ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଗୌରୀ ପୁତ୍ରଵତୀ ନୀଶ୍ଚ ଵଧୂର୍ଦ୍ଦେଵତଯା ଭୁଵା । ତିସ୍ରୋ ଦ୍ଵେ କତି ଵର୍ଷାଭୂଃ ସ୍ଵସା ମାତା ଵରା ଚ ଗୌଃ ।। ୩୫୧.

ଗୌରୀ, ପୁତ୍ରବତୀ, ନୀଶ, ବଧୂ, ଦେବତା, ଭୂବା, ତିନି, ଦୁଇ, କେତେ, ବର୍ଷାଭୂ, ସ୍ୱସା, ମାତା, ବରା, ଗଉ।

ନୌର୍ଵାକ୍ତ୍ଵକ୍ତ୍ଵକ୍ପ୍ରାଚ୍ଯଵାଚୀତି ତିରଶ୍ଚୀ ସମୁଦୀଚ୍ଯପି । ଶରଦ୍ଵିଦ୍ଯୁତ୍ ସରିଦ୍ଯୋଷିତ୍ ଅଗ୍ନିଵିତ୍ ସସ୍ପଦା ଦୃଶତ୍ ।। ୩୫୧.

ନୌ, ବାକ୍ତ୍ୱକ୍, ପ୍ରାଚ୍ୟବାକ୍, ତିରସ୍ଚୀ, ସମୁଦୀଚୀ, ଶରଦ, ବିଦ୍ୟୁତ, ସରିତ, ଯୋଷିତ, ଅଗ୍ନିବିତ୍, ସସ୍ପଦା, ଦୃଶତ୍।

ଯୈଷା ସା ଵେଦଵିତ୍ସଂଵିତ୍ ବହ୍ଵୀ ରାଜ୍ଞୀ ତ୍ଵଯା ମଯା । ସୀମା ପଞ୍ଚାଦଯୋ ରାଜୀ ଧୂଃ ପୂଶ୍ଚୈଵ ଦିଶା ଗିରା ।। ୩୫୧.

ଏହି, ସେ, ବେଦବିତ୍, ସଂବିତ୍, ବହୁ, ରାଜ୍ନୀ, ତୁମେ, ମୁଁ, ସୀମା, ପାଞ୍ଚ ଆଦି, ରାଜୀ, ଧୂଁ, ପୁଁ, ଦିଶା, ଗିରା।

ଚତସ୍ରୋ ଵିଦୁଷୀ ଚୈଵ କେଯଂ ଦିକ୍ ଦୃକ୍ ଚ ତାଦୃଶୋ । ଅସୌ ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ନାଯକାଶ୍ଚ ନାଯକାଶ୍ଚ ନପୁଂସକେ ।। ୩୫୧.

ଚାରି, ବିଦୁଷୀ, କେଉଁ, ଦିଶା, ଦୃକ୍, ତାଦୃଶ, ସେଉଁ, ଏହି ଷ୍ଟ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗ ଉଦାହରଣ ଓ ନପୁଂସକ ଉଦାହରଣ।

କୁଣ୍ଡଂ ସର୍ଵଂ ସୋମପଞ୍ଚ ଦଧି ଵାରି ଖଲପ୍ଵଥ । ମଧୁ ତ୍ରପୁ କର୍ତ୍ତୃ ଭକ୍ତୃ ଅତିଵକ୍ତୃ ପଯଃ ପୁରଃ ।। ୩୫୧.

କୁଣ୍ଡ, ସର୍ବ, ସୋମ, ଦଧି, ଜଳ, ଖଳପଥ, ମଧୁ, ତ୍ରପୁ, କର୍ତ୍ତୃ, ଭକ୍ତୃ, ଅତିବକ୍ତୃ, ପୟ, ପୁର।

ପ୍ରାକ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ ଚ ତିର୍ଯ୍ଯଗୁଦକ୍ ଜଗଦ୍ ଜାଗ୍ରତ୍ତଥା ସକୃତ୍ । ସୁସମ୍ପଚ୍ଚ ସୁଦଣ୍ଡୀହ ଅହଃ କିଞ୍ଚେଦମିତ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ ଓ ଆଡ଼େ, ପାଣି, ସଂସାର, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା, ଏକଥର, ଭଲ ରାନ୍ଧା, ଭଲ ଶାସିତ, ଏଠାରେ ଦିନ, ଏହି—ଏହାମାନେ କିଛି ଉଦାହରଣ ଅଟେ।

ଷଟ୍‌ସର୍ପିଃ ଶ୍ରେଯଶ୍ଚତ୍ଵାରି ଅଦୋଽନ୍ଯେ ହୀଦୃଶାଃ ପରେ । ଏତେବ୍ଯଃ ପ୍ରଥମାଦଯଶ୍ଚ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରାତିପଦିକାତ୍ପରାଃ ।। ୩୫୧.

ଛଅ ପ୍ରକାର ଘିଅ, ଚାରିଟି ଉତ୍ତମ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏପରି, ତଥା ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ; ଏମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରଧାନ ରୂପ ହୁଏ, ଏବଂ ପଦର ଶେଷ ଅଂଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଧାତୁପ୍ରତ୍ଯଯହୀନଂ ଯତ୍ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରାତିପଦିକନ୍ତୁ ତତ୍ । ପ୍ରାତିପଦିକାତ୍ ସ୍ଵଲିଙ୍ଗାର୍ଥଵଚନେ ପ୍ରଥମା ଭଵେତ୍ ।। ୩୫୧.

ଯାହାରେ ଧାତୁ କିମ୍ବା ପ୍ରତୟ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ପଦମୂଳ କୁହାଯାଏ; ଏହି ପଦମୂଳରୁ ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅର୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମା ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ସମ୍ବୋଧନେ ଚ ପ୍ରଥମା ଉକ୍ତେ କର୍ମ୍ମଣି କର୍ତ୍ତରି । କର୍ମ୍ମ ଯତ୍ କ୍ରିଯତେ ତତ୍ସ୍ଯାତ୍ ଦ୍ଵିତୀଯା କର୍ମଣି ସ୍ମୃତା ।। ୩୫୧.

ସମ୍ବୋଧନ ଓ ପ୍ରଥମା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା କର୍ମ ପାଇଁ; ଯାହା ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି କର୍ମ, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ କର୍ମ ପାଇଁ।

କ୍ରିଯତେ ଯେନ କରଣଂ କର୍ତ୍ତା ଯଶ୍ଚ କରୋତି ସଃ । ଅନୁକ୍ତେ ତିଙ୍‌କୃତ୍ତଦ୍ଧିତୈସ୍ତୃତୀଯା କରଣେ ଭଵେତ୍ ।। ୩୫୧.

ଯାହା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି ଉପକରଣ ଓ ଯିଏ କାମ କରେ, ସେ କର୍ତ୍ତା; ଯଦି ସଂକେତ ନଥାଏ, ତେବେ କ୍ରିୟା ଓ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତୟ ସହିତ ତୃତୀୟା ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

କାରକେ କର୍ତ୍ତରି ଚ ସା ସମ୍ପ୍ରଦାନେ ଚତୁର୍ଥ୍ଯପି । ଯସ୍ମୈ ଦିତ୍ସା ଧାରଯତେ ସମ୍ପ୍ରଦାନଂ ତଦୀରିତଂ ।। ୩୫୧.

କର୍ତ୍ତା ଅର୍ଥରେ ଓ ପ୍ରାପ୍ତାକୁ ଦେଖାଇବାରେ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; କାହାକୁ ଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେହି ସମ୍ପ୍ରଦାନ।

ଅପାଦାନଂ ଯତୋଽପୈତି ଆଦତ୍ତେ ଚ ଭଯଂ ଯତଃ । ଅପାଦାନେ ପଞ୍ଚମୀ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵସ୍ଵାମ୍ଯାଦୌ ଚ ଷଷ୍ଠ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

ଯାହାଠାରୁ କିଛି ଚାଲିଯାଏ, କିମ୍ବା ଯାଠାରୁ ଭୟ ନିଆଯାଏ, ସେହି ଉତ୍ସ; ଏହି ଉତ୍ସରେ ପଞ୍ଚମୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, ଏବଂ ମାଲିକି ଓ ଅଧିକାରରେ ଷଷ୍ଠୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ଆଧାରୋ ଯୋଽଧିକରଣଂ ଵିଭକ୍ତିସ୍ତତ୍ର ସପ୍ତମୀ । ଏକାର୍ଥେ ଚୈକଵଚନଂ ଦ୍ଵ୍ଯର୍ଥେ ଦ୍ଵିଵଚନଂ ଭଵେତ୍ ।। ୩୫୧.

ଯେଉଁଠାରେ ଆଧାର କିମ୍ବା ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସେଠାରେ ସପ୍ତମୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; ଗୋଟିଏ ଜିନିଷ ପାଇଁ ଏକବଚନ, ଦୁଇଟି ପାଇଁ ଦ୍ୱିବଚନ ହୁଏ।

ବହୁଷୁ ବହୁଵଚନଂ ସିଦ୍ଧରୂପାଣ୍ଯଥୋ ଵଦେ । ଵୃକ୍ଷଃ ସୂର୍ଯ୍ଯୋଽମବୁଵାହୋଽର୍କ ହେରଵେ ହେଦ୍ଵିଜାତଯଃ ।। ୩୫୧.

ଅନେକ ପାଇଁ ବହୁବଚନ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ; ଏବେ ମୁଁ ସିଦ୍ଧ ରୂପ କହୁଛି: ବୃକ୍ଷ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳବାହକ, ଅର୍କ, ହେ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ।

ଵିପ୍ରୌ ଗଜାନ୍ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ଯମାବ୍ଯାମନଲୈଃ କୃତଂ । ରାମାଯ ମୁନିଵର୍ଯ୍ଯାଭ୍ଯାଂ କେଭ୍ଯୋ ଧର୍ମ୍ମାତ୍ ହରୌ ରତିଃ ।। ୩୫୧.

ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହାତୀମାନେ, ମହେନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ଅନଳ ଦ୍ୱାରା କୃତ; ରାମ ପାଇଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା, କେଉଁଠାରୁ, ଧର୍ମରୁ, ହରିରେ ଆନନ୍ଦ।

ଶରାବ୍ଯାଂ ପୁସ୍ତକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଅର୍ଥସ୍ଯେଶ୍ଵରଯୋର୍ଗତିଃ । ବାଲାନାଂ ସଜ୍ଜନେ ପ୍ରୀତିର୍ହଂସଯୋଃ କମଲେଷୁ ଚ ।। ୩୫୧.

ଦୁଇଟି ଶର ଦ୍ୱାରା, ପୁସ୍ତକମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଅର୍ଥର ଗତି ଇଶ୍ୱରଙ୍କୁ; ବାଳକମାନଙ୍କର ସଜ୍ଜନ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ, ହଂସମାନେ କମଳ ପ୍ରତି।

ଏଵଂ କାମମହେଶାଦ୍ଯାଃ ଶବ୍ଦା ଜ୍ଞେଯାଶ୍ଚ ଵୃକ୍ଷଵତ୍ । ସର୍ଵେ ଵିଶ୍ଵେ ଚ ସର୍ଵସ୍ମୈ ସର୍ଵସ୍ମାତ୍କତରୋ ମତଃ ।। ୩୫୧.

ଏଭଳି କାମ, ମହେଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବୃକ୍ଷ ପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ, ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ସମସ୍ତଠାରୁ, କେଉଁଟି କେଉଁଟି ଭାବିତ।

ସର୍ଵେଷାଂ ସ୍ଵଞ୍ଚ ଵିଶ୍ଵସ୍ମିନ୍ ଶେଷଂ ରୂପଞ୍ଚ ଵୃକ୍ଷଵତ୍ । ଏଵଞ୍ଚୋଭଯକତରକତମାନ୍ଯତରାଦଯଃ ।। ୩୫୧.

ସମସ୍ତଙ୍କର, ନିଜର, ବିଶ୍ୱରେ, ଓ ଶେଷ ରୂପ ବୃକ୍ଷ ପରି; ଏପରି ଉଭୟ, କେଉଁସି, ଯେଉଁଠି, ଯେଉଁସି ରୂପ।

ପୂର୍ଵ୍ଵେ ପୂର୍ଵ୍ଵାଶ୍ଚ ପୂର୍ଵସ୍ମୈ ପୂର୍ଵସ୍ମାତ୍ ସୁସମାଗତଃ । ପୂର୍ଵ୍ଵୋ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ପୂର୍ଵସ୍ମିନ୍ ଶେଷରୂପନ୍ତୁ ସର୍ଵଵତ୍ ।। ୩୫୧.

ପୂର୍ବରୁ, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ, ପୂର୍ବକୁ, ପୂର୍ବଠାରୁ, ଭଲଭାବେ ଯୋଗ; ପୂର୍ବ, ପୂର୍ବରେ ମନ, ଏବଂ ଶେଷ ରୂପ ସମସ୍ତ ପରି।

ଏଵଂ ପରଵରାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରକାନ୍ତରାଃ । ଅପରର଼ଶ୍ଚାଧରୋ ନେମାଃ ପ୍ରଥମାଃ ପ୍ରଥମେଽର୍କଵତ୍ ।। ୩୫୧.

ଏଭଳି ପର, ଅବର ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର, ମଧ୍ୟ; ଅପର, ଅଧର ଓ ଏମାନେ ପ୍ରଥମା, ପ୍ରଥମରେ ଅର୍କ ପରି।

ଏଵଂ ଚରମାଯତଯା ଅଲ୍ପାର୍ଦ୍ଧା ନେମଆଦଯଃ । ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ମୈ ଦ୍ଵିତୀଯାଯ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ମାତ୍ ଦ୍ଵିତୀଯକାତ୍ ।। ୩୫୧.

ଏପରି ଚରମ ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ, ଅଲ୍ପ, ଅର୍ଧ ଓ ଏମାନେ; ଦ୍ୱିତୀୟକୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଇଁ, ଦ୍ୱିତୀୟଠାରୁ, ଦ୍ୱିତୀୟର।

ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଚ ତୃତୀଯଶ୍ଚ ତଥାଽର୍କ୍କଵତ୍ । ସୋମପାଃ ସୋମପୌ ଜ୍ଞେଯୌସୋମପାଃ ସୋମପାଂ ବ୍ରଜ ।। ୩୫୧.

ଦ୍ୱିତୀୟରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭକ୍ତିରେ, ତୃତୀୟ ଅର୍କ ପରି; ସୋମପା, ସୋମପାଉ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ସୋମପା, ସୋମପାଁକୁ ଯାଅ।

କୀଲାଲପୌ ସୋମପଶ୍ଚ ସୋମପା ସୋମପେ ଦଦ । ସୋମପାଭ୍ଯାଂ ସୋମପାଭ୍ଯଃ ସୋମପଃ ସୋମପୋଃ କୁଲଂ ।। ୩୫୧.

କୀଳାଳପାଉ, ସୋମପାଶ୍, ସୋମପା, ସୋମପେକୁ ଦିଅ; ଦୁଇ ସୋମପା ଦ୍ୱାରା, ସୋମପା ପାଇଁ, ସୋମପାର, ସୋମପୋହ୍ କୁଳ।

ଏଵଂ କୀଲାଲପାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଯୁ କଵିରଗ୍ନିସ୍ତଥାଽରଯଃ । ହେକଵେ କଵିମଗ୍ନୀ ତାନ୍ ହରୀନ୍ ସାତ୍ଯକିନା ହୃତଂ ।। ୩୫୧.

ଏଭଳି କୀଳାଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, କବି, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନେ; ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏଠାରେ କବି ଅଟେ ଅଗ୍ନି ଏବଂ ସେଇ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସାତ୍ୟକି ଦ୍ୱାରା ନେଇଯିବା ହୋଇଥିଲେ।

ରଵିଭ୍ଯାଂ ରଵିଭିର୍ଦ୍ଦେହି ଵହ୍ନିଯେ ଯଃ ସମାଗତଃ । ଅଗ୍ନେରଗ୍ନ୍ଯୋସ୍ତଥାଗ୍ନୀନାଂ କଵୌ କଵ୍ଯୋଃ କଵିଷ୍ଵଽଥ ।। ୩୫୧.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଯିଏ ଏଠାରେ ଆସିଛି, ତାକୁ ଦେଅ; ଅଗ୍ନିର, ଦୁଇ ଅଗ୍ନିର, ଅଗ୍ନିମାନେର, କବିର, ଦୁଇ କବିର, କବିମାନେର ମଧ୍ୟ।

ଏଵଂ ସୁସୃତିରଭ୍ରାନ୍ତିଃ ସୁକୀର୍ତ୍ତିଃ ସୁଧୃତିସ୍ତଥା । ସଖା ସଖାଯୌ ସଖାଯଃ ହେସଖେ ଵ୍ରଜ ସପ୍ତତିଂ ।। ୩୫୧.

ଏଭଳି ଭଲ ସୃଷ୍ଟି, ଭ୍ରମ ନଥିବା, ଭଲ ଖ୍ୟାତି ଓ ଭଲ ଦୃଢତା; ବନ୍ଧୁ, ଦୁଇ ବନ୍ଧୁ, ବନ୍ଧୁମାନେ—ହେ ବନ୍ଧୁ, ସତରେ ଯାଅ।

ସଖାଯଞ୍ଚ ସ ଖାଯୌ ଚ ସଖୀନ୍ ସଖ୍ଯା ଗତୋ ଦଦ । ସଖ୍ଯେ ସଖ୍ଯୁଶ୍ଚ ସଖ୍ଯଶ୍ଚ ସଖ୍ଯୋଃ ଶେଷଃ କଵେରିଵ ।। ୩୫୧.

ବନ୍ଧୁ, ଦୁଇ ବନ୍ଧୁ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ, ସେମାନେ ବନ୍ଧୁତ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚି ଦେଉଛନ୍ତି; ବନ୍ଧୁତ୍ୱକୁ, ଦୁଇ ବନ୍ଧୁଙ୍କର, ବନ୍ଧୁମାନେର, ଦୁଇଙ୍କ ଅଂଶ ଅଟେ କବିଙ୍କ ଭଳି।

ପତ୍ଯା ପତ୍ଯେ ଚ ପତ୍ଯଶ୍ଚ ପତ୍ଯୁଃ ପତ୍ଯୋସ୍ତଥାଽଗ୍ନିଵତ୍ । ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵିତ୍ଵାଦ୍ଯର୍ଥେ ଦ୍ଵଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ ।। ୩୫୧.

ସ୍ୱାମୀ, ସ୍ୱାମୀକୁ ଓ ସ୍ୱାମୀମାନେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କର, ଦୁଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଭଳି; ଦୁଇ, ଦୁଇକୁ, ଦୁଇଦ୍ୱାରା, ଦୁଇତ୍ୱର ଅର୍ଥରେ, ଦୁଇଙ୍କର, ଦୁଇଙ୍କର।

ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରୀଂଶ୍ଚ ତ୍ରିଭିସ୍ତ୍ରିଭ୍ଯସ୍ତ୍ରଯାଣାଞ୍ଚ ତ୍ରିଷୁ କ୍ରମାତ୍ । କଵିଵତ୍ କତିକତୀତି ଶେଷଂ ଵହୁଵଚନଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୫୧.

ତିନି, ତିନିକୁ, ତିନିଦ୍ୱାରା, ତିନିଙ୍କ ପାଇଁ, ତିନିରେ, ଏକ ପରେ ଏକ; କବିଙ୍କ ଭଳି, 'କେତେ' ଓ ଏପରି ଶବ୍ଦରେ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ବହୁବଚନ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।