରାଜ୍ଞାଂ ଦାଯାଦକୋଽସ୍ଵିହ ।। ୩୫୪.

ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାକ୍ଷୀ, ଗାଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଠାକୁର, ଗାଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାରଥି, ଗାଁମାନଙ୍କ ସାରଥି, ରାଜାମାନଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଏଠାରେ।

ଅନ୍ନସ୍ଯ୧ ହେତୋର୍ଵସତି ଷଷ୍ଠୀ ସ୍ମୃତ୍ଯର୍ଥକର୍ମଣି । ମାତୁଃ ସ୍ମରତି ଗୋପ୍ତାରଂ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ କର୍ତୃକର୍ମଣୋଃ ୩୫୪.

ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଥାଏ, ଷଷ୍ଠୀ ବ୍ୟବହାର ସ୍ମୃତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ହୁଏ। ସେ ମାଆଙ୍କ ରକ୍ଷକୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ସଦା କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ।

ସ୍କନ୍ଧ ଉଵାଚ ଷୋଢ଼ା ସମାସଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅଷ୍ଟାଵିଂଶାତିଧା ପୁନଃ । ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵିଭାଗେନ ଲୁଗଲୋପେନ ଚ ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୫୫.

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ଷୋଢ଼ା ସମାସ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ପୁଣି ଏହାକୁ ଅଠାଇଶ ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବି, ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ ଭେଦରେ, ଏବଂ ଶବ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ।

କୁମ୍ଭକାରଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧେମକାରାଦିକସ୍ତଥା । ରାଜ୍ଞଃ ପୁମାନ୍‌ରାଜପୁମାନ୍ ନିତ୍ଯୋଽଯଞ୍ଚ ସମାସକଃ ।। ୩୫୫.

କୁମ୍ଭକାର ନିତ୍ୟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ସୁନାର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ। ରାଜାଙ୍କ ଲୋକ, ରାଜପୁରୁଷ, ଏହି ସମାସ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ।

କଷ୍ଟଶ୍ରିତୋ ଲୁକ୍‌ସମାସଃ କଣ୍ଠେକାଲାଦିକସ୍ତ୍ଵଲୁକ୍ । ସ୍ଯାଦଷ୍ଟଧା ତତ୍‌ପୁରୁଷଃ ପ୍ରଥମାଦ୍ଯସୁପା ସହ ।। ୩୫୫.

ଯେଉଁ ସମାସରେ ଶବ୍ଦ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ତାକୁ 'ଲୁକ୍ ସମାସ' କୁହାଯାଏ, ଯେପରି 'କଷ୍ଠାଶ୍ରିତ'। କଣ୍ଠ, କାଳ ଇତ୍ୟାଦିରେ 'ଭଲୁକ୍'। ଏହିପରି ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ ଅଠ ପ୍ରକାର, ପ୍ରଥମା ଓ 'ଅସ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ ସହିତ।

ପ୍ରଥମାତତ୍‌ପୁରୁଷୋଽଯଂ ପୂର୍ଵ୍ଵଂ କାଯସ୍ଯ ଵିଗ୍ରହେ । ପୂର୍ଵକାଯୋଽପରକାଯୋ ହ୍ଯଧରୋତ୍ତରକାଯକଃ ।। ୩୫୫.

ଏହି ପ୍ରଥମ ତତ୍ପୁରୁଷ, ଶରୀର ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ପ୍ରଥମ। ପୂର୍ବ ଶରୀର, ପର ଶରୀର, ତଳ ଓ ଉପର ଶରୀର।

ଅର୍ଦ୍ଧଂ କଣାଯା ଅର୍ଦ୍ଧକଣା ଭିକ୍ଷାତୁର୍ଯ୍ଯମଥେଦୃଶମ୍ । ଆପନ୍ନଜୀଵିକସ୍ତଦ୍ଵତ୍ ଦ୍ଵିତୀଯା ଚାଧରାଶ୍ରିତଃ ।। ୩୫୫.

ଅର୍ଦ୍ଧ କଣାର ଅର୍ଦ୍ଧକଣା, ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଭିକ୍ଷାତୁର, ଏପରି ଜୀବିକା ମିଳିଥିବା। ଦ୍ୱିତୀୟ କ୍ରମ ତଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର।

ଵର୍ଷମ୍ଭୋଗ୍ଯୋ ଵର୍ଷଭୋଗ୍ଯୋ ଧାନ୍ଯାର୍ଥଶ୍ଚ ତୃତୀଯଯା । ଚତୁର୍ଥୋ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷଣୁବଲିର୍ଵୃକଭୀତିଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମୀ ।। ୩୫୫.

ବର୍ଷ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବାକୁ 'ବର୍ଷଭୋଗ୍ୟ' କୁହାଯାଏ; ଧାନ୍ୟ ପାଇଁ ତୃତୀୟ ବ୍ୟବହାର। ଚତୁର୍ଥୀ 'ବିଷଣୁବଳି' ପାଇଁ, ପଞ୍ଚମୀ 'ବଘା ଭୟ' ପାଇଁ।

ରାଜ୍ଞଃ ପୁମାନ୍ ରାଜପୁମାନ୍ ଷଷ୍ଠୀ ଵୃକ୍ଷଫଲଂ ତଥା । ସପ୍ତମୀ ଚାକ୍ଷଶୌଣ୍ଡୋଽଯମହିତୋ ନଞ୍‌ସମାସକଃ ।। ୩୫୫.

