ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ ନପୁଂସକେ କିଂ କେ କାନି କିଂ କେ କାନି ତତୋ ଜଲଂ । ସର୍ଵଂ ସର୍ଵେ ଚ ପୂର୍ଵାଦ୍ଯାଃ ସୋମପଂ ସୋମପାନି ଚ ।। ୩୫୩.

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ନପୁଂସକରେ କ'ଣ, କିଏ, କେଉଁଗୁଡ଼ିକ, କ'ଣ, କିଏ, କେଉଁଗୁଡ଼ିକ, ତାପରେ ପାଣି; ସମସ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀମାନେ, ସୋମପାନ କରୁଥିବା, ସୋମପାନ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ।

ଗ୍ରାମଣି ଗ୍ରାଣଣିନୀ ଚ ଗ୍ରାମଣି ଗ୍ରାମଣୀନ୍ଯପି । ଵାରି ଵାରିଣୀ ଵାରୀଣି ଵାରିଣାଂ ଵାରିଣୀଦୃଶଂ ।। ୩୫୩.

ଗ୍ରାମମୁଖ୍ୟ, ଗ୍ରାମମୁଖ୍ୟା, ଏବଂ ଗ୍ରାମମୁଖ୍ୟ, ଗ୍ରାମମୁଖ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ; ପାଣି, ପାଣି ଭରିଥିବା, ପାଣି ଭରିଥିବାମାନେ, ପାଣିମାନଙ୍କର, ଏବଂ ପାଣି ଭଳି।

ଶୁଚଯେ ଶୁଚିନେ ଦେହି ମୃଦୁନେ ମୃଦଵେ ତଥା । ତ୍ରପୁ ତ୍ରପୁଣି ତ୍ରପୁଣାଞ୍ଚ ଚଖଲପୂନି ଖଲପ୍ଵି ଚ ।। ୩୫୩.

ଶୁଧ୍ଧ ପାଇଁ, ଶୁଧ୍ଧ ଜଣେ ପାଇଁ, ହେ ଦାତା, ମୃଦୁ ପାଇଁ, ମୃଦୁ ଜଣେ ପାଇଁ; ତାମ୍ବା, ତାମ୍ବାରେ, ତାମ୍ବାର, ପାତ୍ରରେ, ପାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ।

କର୍ତ୍ତ୍ତ୍ରା ଚ କର୍ତୃଣେ କର୍ତ୍ତ୍ତ୍ରେ ଅତିର୍ଵ୍ଯତିରିଣାନ୍ତଥା । ଅଭିନ୍ଯଭିନିନୀ ଚୈଵ ସୁଵଚାଂସି ସୁଵାକ୍ଷୁ ଚ ।। ୩୫୩.

କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା, କର୍ତ୍ତା ପାଇଁ, କର୍ତ୍ତାକୁ, ଏବଂ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଦ୍ୱାରା, ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ପାଇଁ; ଅନୁକରଣ କରୁଥିବା ଦ୍ୱାରା, ଅନୁକରଣ କରୁଥିବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଭଲ କଥାମାନେ, ଏବଂ ଭଲ କଥାରେ।

ଯଦ୍‌ଯତ୍‌ତ୍ଵିମେ ତତ୍ କର୍ମ୍ମାଣି ଇଦଞ୍ଚେମେ ତ୍ଵିମାନି ଚ । ଈଦୃକ୍ତ୍ଵଦୋଽମୁନୀ ଅମୂନି ଅମୁନା ସ୍ଯାଦମୀଷୁ ଚ ।। ୩୫୩.

ଯାହା କିଛି ଏମାନେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟମାନେ, ଏହି ଏବଂ ଏମାନେ, ଏମାନେ ମଧ୍ୟ; ଏପରି, ସେମାନେ, ସେମାନେ, ସେଠାରୁ, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।

ଅହମାଵାଂ ଵଯଂ ମାଂ ଵୈ ଆଵାମସ୍ମାନ୍ମଯା କୃତଂ । ଆଵାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ତଥାସ୍ମାଭିର୍ମ୍ମହ୍ଯମସ୍ମଭ୍ଯମେଵ ଚ ।। ୩୫୩.

ମୁଁ, ଆମେ ଦୁଇଜଣ, ଆମେ, ମୋତେ, ନିଶ୍ଚୟ, ଆମେ ଦୁଇଜଣ, ଆମକୁ, ମୋ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଛି; ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଆମେ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ମୋ ପାଇଁ, ଆମ ପାଇଁ, ନିଶ୍ଚୟ।

ମଦାଵାଭ୍ଯାଂ ମଦସ୍ମଚ୍ଚ ପୁତ୍ରୋଽଯଂ ମମ ଚାଵଯୋଃ । ଅସ୍ମାକମପି ଚାସ୍ମାସୁ ତ୍ଵଂ ଯୁଵାଂ ଯୂଯଂମୀଜିରେ ।। ୩୫୩.

ମୋ ଏବଂ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଠାରୁ, ଆମଠାରୁ, ଏହି ପୁଅ ମୋର ଏବଂ ଆମ ଦୁଇଜଣର; ଆମର ଏବଂ ଆମ ମଧ୍ୟରେ, ତୁମେ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ, ଯଜ୍ଞ କରିଛ।

ତ୍ଵାଂ ଯୁଵାଞ୍ଚ ଯୁଷ୍ମାଂଶ୍ଚ ତ୍ଵଯା ଯୁଷ୍ମାଭିରୀରିତଂ । ତୁଭ୍ଯଂ ଯୁଵାଭ୍ଯାଂ ଯୁଷ୍ମଭ୍ଯଂ ତ୍ଵତ୍ ଯୁଵାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ଯୁଷ୍ମତ୍ ।। ୩୫୩.

ତୋତେ, ତୋମାନେ ଦୁଇଜଣ, ଏବଂ ତୋମେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ; ତୋତେ ଦ୍ୱାରା, ତୋମାନେ ଦୁଇଜଣ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ତୋମେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି; ତୋତେ ପାଇଁ, ତୋମାନେ ଦୁଇଜଣ ପାଇଁ, ଏବଂ ତୋମେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ; ତୋତେ ଠାରୁ, ତୋମାନେ ଦୁଇଜଣ ଠାରୁ, ଏବଂ ତୋମେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ।

ତଵ ଯୁଵଯୋର୍ଯୁଷ୍ମାକଂ ତ୍ଵଯି ଯୁଷ୍ମାସୁ ଭାରତୀ । ଉପଲକ୍ଷଣମତ୍ରୈଵ ଅଜ୍ଭ୍କ୍ତଲନ୍ତାଶ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩୫୩.

ତୋର, ତୋମାନେ ଦୁଇଜଣର, ଏବଂ ତୋମେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କର; ତୋରେ, ତୋମାନେ ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ତୋମେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଭାରତ; ଏଠି ଏହାର ଚିହ୍ନ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବଂ 'ଅଜ୍ଭକ୍ତଲନ୍ତ' ଶେଷ ଯେଉଁ ରୂପ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି।

ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ କାରକଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିଭକ୍ତ୍ଯର୍ଥସମନ୍ଵିତଂ । ଗ୍ରାମୋଽସ୍ତି ହେମହାର୍କେହ ନୌମି ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶ୍ରିଯା ସହ ।। ୩୫୪.

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ କାରକ ବିଷୟରେ, ବିଭକ୍ତିର ଅର୍ଥ ସହିତ, ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏଠାରେ ଏକ ଗ୍ରାମ ଅଛି, ନାମ ହେମହାର୍କ। ମୁଁ ଶ୍ରୀ ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।

ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ କର୍ତ୍ତା ଵିଦ୍ଯାନ୍ତଂ କୃତିନଃ ସମୁପାସତେ । ହେତୁକର୍ତ୍ତାଲମ୍ଭଯତେ ହିତଂ ଵୈ କର୍ମ୍ମକର୍ତ୍ତରି ।। ୩୫୪.

ଯିଏ ସ୍ୱାଧୀନ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜ୍ଞାନ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେବନ୍ତି। ହେତୁ କାରଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରାଯାଏ; ଉପକୃତି କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ହୁଏ।

ସ୍ଵଯଂ ଭିଦ୍ଯେତ୍ ପ୍ରାକୃତଧୀଃ ସ୍ଵଯଞ୍ଚ ଛିଦ୍ଯତେ ତରୁଃ । ସର୍ତ୍ତାଽଭିହିତ ଉତ୍ତମଃ କର୍ତ୍ତାଽନଭିହିତୋଽଧମଃ ।। ୩୫୪.

ସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକ ନିଜେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଏବଂ ଗଛ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଛେଦିତ ହୁଏ। ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯିଏ ଉଲ୍ଲେଖିତ ନୁହେଁ, ସେ ନିମ୍ନ।

କର୍ତ୍ତାଽନଭିହିତୋ ଧର୍ମ୍ମଃ ଶିଷ୍ଯେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଯତେ ଯଥା । କର୍ତ୍ତା ପଞ୍ଚଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ କର୍ମ୍ମ ସପ୍ତଵିଧଂ ଶ୍ରୁଣୁ ।। ୩୫୪.

ଉଲ୍ଲେଖିତ ନୁହେଁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର, କାର୍ଯ୍ୟ ସାତ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଶୁଣ।

ଈପ୍ସିତଂ କର୍ମ୍ମ ଚ ଯଥା ଶ୍ରଦ୍ଦଧାତି ଦ୍ଦରି ଯତିଃ । ଅନୀପ୍ସିତଂ କର୍ମ୍ମ ଯଥା ଅହିଂ ଲଙ୍ଘଯତେ ଭୃଶଂ ।। ୩୫୪.

ଯେପରି ଏକ ଯତି ଆଶା କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ କରେ, ସେପରି ଏକ ସାପ ଅନଚାହିଦା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଜୋରେ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେ।

ନୈଵେପ୍ସିତଂ ନାନୀପ୍ସିତଂ ଦୁଗ୍ଧଂ ସମ୍ଭକ୍ଷଯନ୍ରଜଃ । ଭକ୍ଷ୍ଯେଦପ୍ଯକଥିତଂ ଗୋପାଲୋ ଦୋଗ୍ଧି ଗାଂ ପଯଃ ।। ୩୫୪.

ନ ଚାହିଦା, ନ ଅନଚାହିଦା—ଯେପରି ଧୂଳି ମିଶିଥିବା ଦଧି ଖାଯାଏ; ଅକଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୋପାଳ ଗାଈଠାରୁ ଦୁଧ ଦୋହେ।

କର୍ତ୍ତୃ କର୍ମାଽଥ ଗମଯେଚ୍ଛିଷ୍ଯଂ ଗ୍ରାମଂ ଗୁରୁର୍ଯଥା । କର୍ମ୍ମ ଚାଭିହିତଂ ପୂଜା କ୍ରିଯତେ ଵୈ ଶ୍ରିଯେ ହରେଃ ।। ୩୫୪.

କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକାଠି ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଗ୍ରାମକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେପରି ଗୁରୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଉଲ୍ଲେଖିତ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ପୂଜା, ଯାହା ହରିଙ୍କ ଶ୍ରୀ ପାଇଁ କରାଯାଏ।

କର୍ମ୍ମାନଭିହିତଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ହରେଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତୁ ସର୍ଵ୍ଵଦଂ । କରଣଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵାହ୍ଯମାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ତଥା ।। ୩୫୪.

ଅନୁଲ୍ଲେଖିତ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ହରିଙ୍କ ସ୍ତୁତି, ଯାହା ସଦା କରିବା ଉଚିତ। କରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର।

ଚକ୍ଷୁଷା ରୂପଂ ଗୃହ୍ଣାତି ଵାହ୍ଯଂ ଦାତ୍ରେଣ ତଲ୍ଲୁନେତ୍ । ସମ୍ପ୍ରଦାନଂ ତ୍ରିଧା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରେରକଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ଗାଂ ।। ୩୫୪.

ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ରୂପ ଧରାଯାଏ; ହାତ ଦ୍ୱାରା ସେହି ରୂପ କାଟାଯାଏ। ସମ୍ପ୍ରଦାନ ତିନି ପ୍ରକାର—ପ୍ରେରକ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗାଈ ଦେବା।

ନରୋ ଦଦାତି ନୃପତଯେ ଦାସନ୍ତଦନୁମନ୍ତୃକଂ । ଅନିରାକର୍ତ୍ତୃକଂ ଭର୍ତ୍ରେ ଦଦ୍ଯାତ୍ ପୁଷ୍ପାଣି ସଜ୍ଜନଃ ।। ୩୫୪.

ଏକ ମଣିଷ ରାଜାଙ୍କୁ, ଦାସ ଭାବେ, ଅନୁମତିଦାତା ସହିତ ଦେଇଥାଏ। ଯିଏ ଅସ୍ୱୀକାର କରେନାହିଁ, ସେ ଭଳା ଲୋକ ଭଳି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଫୁଲ ଦେଇଥାଏ।

ଅପାଦାନଂ ଦ୍ଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚଲମଶ୍ଵାତ୍ତୁ ଧାଵତଃ । ପତିତଶ୍ଚାଚଲଂ ଗ୍ରାମାଦାଗଚ୍ଛତି ସ ଵୈଷ୍ଣଵଃ ।। ୩୫୪.

ଅପାଦାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଚଳନଶୀଳ, ଯେପରି ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଘୋଡ଼ାଠାରୁ; ଏବଂ ଅଚଳ, ଯେପରି ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ଗ୍ରାମରୁ ଆସେ, ଯାହାକୁ ବୈଷ୍ଣବ କୁହାଯାଏ।

ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ଚାଧିକରଣଂ ଵ୍ଯାପକନ୍ଦଧ୍ନି ଵୈ ଘୃତମ୍ । ତିଲେଷୁ ତୈଲଂ ଦେଵାର୍ଥମୌପଶ୍ଲେଷିକମୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୫୪.

ଅଧିକରଣ ଚାରି ପ୍ରକାର—ଘିଅ ପାତ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ; ତିଳରେ ତେଲ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହାକୁ 'ଔପଶ୍ଲେଷିକ' କୁହାଯାଏ।

ଗୃହେ ତିଷ୍ଠେତ୍ କପିର୍ଵୃକ୍ଷେ ସ୍ମୃତଂ ଵୈଷଯିକଂ ଯଥା । ଜଲେ ମତ୍ସ୍ଯୋ ଵନେ ସିଂହଃ ସ୍ମୃତଂ ସାମୀପ୍ଯକଂ ଯଥା ।। ୩୫୪.

ବାନର ଘରେ ରହେ, ଯାହାକୁ 'ବୈଷୟିକ' କୁହାଯାଏ। ମାଛ ପାଣିରେ, ସିଂହ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହେ, ଯାହାକୁ 'ସାମୀପ୍ୟ' କୁହାଯାଏ।

ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଘୋଷୋ ଵସତି ଔପଚାରିକମୀଦୃଶଂ । ତୃତୀଯା ଵାଥ ଵା ଷଷ୍ଠୀ ସ୍ମୃତାଽନଭିହିତେ ତଥା ।। ୩୫୪.

ଗଙ୍ଗା ଉପରେ ଗ୍ରାମ ବସିଥାଏ—ଏହାକୁ 'ଔପଚାରିକ' କୁହାଯାଏ। ଉଲ୍ଲେଖ ନଥିଲେ, ତୃତୀୟ କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ମନେ ପକାଯାଏ।

ଵିଷ୍ଣୁଃ ସମ୍ପୂଜ୍ଯତେ ଲୋକୈର୍ଗନ୍ତଵ୍ଯନ୍ତେନ ତସ୍ଯ ଵା । ପ୍ରଥମାଽଭିହିତକର୍ତ୍ତୃ କର୍ମ୍ମଣୋଃ ପ୍ରଣମେଦ୍ଧରିମ୍ ।। ୩୫୪.

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପୂଜନ୍ତି, ଚାହିଦା କିମ୍ବା ସେହି ଅନୁସାରେ। ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତିରେ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଉଲ୍ଲେଖିତ ହେଲେ, କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ।

ହେତୌ ତୃତୀଯା ଚାନ୍ନେନ ଵସେଦ୍ ଵୃକ୍ଷାଯ ଵୈ ଜଲଂ । ଚତୁର୍ଥୀ ତାଦର୍ଥ୍ଯେଽଭିହିତା ପଞ୍ଚମୀ ପର୍ଯ୍ଯୁପାଙ୍ମୁଖୈଃ ।। ୩୫୪.

ହେତୁ ଅର୍ଥରେ ତୃତୀୟ ବିଭକ୍ତି—'ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା'; 'ଗଛ ପାଇଁ ଜଳ'। ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ, ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ; ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି ସମ୍ମୁଖୀନ ଅବସ୍ଥାରେ।

ଯୋଗେ ଵୃଷ୍ଟଃ ପରି ଗ୍ରାମାଦ୍ଦେଵୋଽଯଂ ବଲଵତ୍ ପୁରା । ପୂର୍ଵ୍ଵୋ ଗ୍ରାମାଦୃତେ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନ ମୁକ୍ତିରିତରୋ ହରେଃ ।। ୩୫୪.

ଏହି ଦେବତା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଗ୍ରାମର ବାହାରେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗ୍ରାମ ବ୍ୟତୀତ, ହରିଙ୍କ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।

ପୃଥଗ୍ଵିନାଦ୍ଯୈସ୍ତୃତୀଯା ପଞ୍ଚମୀ ଚ ତଥା ଭଵେତ୍ । ପୃଥଗ୍ଗ୍ରାମାଦ୍ଵିହାରେଣ ଵିନା ଶ୍ରିଶ୍ଚ ଶ୍ରୀଯା ଶ୍ରଇଯଃ ।। ୩୫୪.

ଅଲଗା କାରଣରେ ତୃତୀୟ ଓ ପଞ୍ଚମୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ଅଲଗା ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ଚଳାଚଳ ଛାଡ଼ି, ଶ୍ରୀ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ମିଳେନି।

କର୍ମ୍ମପ୍ରଵଚନୀଯାଖ୍ଯୈର୍ଦ୍ଵିତୀଯା ଯୋଗତୋ ଭଵେତ୍ । ଅନ୍ଵର୍ଜ୍ଜୁନଞ୍ଚ ଯୋଦ୍ଧାରୋ ହ୍ଯଭିତୋ ଗ୍ରାମମୀରିତଂ ।। ୩୫୪.

କର୍ମ ଓ ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ୟବହାର ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଅର୍ଜୁନ ସହ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଗ୍ରାମକୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହନ୍ତି।

ନମଃ ସ୍ଵାହାସ୍ଵଧାସ୍ଵସ୍ତିଵଷଡାଦ୍ଯୈଶ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯପି । ନମୋ ଦେଵାଯ ତେ ସ୍ଵସ୍ତି ତୁମର୍ଥାଦ୍ଭାଵଵାଚିନଃ ।। ୩୫୪.

'ନମଃ', 'ସ୍ୱାହା', 'ସ୍ୱଧା', 'ସ୍ୱସ୍ତି', 'ବଷଟ୍' ଇତ୍ୟାଦି ସହ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। 'ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ', ଏହିମାନେ ଇଚ୍ଛା ଓ ଅର୍ଥକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି।