ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ କାରକଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିଭକ୍ତ୍ଯର୍ଥସମନ୍ଵିତଂ । ଗ୍ରାମୋଽସ୍ତି ହେମହାର୍କେହ ନୌମି ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶ୍ରିଯା ସହ ।। ୩୫୪.
ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ କାରକ ବିଷୟରେ, ବିଭକ୍ତିର ଅର୍ଥ ସହିତ, ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏଠାରେ ଏକ ଗ୍ରାମ ଅଛି, ନାମ ହେମହାର୍କ। ମୁଁ ଶ୍ରୀ ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।
ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ କର୍ତ୍ତା ଵିଦ୍ଯାନ୍ତଂ କୃତିନଃ ସମୁପାସତେ । ହେତୁକର୍ତ୍ତାଲମ୍ଭଯତେ ହିତଂ ଵୈ କର୍ମ୍ମକର୍ତ୍ତରି ।। ୩୫୪.
ଯିଏ ସ୍ୱାଧୀନ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜ୍ଞାନ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେବନ୍ତି। ହେତୁ କାରଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରାଯାଏ; ଉପକୃତି କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ହୁଏ।
ସ୍ଵଯଂ ଭିଦ୍ଯେତ୍ ପ୍ରାକୃତଧୀଃ ସ୍ଵଯଞ୍ଚ ଛିଦ୍ଯତେ ତରୁଃ । ସର୍ତ୍ତାଽଭିହିତ ଉତ୍ତମଃ କର୍ତ୍ତାଽନଭିହିତୋଽଧମଃ ।। ୩୫୪.
ସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକ ନିଜେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଏବଂ ଗଛ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଛେଦିତ ହୁଏ। ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯିଏ ଉଲ୍ଲେଖିତ ନୁହେଁ, ସେ ନିମ୍ନ।
କର୍ତ୍ତାଽନଭିହିତୋ ଧର୍ମ୍ମଃ ଶିଷ୍ଯେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଯତେ ଯଥା । କର୍ତ୍ତା ପଞ୍ଚଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ କର୍ମ୍ମ ସପ୍ତଵିଧଂ ଶ୍ରୁଣୁ ।। ୩୫୪.
ଉଲ୍ଲେଖିତ ନୁହେଁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର, କାର୍ଯ୍ୟ ସାତ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଶୁଣ।
ଈପ୍ସିତଂ କର୍ମ୍ମ ଚ ଯଥା ଶ୍ରଦ୍ଦଧାତି ଦ୍ଦରି ଯତିଃ । ଅନୀପ୍ସିତଂ କର୍ମ୍ମ ଯଥା ଅହିଂ ଲଙ୍ଘଯତେ ଭୃଶଂ ।। ୩୫୪.
ଯେପରି ଏକ ଯତି ଆଶା କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ କରେ, ସେପରି ଏକ ସାପ ଅନଚାହିଦା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଜୋରେ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେ।
ନୈଵେପ୍ସିତଂ ନାନୀପ୍ସିତଂ ଦୁଗ୍ଧଂ ସମ୍ଭକ୍ଷଯନ୍ରଜଃ । ଭକ୍ଷ୍ଯେଦପ୍ଯକଥିତଂ ଗୋପାଲୋ ଦୋଗ୍ଧି ଗାଂ ପଯଃ ।। ୩୫୪.
ନ ଚାହିଦା, ନ ଅନଚାହିଦା—ଯେପରି ଧୂଳି ମିଶିଥିବା ଦଧି ଖାଯାଏ; ଅକଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୋପାଳ ଗାଈଠାରୁ ଦୁଧ ଦୋହେ।
କର୍ତ୍ତୃ କର୍ମାଽଥ ଗମଯେଚ୍ଛିଷ୍ଯଂ ଗ୍ରାମଂ ଗୁରୁର୍ଯଥା । କର୍ମ୍ମ ଚାଭିହିତଂ ପୂଜା କ୍ରିଯତେ ଵୈ ଶ୍ରିଯେ ହରେଃ ।। ୩୫୪.
କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକାଠି ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଗ୍ରାମକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେପରି ଗୁରୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଉଲ୍ଲେଖିତ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ପୂଜା, ଯାହା ହରିଙ୍କ ଶ୍ରୀ ପାଇଁ କରାଯାଏ।
କର୍ମ୍ମାନଭିହିତଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ହରେଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତୁ ସର୍ଵ୍ଵଦଂ । କରଣଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵାହ୍ଯମାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ତଥା ।। ୩୫୪.
ଅନୁଲ୍ଲେଖିତ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ହରିଙ୍କ ସ୍ତୁତି, ଯାହା ସଦା କରିବା ଉଚିତ। କରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର।
ଚକ୍ଷୁଷା ରୂପଂ ଗୃହ୍ଣାତି ଵାହ୍ଯଂ ଦାତ୍ରେଣ ତଲ୍ଲୁନେତ୍ । ସମ୍ପ୍ରଦାନଂ ତ୍ରିଧା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରେରକଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ଗାଂ ।। ୩୫୪.
ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ରୂପ ଧରାଯାଏ; ହାତ ଦ୍ୱାରା ସେହି ରୂପ କାଟାଯାଏ। ସମ୍ପ୍ରଦାନ ତିନି ପ୍ରକାର—ପ୍ରେରକ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗାଈ ଦେବା।
ନରୋ ଦଦାତି ନୃପତଯେ ଦାସନ୍ତଦନୁମନ୍ତୃକଂ । ଅନିରାକର୍ତ୍ତୃକଂ ଭର୍ତ୍ରେ ଦଦ୍ଯାତ୍ ପୁଷ୍ପାଣି ସଜ୍ଜନଃ ।। ୩୫୪.
ଏକ ମଣିଷ ରାଜାଙ୍କୁ, ଦାସ ଭାବେ, ଅନୁମତିଦାତା ସହିତ ଦେଇଥାଏ। ଯିଏ ଅସ୍ୱୀକାର କରେନାହିଁ, ସେ ଭଳା ଲୋକ ଭଳି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଫୁଲ ଦେଇଥାଏ।
ଅପାଦାନଂ ଦ୍ଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚଲମଶ୍ଵାତ୍ତୁ ଧାଵତଃ । ପତିତଶ୍ଚାଚଲଂ ଗ୍ରାମାଦାଗଚ୍ଛତି ସ ଵୈଷ୍ଣଵଃ ।। ୩୫୪.
ଅପାଦାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଚଳନଶୀଳ, ଯେପରି ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଘୋଡ଼ାଠାରୁ; ଏବଂ ଅଚଳ, ଯେପରି ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ଗ୍ରାମରୁ ଆସେ, ଯାହାକୁ ବୈଷ୍ଣବ କୁହାଯାଏ।
ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ଚାଧିକରଣଂ ଵ୍ଯାପକନ୍ଦଧ୍ନି ଵୈ ଘୃତମ୍ । ତିଲେଷୁ ତୈଲଂ ଦେଵାର୍ଥମୌପଶ୍ଲେଷିକମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୫୪.
ଅଧିକରଣ ଚାରି ପ୍ରକାର—ଘିଅ ପାତ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ; ତିଳରେ ତେଲ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହାକୁ 'ଔପଶ୍ଲେଷିକ' କୁହାଯାଏ।
ଗୃହେ ତିଷ୍ଠେତ୍ କପିର୍ଵୃକ୍ଷେ ସ୍ମୃତଂ ଵୈଷଯିକଂ ଯଥା । ଜଲେ ମତ୍ସ୍ଯୋ ଵନେ ସିଂହଃ ସ୍ମୃତଂ ସାମୀପ୍ଯକଂ ଯଥା ।। ୩୫୪.
ବାନର ଘରେ ରହେ, ଯାହାକୁ 'ବୈଷୟିକ' କୁହାଯାଏ। ମାଛ ପାଣିରେ, ସିଂହ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହେ, ଯାହାକୁ 'ସାମୀପ୍ୟ' କୁହାଯାଏ।
ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଘୋଷୋ ଵସତି ଔପଚାରିକମୀଦୃଶଂ । ତୃତୀଯା ଵାଥ ଵା ଷଷ୍ଠୀ ସ୍ମୃତାଽନଭିହିତେ ତଥା ।। ୩୫୪.
ଗଙ୍ଗା ଉପରେ ଗ୍ରାମ ବସିଥାଏ—ଏହାକୁ 'ଔପଚାରିକ' କୁହାଯାଏ। ଉଲ୍ଲେଖ ନଥିଲେ, ତୃତୀୟ କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ମନେ ପକାଯାଏ।
ଵିଷ୍ଣୁଃ ସମ୍ପୂଜ୍ଯତେ ଲୋକୈର୍ଗନ୍ତଵ୍ଯନ୍ତେନ ତସ୍ଯ ଵା । ପ୍ରଥମାଽଭିହିତକର୍ତ୍ତୃ କର୍ମ୍ମଣୋଃ ପ୍ରଣମେଦ୍ଧରିମ୍ ।। ୩୫୪.
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପୂଜନ୍ତି, ଚାହିଦା କିମ୍ବା ସେହି ଅନୁସାରେ। ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତିରେ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଉଲ୍ଲେଖିତ ହେଲେ, କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ।
ହେତୌ ତୃତୀଯା ଚାନ୍ନେନ ଵସେଦ୍ ଵୃକ୍ଷାଯ ଵୈ ଜଲଂ । ଚତୁର୍ଥୀ ତାଦର୍ଥ୍ଯେଽଭିହିତା ପଞ୍ଚମୀ ପର୍ଯ୍ଯୁପାଙ୍ମୁଖୈଃ ।। ୩୫୪.
ହେତୁ ଅର୍ଥରେ ତୃତୀୟ ବିଭକ୍ତି—'ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା'; 'ଗଛ ପାଇଁ ଜଳ'। ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ, ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ; ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି ସମ୍ମୁଖୀନ ଅବସ୍ଥାରେ।
ଯୋଗେ ଵୃଷ୍ଟଃ ପରି ଗ୍ରାମାଦ୍ଦେଵୋଽଯଂ ବଲଵତ୍ ପୁରା । ପୂର୍ଵ୍ଵୋ ଗ୍ରାମାଦୃତେ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନ ମୁକ୍ତିରିତରୋ ହରେଃ ।। ୩୫୪.
ଏହି ଦେବତା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଗ୍ରାମର ବାହାରେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗ୍ରାମ ବ୍ୟତୀତ, ହରିଙ୍କ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।
ପୃଥଗ୍ଵିନାଦ୍ଯୈସ୍ତୃତୀଯା ପଞ୍ଚମୀ ଚ ତଥା ଭଵେତ୍ । ପୃଥଗ୍ଗ୍ରାମାଦ୍ଵିହାରେଣ ଵିନା ଶ୍ରିଶ୍ଚ ଶ୍ରୀଯା ଶ୍ରଇଯଃ ।। ୩୫୪.
ଅଲଗା କାରଣରେ ତୃତୀୟ ଓ ପଞ୍ଚମୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ଅଲଗା ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ଚଳାଚଳ ଛାଡ଼ି, ଶ୍ରୀ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ମିଳେନି।
କର୍ମ୍ମପ୍ରଵଚନୀଯାଖ୍ଯୈର୍ଦ୍ଵିତୀଯା ଯୋଗତୋ ଭଵେତ୍ । ଅନ୍ଵର୍ଜ୍ଜୁନଞ୍ଚ ଯୋଦ୍ଧାରୋ ହ୍ଯଭିତୋ ଗ୍ରାମମୀରିତଂ ।। ୩୫୪.
କର୍ମ ଓ ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ୟବହାର ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଅର୍ଜୁନ ସହ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଗ୍ରାମକୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହନ୍ତି।
ନମଃ ସ୍ଵାହାସ୍ଵଧାସ୍ଵସ୍ତିଵଷଡାଦ୍ଯୈଶ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯପି । ନମୋ ଦେଵାଯ ତେ ସ୍ଵସ୍ତି ତୁମର୍ଥାଦ୍ଭାଵଵାଚିନଃ ।। ୩୫୪.
'ନମଃ', 'ସ୍ୱାହା', 'ସ୍ୱଧା', 'ସ୍ୱସ୍ତି', 'ବଷଟ୍' ଇତ୍ୟାଦି ସହ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। 'ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ', ଏହିମାନେ ଇଚ୍ଛା ଓ ଅର୍ଥକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି।
ପାକାଯ ପକ୍ତଯେ ଯାତି ତୃତୀଯା ସହଯୋଗକେ । ହେତ୍ଵର୍ଥେ କୁତ୍ସିତେଽଙ୍ଗେ ସା ତୃତୀଯା ଚ ଵିଶେଷଣେ ।। ୩୫୪.
ରନ୍ଧିବା ପାଇଁ କିମ୍ବା ରନ୍ଧନ କାମରେ, ସହଯୋଗ ସହିତ ତୃତୀୟ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। କାରଣ ଅର୍ଥରେ, ଅପମାନଜନକ ଅଙ୍ଗରେ ଓ ବିଶେଷଣ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ତୃତୀୟ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।
ପିତାଽଗାତ୍ସହ ପୁତ୍ରେଣ କାଣୋଽକ୍ଷ୍ଣା ଗଦଯା ହରିଃ । ଅର୍ଥେନ ନିଵସେକଦ୍ଭୃତ୍ଯଃ କାଲେ ଭାଵେ ଚ ସପ୍ତମୀ ।। ୩୫୪.
ବାପା ଝିଅ ସହିତ ଗଲେ; କାଣା ଏକ ଆଖି ସହିତ; ହରି ଗଦା ସହିତ; ଅର୍ଥ, ବାସ, ଦାସ, ସମୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ସପ୍ତମୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।
ଵିଷ୍ଣୌ ନତେ ଭଵେନ୍ମୁକ୍ତିର୍ଵସନ୍ତେ ସ ଗତୋ ହରିମ୍ । ନୃଣାଂ ସ୍ଵାମୀ ନୃଷୁ ସ୍ଵାମୀ ନୃଣାମୀଶଃ ସତାମ୍ପତିଃ ।। ୩୫୪.