ରାଜାଙ୍କ ଲୋକ, ରାଜପୁରୁଷ, ଷଷ୍ଠୀ ବ୍ୟବହାର; ଗଛର ଫଳ ମଧ୍ୟ। ସପ୍ତମୀ 'ଆକ୍ଷଶୌଣ୍ଡ', 'ଅମହିତ' ନକାରାତ୍ମକ ସମାସ।

କର୍ମଧାରଯଃ ସପ୍ତଧା ନୀଲୋତ୍ପଲମୁଖାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଵିଶେଷଣପୂର୍ଵ୍ଵପଦୋ ଵିଶେଷ୍ଯୋତ୍ତରତସ୍ତଥା ।। ୩୫୫.

କର୍ମଧାରୟ ସମାସ ସାତ ପ୍ରକାର, ଯେପରି 'ନୀଳ ଉତ୍ପଳମୁଖ'। ବିଶେଷଣ ପ୍ରଥମେ, ବିଶେଷ୍ୟ ପରେ ଆସେ।

ଵୈଯାକରଣଖସୂଚିଃ ଶୀତୋଷ୍ଣଂ ଦ୍ଵିପଦଂ ଶୁଭମ୍ । ଉପମାନପୂର୍ଵପଦଃ ଶଙ୍ଖପାଣ୍ଡର ଇତ୍ଯପି ।। ୩୫୫.

ବ୍ୟାକରଣ ବିଦ୍ୟାର ନଖ ସୁଇ, 'ଠଣ୍ଡା-ଗରମ', 'ଦୁଇ ପାଏଁ', 'ଶୁଭ'। ଉପମା ଶବ୍ଦ ପ୍ରଥମେ, ଯେପରି 'ଶଂଖ ପାଣ୍ଡୁର'।

ଉପମାନୋତ୍ତରପଦଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଇତ୍ଯପି । ସମ୍ଭାଵନାପୂର୍ଵପଦୋ ଗୁଣଵୃଦ୍ଧିରିତୀଦୃଶମ୍ ।। ୩୫୫.

ଉପମାର ପରେ ଯେ ଶବ୍ଦ ଆସେ, ଯେପରି 'ମଣିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ', ସେପରି ଯଦି ପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ପାଇଁ ଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଗୁଣ ଇତି ଵୃଦ୍ଧିର୍ଵାଚ୍ଯା ସୁହୃଦେଵ ସୁବନ୍ଧୁକଃ । ସଵଧାରଣପୂର୍ଵପଦୋ ବହୁଵ୍ରୀହିଶ୍ଚ ସପ୍ତଧା ।। ୩୫୫.

'ଗୁଣ' ଅର୍ଥରେ ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି 'ବନ୍ଧୁ' କିମ୍ବା 'ନିକଟ ବନ୍ଧୁ' । ଯଦି ପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଲ୍ଲେଖ ସହିତ ଥାଏ, ତେବେ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ସାତ ପ୍ରକାରର ହୁଏ ।

ଦ୍ଵିପଦଶ୍ଚ ବହୁଵ୍ରୀହିରାରୂଢ଼ଭଵନୋ ନରଃ । ଅର୍ଚ୍ଚିତାଶେଷପୂର୍ଵ୍ଵୋଽଯଂ ବହ୍ଵଙ୍‌ଘ୍ରିଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୩୫୫.

ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ଦୁଇଟି ପାଦ ଥିବା ହୁଏ, ଯେପରି 'ଘରକୁ ଚଢ଼ିଥିବା ମଣିଷ' । ଯଦି ପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ 'ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ' ଅଟେ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ଅନେକ ଅଙ୍ଗ ଥିବା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଏତେ ଵିପ୍ରାଶ୍ଚୋପଦଶାଃ ସଙ୍‌ଖ୍ଯୋତ୍ତରପଦସ୍ତ୍ଵଯମ୍ । ସଙ୍‌ଖ୍ଯୋଭଯପଦୋ ଯଦ୍ଵଦ୍‌ଦ୍ଵିତ୍ରା ଦ୍ଵ୍ଯେକତ୍ରଯୋ ନରଃ ।। ୩୫୫.

ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଦଶା ସମାସ ବିଦ୍ୱାନମାନେ, ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଉତ୍ତରପଦ ସମାସ । ଯେପରି 'ଦୁଇ', 'ତିନି', 'ଏକ', ମଣିଷଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

ସହପୂର୍ଷପଦୋଽଯଂ ସ୍ଯାତ୍ ସମୂଲୋଦ୍‌ଧୃତକସ୍ତରୁଃ । ଵ୍ଯତିହାରଲକ୍ଷଣାର୍ଥଃ କେଶାକେଶି ନଖାନଖି ।। ୩୫୫.

ଏହି ସମାସରେ ପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ 'ସହିତ' ଅଟେ, ଯେପରି 'ମୂଳ ସହିତ ଉଖଣାଯାଇଥିବା ଗଛ' । ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଅର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି 'କେଶ-କେଶ', 'ନଖ-ନଖ' ।

ଦିଗ୍ଲକ୍ଷ୍ଯା ସ୍ଯାଦ୍ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ଵ୍ଵା ଦ୍ଵିଗୁରାଭାଷିତୋ ଦ୍ଵିଧା । ଏକଵଦ୍ଭାଵି ଦ୍ଵିଶ୍ରୃଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଚମୂଲୀ ତ୍ଵନେକଧା ।। ୩୫୫.

ଦିଗ୍ ଦର୍ଶାଉଥିବା ସମାସ 'ପୂର୍ବ-ଦକ୍ଷିଣ' । ଦୁଇଥର ଉଚ୍ଚାରିତ ସମାସ 'ଦୁଇ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା', 'ପାଞ୍ଚ ମୂଳ ଥିବା', ଏବଂ 'ଅନେକ' ଭଳି ।