ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

କାରକେ କର୍ତ୍ତରି ଚ ସା ସମ୍ପ୍ରଦାନେ ଚତୁର୍ଥ୍ଯପି । ଯସ୍ମୈ ଦିତ୍ସା ଧାରଯତେ ସମ୍ପ୍ରଦାନଂ ତଦୀରିତଂ ।। ୩୫୧.

କର୍ତ୍ତା ଅର୍ଥରେ ଓ ପ୍ରାପ୍ତାକୁ ଦେଖାଇବାରେ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; କାହାକୁ ଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେହି ସମ୍ପ୍ରଦାନ।

ଅପାଦାନଂ ଯତୋଽପୈତି ଆଦତ୍ତେ ଚ ଭଯଂ ଯତଃ । ଅପାଦାନେ ପଞ୍ଚମୀ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵସ୍ଵାମ୍ଯାଦୌ ଚ ଷଷ୍ଠ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

ଯାହାଠାରୁ କିଛି ଚାଲିଯାଏ, କିମ୍ବା ଯାଠାରୁ ଭୟ ନିଆଯାଏ, ସେହି ଉତ୍ସ; ଏହି ଉତ୍ସରେ ପଞ୍ଚମୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, ଏବଂ ମାଲିକି ଓ ଅଧିକାରରେ ଷଷ୍ଠୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ଆଧାରୋ ଯୋଽଧିକରଣଂ ଵିଭକ୍ତିସ୍ତତ୍ର ସପ୍ତମୀ । ଏକାର୍ଥେ ଚୈକଵଚନଂ ଦ୍ଵ୍ଯର୍ଥେ ଦ୍ଵିଵଚନଂ ଭଵେତ୍ ।। ୩୫୧.

ଯେଉଁଠାରେ ଆଧାର କିମ୍ବା ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସେଠାରେ ସପ୍ତମୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; ଗୋଟିଏ ଜିନିଷ ପାଇଁ ଏକବଚନ, ଦୁଇଟି ପାଇଁ ଦ୍ୱିବଚନ ହୁଏ।

ବହୁଷୁ ବହୁଵଚନଂ ସିଦ୍ଧରୂପାଣ୍ଯଥୋ ଵଦେ । ଵୃକ୍ଷଃ ସୂର୍ଯ୍ଯୋଽମବୁଵାହୋଽର୍କ ହେରଵେ ହେଦ୍ଵିଜାତଯଃ ।। ୩୫୧.

ଅନେକ ପାଇଁ ବହୁବଚନ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ; ଏବେ ମୁଁ ସିଦ୍ଧ ରୂପ କହୁଛି: ବୃକ୍ଷ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳବାହକ, ଅର୍କ, ହେ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ।

ଵିପ୍ରୌ ଗଜାନ୍ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ଯମାବ୍ଯାମନଲୈଃ କୃତଂ । ରାମାଯ ମୁନିଵର୍ଯ୍ଯାଭ୍ଯାଂ କେଭ୍ଯୋ ଧର୍ମ୍ମାତ୍ ହରୌ ରତିଃ ।। ୩୫୧.

ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହାତୀମାନେ, ମହେନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ଅନଳ ଦ୍ୱାରା କୃତ; ରାମ ପାଇଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା, କେଉଁଠାରୁ, ଧର୍ମରୁ, ହରିରେ ଆନନ୍ଦ।

ଶରାବ୍ଯାଂ ପୁସ୍ତକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଅର୍ଥସ୍ଯେଶ୍ଵରଯୋର୍ଗତିଃ । ବାଲାନାଂ ସଜ୍ଜନେ ପ୍ରୀତିର୍ହଂସଯୋଃ କମଲେଷୁ ଚ ।। ୩୫୧.

ଦୁଇଟି ଶର ଦ୍ୱାରା, ପୁସ୍ତକମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଅର୍ଥର ଗତି ଇଶ୍ୱରଙ୍କୁ; ବାଳକମାନଙ୍କର ସଜ୍ଜନ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ, ହଂସମାନେ କମଳ ପ୍ରତି।

ଏଵଂ କାମମହେଶାଦ୍ଯାଃ ଶବ୍ଦା ଜ୍ଞେଯାଶ୍ଚ ଵୃକ୍ଷଵତ୍ । ସର୍ଵେ ଵିଶ୍ଵେ ଚ ସର୍ଵସ୍ମୈ ସର୍ଵସ୍ମାତ୍କତରୋ ମତଃ ।। ୩୫୧.

ଏଭଳି କାମ, ମହେଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବୃକ୍ଷ ପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ, ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ସମସ୍ତଠାରୁ, କେଉଁଟି କେଉଁଟି ଭାବିତ।

ସର୍ଵେଷାଂ ସ୍ଵଞ୍ଚ ଵିଶ୍ଵସ୍ମିନ୍ ଶେଷଂ ରୂପଞ୍ଚ ଵୃକ୍ଷଵତ୍ । ଏଵଞ୍ଚୋଭଯକତରକତମାନ୍ଯତରାଦଯଃ ।। ୩୫୧.

ସମସ୍ତଙ୍କର, ନିଜର, ବିଶ୍ୱରେ, ଓ ଶେଷ ରୂପ ବୃକ୍ଷ ପରି; ଏପରି ଉଭୟ, କେଉଁସି, ଯେଉଁଠି, ଯେଉଁସି ରୂପ।

ପୂର୍ଵ୍ଵେ ପୂର୍ଵ୍ଵାଶ୍ଚ ପୂର୍ଵସ୍ମୈ ପୂର୍ଵସ୍ମାତ୍ ସୁସମାଗତଃ । ପୂର୍ଵ୍ଵୋ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ପୂର୍ଵସ୍ମିନ୍ ଶେଷରୂପନ୍ତୁ ସର୍ଵଵତ୍ ।। ୩୫୧.

ପୂର୍ବରୁ, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ, ପୂର୍ବକୁ, ପୂର୍ବଠାରୁ, ଭଲଭାବେ ଯୋଗ; ପୂର୍ବ, ପୂର୍ବରେ ମନ, ଏବଂ ଶେଷ ରୂପ ସମସ୍ତ ପରି।

ଏଵଂ ପରଵରାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରକାନ୍ତରାଃ । ଅପରର଼ଶ୍ଚାଧରୋ ନେମାଃ ପ୍ରଥମାଃ ପ୍ରଥମେଽର୍କଵତ୍ ।। ୩୫୧.

ଏଭଳି ପର, ଅବର ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର, ମଧ୍ୟ; ଅପର, ଅଧର ଓ ଏମାନେ ପ୍ରଥମା, ପ୍ରଥମରେ ଅର୍କ ପରି।

ଏଵଂ ଚରମାଯତଯା ଅଲ୍ପାର୍ଦ୍ଧା ନେମଆଦଯଃ । ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ମୈ ଦ୍ଵିତୀଯାଯ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ମାତ୍ ଦ୍ଵିତୀଯକାତ୍ ।। ୩୫୧.

ଏପରି ଚରମ ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ, ଅଲ୍ପ, ଅର୍ଧ ଓ ଏମାନେ; ଦ୍ୱିତୀୟକୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଇଁ, ଦ୍ୱିତୀୟଠାରୁ, ଦ୍ୱିତୀୟର।

ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଚ ତୃତୀଯଶ୍ଚ ତଥାଽର୍କ୍କଵତ୍ । ସୋମପାଃ ସୋମପୌ ଜ୍ଞେଯୌସୋମପାଃ ସୋମପାଂ ବ୍ରଜ ।। ୩୫୧.

ଦ୍ୱିତୀୟରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭକ୍ତିରେ, ତୃତୀୟ ଅର୍କ ପରି; ସୋମପା, ସୋମପାଉ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ସୋମପା, ସୋମପାଁକୁ ଯାଅ।

କୀଲାଲପୌ ସୋମପଶ୍ଚ ସୋମପା ସୋମପେ ଦଦ । ସୋମପାଭ୍ଯାଂ ସୋମପାଭ୍ଯଃ ସୋମପଃ ସୋମପୋଃ କୁଲଂ ।। ୩୫୧.

କୀଳାଳପାଉ, ସୋମପାଶ୍, ସୋମପା, ସୋମପେକୁ ଦିଅ; ଦୁଇ ସୋମପା ଦ୍ୱାରା, ସୋମପା ପାଇଁ, ସୋମପାର, ସୋମପୋହ୍ କୁଳ।

ଏଵଂ କୀଲାଲପାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଯୁ କଵିରଗ୍ନିସ୍ତଥାଽରଯଃ । ହେକଵେ କଵିମଗ୍ନୀ ତାନ୍ ହରୀନ୍ ସାତ୍ଯକିନା ହୃତଂ ।। ୩୫୧.

ଏଭଳି କୀଳାଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, କବି, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନେ; ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏଠାରେ କବି ଅଟେ ଅଗ୍ନି ଏବଂ ସେଇ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସାତ୍ୟକି ଦ୍ୱାରା ନେଇଯିବା ହୋଇଥିଲେ।

ରଵିଭ୍ଯାଂ ରଵିଭିର୍ଦ୍ଦେହି ଵହ୍ନିଯେ ଯଃ ସମାଗତଃ । ଅଗ୍ନେରଗ୍ନ୍ଯୋସ୍ତଥାଗ୍ନୀନାଂ କଵୌ କଵ୍ଯୋଃ କଵିଷ୍ଵଽଥ ।। ୩୫୧.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଯିଏ ଏଠାରେ ଆସିଛି, ତାକୁ ଦେଅ; ଅଗ୍ନିର, ଦୁଇ ଅଗ୍ନିର, ଅଗ୍ନିମାନେର, କବିର, ଦୁଇ କବିର, କବିମାନେର ମଧ୍ୟ।

ଏଵଂ ସୁସୃତିରଭ୍ରାନ୍ତିଃ ସୁକୀର୍ତ୍ତିଃ ସୁଧୃତିସ୍ତଥା । ସଖା ସଖାଯୌ ସଖାଯଃ ହେସଖେ ଵ୍ରଜ ସପ୍ତତିଂ ।। ୩୫୧.

ଏଭଳି ଭଲ ସୃଷ୍ଟି, ଭ୍ରମ ନଥିବା, ଭଲ ଖ୍ୟାତି ଓ ଭଲ ଦୃଢତା; ବନ୍ଧୁ, ଦୁଇ ବନ୍ଧୁ, ବନ୍ଧୁମାନେ—ହେ ବନ୍ଧୁ, ସତରେ ଯାଅ।

ସଖାଯଞ୍ଚ ସ ଖାଯୌ ଚ ସଖୀନ୍ ସଖ୍ଯା ଗତୋ ଦଦ । ସଖ୍ଯେ ସଖ୍ଯୁଶ୍ଚ ସଖ୍ଯଶ୍ଚ ସଖ୍ଯୋଃ ଶେଷଃ କଵେରିଵ ।। ୩୫୧.

ବନ୍ଧୁ, ଦୁଇ ବନ୍ଧୁ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ, ସେମାନେ ବନ୍ଧୁତ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚି ଦେଉଛନ୍ତି; ବନ୍ଧୁତ୍ୱକୁ, ଦୁଇ ବନ୍ଧୁଙ୍କର, ବନ୍ଧୁମାନେର, ଦୁଇଙ୍କ ଅଂଶ ଅଟେ କବିଙ୍କ ଭଳି।

ପତ୍ଯା ପତ୍ଯେ ଚ ପତ୍ଯଶ୍ଚ ପତ୍ଯୁଃ ପତ୍ଯୋସ୍ତଥାଽଗ୍ନିଵତ୍ । ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵିତ୍ଵାଦ୍ଯର୍ଥେ ଦ୍ଵଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ ।। ୩୫୧.

ସ୍ୱାମୀ, ସ୍ୱାମୀକୁ ଓ ସ୍ୱାମୀମାନେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କର, ଦୁଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଭଳି; ଦୁଇ, ଦୁଇକୁ, ଦୁଇଦ୍ୱାରା, ଦୁଇତ୍ୱର ଅର୍ଥରେ, ଦୁଇଙ୍କର, ଦୁଇଙ୍କର।

ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରୀଂଶ୍ଚ ତ୍ରିଭିସ୍ତ୍ରିଭ୍ଯସ୍ତ୍ରଯାଣାଞ୍ଚ ତ୍ରିଷୁ କ୍ରମାତ୍ । କଵିଵତ୍ କତିକତୀତି ଶେଷଂ ଵହୁଵଚନଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୫୧.

ତିନି, ତିନିକୁ, ତିନିଦ୍ୱାରା, ତିନିଙ୍କ ପାଇଁ, ତିନିରେ, ଏକ ପରେ ଏକ; କବିଙ୍କ ଭଳି, 'କେତେ' ଓ ଏପରି ଶବ୍ଦରେ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ବହୁବଚନ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

ନୀନିଯୌ ଚ ନିଯୋ ହେନୀଃ ନିଯଂ ନିଯୌ ନିଯୋ ନିଯା । ନୀଭ୍ଯାଂ ନୀଭିର୍ନିଯେ ନୀଭ୍ଯଃ ନିଯାନ୍ନିଯି ନିଯୋସ୍ତଥା ।। ୩୫୧.

ନୀନିୟଉ ଓ ନିଯୋ, ହେନୀଃ, ନିୟମ, ନିୟଉ, ନିଯୋ, ନିୟା; ଦୁଇ ନୀଦ୍ୱାରା, ନୀମାନେ, ନୀପାଇଁ, ନୀଠାରୁ, ନିୟାନ ପାଇଁ, ନିୟି ପାଇଁ, ଦୁଇ ନିଯୋଙ୍କର ଭଳି।

ସୁଶ୍ରୀଃ ସୁଧୀଃ ପ୍ରଭୃତଯୋ ଗ୍ରାମଣୀଃ ପୂଜଯେଦ୍ଧରିଂ । ଗ୍ରାମଣ୍ଯୌ ଗ୍ରାମଣ୍ଯୋ ଗ୍ରାମଣ୍ଯଂ ଗ୍ରାମଣ୍ଯା ଗ୍ରାମଣୀଭିଃ ।। ୩୫୧.

ସୁଶ୍ରୀଃ, ସୁଧୀଃ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଗ୍ରାମର ନେତା, ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଦୁଇ ଗ୍ରାମପତି, ଗ୍ରାମପତିମାନେ, ଗ୍ରାମପତିକୁ, ଗ୍ରାମପତିଙ୍କୁ, ଗ୍ରାମପତିମାନେ ଦ୍ୱାରା।

ଗ୍ରାମଣ୍ଯୋ ଗ୍ରାମଣ୍ଯାମେଵଂ ସେନାନୀପ୍ରମୁଖାଃ ସୁଭୂଃ । ସୁଭୁଵୌ ଚ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଞ୍ଚ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ ।। ୩୫୧.

ଗ୍ରାମପତିମାନେ, ଗ୍ରାମପତିକୁ, ଏଭଳି ସେନାପତି ଆଦି ମଧ୍ୟ, ସୁଭୂଃ; ଦୁଇ ସୁଭୁ, ସ୍ୱୟଂଭୁଙ୍କର, ସ୍ୱୟଂଭୁ, ଓ ସ୍ୱୟଂଭୁଙ୍କର।

ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵି ଏଵଂ ପ୍ରତିଭୁଵାଦଯଃ । ଖଲପୂଃ ଖଲପ୍ଵୌ ଶ୍ରେଷ୍ଠୌ ଖଲପ୍ଵଞ୍ଚ ଖଲପ୍ଵି ଚ ।। ୩୫୧.

ସ୍ୱୟଂଭୁଙ୍କର, ସ୍ୱୟଂଭୁରେ, ଏଭଳି ପ୍ରତିଭୁ ଆଦି; ଖଳପୂଃ, ଦୁଇ ଖଳପ୍ବୁ, ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଖଳପ୍ବ, ଓ ଖଳପ୍ବି।

ଏଵଂ ଶରପୂମୁଖାଃ ସ୍ଯୁଃ କ୍ରୋଷ୍ଟା କ୍ରୋଷ୍ଟାର ଈରିତାଃ । କ୍ରୋଷ୍ଟୂଂଶ୍ଚ କୋଷ୍ଟୁଶ୍ଚ କୋଷ୍ଟୁନା କ୍ରୋଷ୍ଟ୍ରା କ୍ରୋଷ୍ଟୂନାଂ କୋଷ୍ଟରୀଦୃଶଂ ।। ୩୫୧.

ଏଭଳି ଶରପୂ ଆଦି; କ୍ରୋଷ୍ଟା, କ୍ରୋଷ୍ଟାର ଘୋଷିତ; କ୍ରୋଷ୍ଟୁନ୍, କୋଷ୍ଟୁ, କୋଷ୍ଟୁଦ୍ୱାରା, କ୍ରୋଷ୍ଟ୍ରା, କ୍ରୋଷ୍ଟୁନ୍ଙ୍କର, କୋଷ୍ଟରୀ ଭଳି।

ପିତା ପିତରୌ ପିତରଃ ହେପିତଃ ପିତରୌ ଶୁଭୌ । ପିତୄନ୍ ପିତୁଃ ପିତୁଃ ପିତ୍ରୋଃ ପିତୄଣାଂ ପିତରୀଦୃଶଂ ।। ୩୫୧.

ପିତା, ଦୁଇ ପିତା, ପିତାମାନେ, ହେ ପିତା, ଦୁଇ ଶୁଭ ପିତା; ପୂର୍ବଜମାନେ, ପିତାଙ୍କର, ପିତାଙ୍କର, ଦୁଇ ପିତାଙ୍କର, ପୂର୍ବଜମାନେର, ପିତା ଭଳି।

ଏଵଂ ଭ୍ରାତା ଚ ଜାମାତୃମୁଖା ନୄଣାଂ ନୃଣାଂ ତଥା । କର୍ତ୍ତା କର୍ତ୍ତାରୌ କର୍ତ୍ତୄଶ୍ଚ କର୍ତ୍ତୄଣାଂ କର୍ତ୍ତରୀଦୃଶଂ ।। ୩୫୧.

ଏଭଳି ଭାଇ ଓ ଜାମାତା ଆଦି, ପୁରୁଷମାନେର, ଏବଂ ପୁରୁଷମାନେର; କର୍ତ୍ତା, ଦୁଇ କର୍ତ୍ତା, କର୍ତ୍ତାମାନେ, କର୍ତ୍ତାମାନେର, କର୍ତ୍ତା ଭଳି।

ପିତୃଵଚ୍ଚୈଵମୁଟ୍ଗାତା ସ୍ଵସା ନପ୍ତ୍ରାଦଯଃ ସ୍ମୃତାଃ । ସୁରାଃ ସୁରାଯୌ ସୁରାଯଃ ନୁରାଯାଞ୍ଚ ସୁରାଯ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

ପୂର୍ବଜମାନେ ଭଳି, ଉଟଗାତା, ଭଉଣୀ, ନାତି ଆଦିକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ମନେ କରାଯାଏ; ଦେବତାମାନେ, ଦୁଇ ଦେବତା, ଦେବତାମାନେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ସୁରାୟ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

ଗୌଃ ଗାଵୌ ଗାଙ୍ଗା ଗଵା ଚ ଗୋର୍ଗଵୋଶ୍ଚ ଗଵାଂ ଗଵି । ଏଵ ଦ୍ଯୌର୍ଗ୍ଲୌଶ୍ଚାପି ତଥା ସ୍ଵରାନ୍ତାଃ ପୁଂସି ନାଯକାଃ ।। ୩୫୧.

ଗାଈ, ଦୁଇ ଗାଈ, ଗାଙ୍ଗା, ଗାଈମାନେ ଦ୍ୱାରା, ଗାଈମାନେର, ଗାଈମାନେର, ଗାଈରେ; ଏଭଳି ଦ୍ୟୌଃ ଓ ଗ୍ଲୌ ଓ ସ୍ୱର ଶବ୍ଦରେ ଶେଷ ଥିବା ପୁରୁଷ ନାୟକମାନେ।

ସୁଵାକ୍ ସୁଵାଚୌ ସୁଵାଚା ସୁଵାଗ୍ଭ୍ଯାଞ୍ଚ ସୁଵାକ୍ଷ୍ଵପି । ଏଵଂ ଦିକ୍ପ୍ରମୁଖାଃ ପ୍ରାଙ୍ଚ ପ୍ରାଞ୍ଚୌ ପ୍ରାଞ୍ଚଞ୍ଚ ଭୋ ଵ୍ରଜ ।। ୩୫୧.

ସୁବାକ୍, ଦୁଇ ସୁବାକ୍, ସୁବାକା, ଦୁଇ ସୁବାକ୍ ଦ୍ୱାରା, ସୁବାକ୍ମାନେରେ; ଏଭଳି ଦିଗ୍ ଆଦି, ପ୍ରାଞ୍ଚ, ଦୁଇ ପ୍ରାଞ୍ଚ, ପ୍ରାଞ୍ଚ, ହେ, ଯାଅ।