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ବସନ୍ତରେ ସେ ହରିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାୟକ, ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଠାକୁର, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମାଲିକ।
ନୃଣାଂ ସାକ୍ଷୀ ନୃଷୁ ସାକ୍ଷୀ ଗୋଷୁ ନାଥୋ ଗଵାମ୍ପତିଃ । ଗୋଷୁ ସୂତୋ ଗଵାଂ ସୂତୋ ରାଜ୍ଞାଂ ଦାଯାଦକୋଽସ୍ଵିହ ।। ୩୫୪.
ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାକ୍ଷୀ, ଗାଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଠାକୁର, ଗାଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାରଥି, ଗାଁମାନଙ୍କ ସାରଥି, ରାଜାମାନଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଏଠାରେ।
ଅନ୍ନସ୍ଯ୧ ହେତୋର୍ଵସତି ଷଷ୍ଠୀ ସ୍ମୃତ୍ଯର୍ଥକର୍ମଣି । ମାତୁଃ ସ୍ମରତି ଗୋପ୍ତାରଂ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ କର୍ତୃକର୍ମଣୋଃ ୩୫୪.
ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଥାଏ, ଷଷ୍ଠୀ ବ୍ୟବହାର ସ୍ମୃତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ହୁଏ। ସେ ମାଆଙ୍କ ରକ୍ଷକୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ସଦା କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ।
ସ୍କନ୍ଧ ଉଵାଚ ଷୋଢ଼ା ସମାସଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅଷ୍ଟାଵିଂଶାତିଧା ପୁନଃ । ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵିଭାଗେନ ଲୁଗଲୋପେନ ଚ ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୫୫.
ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ଷୋଢ଼ା ସମାସ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ପୁଣି ଏହାକୁ ଅଠାଇଶ ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବି, ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ ଭେଦରେ, ଏବଂ ଶବ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ।
କୁମ୍ଭକାରଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧେମକାରାଦିକସ୍ତଥା । ରାଜ୍ଞଃ ପୁମାନ୍ରାଜପୁମାନ୍ ନିତ୍ଯୋଽଯଞ୍ଚ ସମାସକଃ ।। ୩୫୫.
କୁମ୍ଭକାର ନିତ୍ୟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ସୁନାର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ। ରାଜାଙ୍କ ଲୋକ, ରାଜପୁରୁଷ, ଏହି ସମାସ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ।
କଷ୍ଟଶ୍ରିତୋ ଲୁକ୍ସମାସଃ କଣ୍ଠେକାଲାଦିକସ୍ତ୍ଵଲୁକ୍ । ସ୍ଯାଦଷ୍ଟଧା ତତ୍ପୁରୁଷଃ ପ୍ରଥମାଦ୍ଯସୁପା ସହ ।। ୩୫୫.
ଯେଉଁ ସମାସରେ ଶବ୍ଦ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ତାକୁ 'ଲୁକ୍ ସମାସ' କୁହାଯାଏ, ଯେପରି 'କଷ୍ଠାଶ୍ରିତ'। କଣ୍ଠ, କାଳ ଇତ୍ୟାଦିରେ 'ଭଲୁକ୍'। ଏହିପରି ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ ଅଠ ପ୍ରକାର, ପ୍ରଥମା ଓ 'ଅସ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ ସହିତ।
ପ୍ରଥମାତତ୍ପୁରୁଷୋଽଯଂ ପୂର୍ଵ୍ଵଂ କାଯସ୍ଯ ଵିଗ୍ରହେ । ପୂର୍ଵକାଯୋଽପରକାଯୋ ହ୍ଯଧରୋତ୍ତରକାଯକଃ ।। ୩୫୫.
ଏହି ପ୍ରଥମ ତତ୍ପୁରୁଷ, ଶରୀର ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ପ୍ରଥମ। ପୂର୍ବ ଶରୀର, ପର ଶରୀର, ତଳ ଓ ଉପର ଶରୀର।
ଅର୍ଦ୍ଧଂ କଣାଯା ଅର୍ଦ୍ଧକଣା ଭିକ୍ଷାତୁର୍ଯ୍ଯମଥେଦୃଶମ୍ । ଆପନ୍ନଜୀଵିକସ୍ତଦ୍ଵତ୍ ଦ୍ଵିତୀଯା ଚାଧରାଶ୍ରିତଃ ।। ୩୫୫.
ଅର୍ଦ୍ଧ କଣାର ଅର୍ଦ୍ଧକଣା, ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଭିକ୍ଷାତୁର, ଏପରି ଜୀବିକା ମିଳିଥିବା। ଦ୍ୱିତୀୟ କ୍ରମ ତଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର।