ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତୃତୀଯଃ ଖଣ୍ଡପା ଵହ୍ନିଃ ସଖାପତିରହର୍ପତିଃ । ପଟୁର୍ନୀର୍ଗ୍ରାମଣୀନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଖଲବୂର୍ମ୍ମିତ୍ରଭୂଃ ସ୍ଵଭୂଃ ।। ୩୫୧.

ତୃତୀୟ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି: ଖଣ୍ଡପା, ଅଗ୍ନି, ସଖା, ପତି, ଦିନର ମାଳିକ, ପଟୁ, ଜଳ, ଗ୍ରାମପତି, ଇନ୍ଦ୍ର, ଖଳବୂର୍, ମିତ୍ରଭୂ, ସ୍ୱଭୂ।

ସୁଶ୍ରୀଃ ସୁଧୀଃ ପିତା ଭ୍ରାତା ନା କର୍ତ୍ତା କ୍ରୋଷ୍ଟୁନପ୍ତୃକୌ । ସୁରା ରା ଗୌସ୍ତଥା ଦ୍ଯୌର୍ଗ୍ଲୌଃ ସ୍ଵରାନ୍ତାଃ ପୁଂସି ନାଯକାଃ ।। ୩୫୧.

ସୁଶ୍ରୀ, ସୁଧୀ, ପିତା, ଭ୍ରାତା, ନ, କର୍ତ୍ତା, କ୍ରୋଷ୍ଟୁ, ନପ୍ତୃ, ସୁରା, ରା, ଗଉ, ଦ୍ୟୌ, ଗ୍ଲୌ, ସ୍ୱରାନ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗର ଉଦାହରଣ।

ସୁଵାକ୍ ତ୍ଵକ୍ ପୃଷତ୍ ସମ୍ରାଟ୍ ଜନ୍ମଭାକ୍ ଚ ଅଵେଦପି । ଆପୋ ମରୁଦ୍ଭଵନ୍ ଦୀଵ୍ଯନ୍ ଭଵାଂଶ୍ଚ ମଘଵାନ୍ ପିଵନ୍ ।। ୩୫୧.

ସୁବାକ୍, ତ୍ୱକ୍, ପୃଷତ, ସମ୍ରାଟ୍, ଜନ୍ମଭାକ୍, ଅବେଦ, ଆପ, ମରୁତ, ଭବନ, ଦିବ୍ୟ, ଭବାନ୍, ମଘବାନ୍, ପିବନ୍।

ଭଗଵାନଘଵାନର୍ଵ୍ଵାନ୍ଵହ୍ନିମତ୍ ସର୍ଵ୍ଵଵିତ୍ସୁପୃତ୍ । ସୁସୋମା କୁଣ୍ଡୀ ରାଜା ଚ ଶ୍ଵା ଯୁଵା ମଘଵା ତଥା ।। ୩୫୧.

ଭଗବାନ୍, ଅଘବାନ୍, ଅର୍ବ୍ବାନ୍, ଅଗ୍ନିମତ୍, ସର୍ବବିଦ୍, ସୁପୃତ୍, ସୁସୋମା, କୁଣ୍ଡୀ, ରାଜା, ଶ୍ୱା, ଯୁବା, ମଘବା।

ପୂଷା ସୁକର୍ମ୍ମା ଯଜ୍ଵା ଚ ସୁଵର୍ମ୍ମା ଚ ସୁଧର୍ମ୍ମଣା । ଅର୍ଯ୍ଯମା ଵୃତ୍ରହା ପନ୍ଥାଃ ସୁକକୁଦାଦିପଞ୍ଚ ଚ ।। ୩୫୧.

ପୂଷା, ସୁକର୍ମା, ଯଜ୍ୱା, ସୁବର୍ମା, ସୁଧର୍ମାଣା, ଅର୍ୟମା, ବୃତ୍ରହା, ପଥ, ସୁକକୁଡ ଆଦି ପାଞ୍ଚ।

ପ୍ରଶାନ୍ ସୁତାଂଶ୍ଚ ପଞ୍ଚାଦ୍ଯାଃ ସୁଗୀଃ ସୁରାଃ ସୁପୂରପି । ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ସୁଵଚାଃ ଶ୍ରେଯାନ୍ ଵିଦ୍ଵାଂଶ୍ଚୋଶନସା ସହ ।। ୩୫୧.

ପ୍ରଶାନ୍, ସୁତା ଓ ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚ, ସୁଗୀ, ସୁରା, ସୁପୂର, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ସୁବଚା, ଶ୍ରେୟାନ୍, ବିଦ୍ୱାନ୍, ଉଶନାସ ସହିତ।

ପେଚିଵାନ୍ ଗୌରଵାନଡ୍‌ଵାନ୍ ଗୋଧୁଙ୍‌ମିତ୍ରଦ୍ରୁହୌ ଶ୍ଵଲିଟ୍ । ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ଜାଯା ଜରା ବାଲା ଏଡ଼କା ସହୋ ଵୃଦ୍ଧଯା ।। ୩୫୧.

ପେଚିବାନ୍, ଗୌରବାନ୍, ଅଡ୍ଵାନ୍, ଗୋଧୁଙ୍, ମିତ୍ରଦ୍ରୁହ, ଶ୍ୱଳିଟ୍; ଷ୍ଟ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରେ: ଜାୟା, ଜରା, ବାଳା, ଏରକା, ସହୋ, ବୃଦ୍ଧା।

କ୍ଷାତ୍ରିଯା ବହୁରାଜା ଚ ବହୁଦା ମାଽଥ ବାଲିକା । ମାଯା କୌମୁଦଗନ୍ଧା ଚ ସର୍ଵ୍ଵା ପୂର୍ଵ୍ଵା ସହାନ୍ଯଯା ।। ୩୫୧.

କ୍ଷାତ୍ରିୟା, ବହୁରାଜା, ବହୁଦା, ମା, ବାଲିକା, ମାୟା, କୌମୁଦଗନ୍ଧା, ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଷ୍ଟ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗର।

ଦ୍ଵିତୀଯା ଚ ତୃତୀଯା ଚ ବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ତ୍ରୋ ଶ୍ରୋର୍ନ୍ନଦୀ ସୁଧୀଃ । ଭଵନ୍ତୀ ଚୈଵ ଦୀଵ୍ଯନ୍ତୀ ଭାତୀ ଭାନ୍ତୀ ଚ ଯାନ୍ତ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଉଦାହରଣ: ବୁଦ୍ଧି, ଷ୍ଟ୍ରୋ, ଶ୍ରୋଣୀ, ନଦୀ, ସୁଧୀ, ଭବନ୍ତୀ, ଦିବ୍ୟନ୍ତୀ, ଭାତୀ, ଭାନ୍ତୀ, ଯାନ୍ତୀ।

ଶ୍ରୃଣ୍ଵତୀ ତୁଦତୀ କର୍ତ୍ରୀ ତୁଦନ୍ତୀ କୁର୍ଵତୀ ମହୀ । ରୁନ୍ଧତୀ କ୍ରୀଡ଼ତୀ ଦାନ୍ତୀ ପାଲଯନ୍ତୀ ସୁରାଣ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

ଶ୍ରୁଣ୍ବନ୍ତୀ, ତୁଦନ୍ତୀ, କର୍ତ୍ରୀ, ତୁଦନ୍ତୀ, କୁର୍ବନ୍ତୀ, ମହୀ, ରୁନ୍ଧନ୍ତୀ, କ୍ରୀଡନ୍ତୀ, ଦାନ୍ତୀ, ପାଳୟନ୍ତୀ, ସୁରାଣୀ।

ଗୌରୀ ପୁତ୍ରଵତୀ ନୀଶ୍ଚ ଵଧୂର୍ଦ୍ଦେଵତଯା ଭୁଵା । ତିସ୍ରୋ ଦ୍ଵେ କତି ଵର୍ଷାଭୂଃ ସ୍ଵସା ମାତା ଵରା ଚ ଗୌଃ ।। ୩୫୧.

ଗୌରୀ, ପୁତ୍ରବତୀ, ନୀଶ, ବଧୂ, ଦେବତା, ଭୂବା, ତିନି, ଦୁଇ, କେତେ, ବର୍ଷାଭୂ, ସ୍ୱସା, ମାତା, ବରା, ଗଉ।

ନୌର୍ଵାକ୍ତ୍ଵକ୍ତ୍ଵକ୍ପ୍ରାଚ୍ଯଵାଚୀତି ତିରଶ୍ଚୀ ସମୁଦୀଚ୍ଯପି । ଶରଦ୍ଵିଦ୍ଯୁତ୍ ସରିଦ୍ଯୋଷିତ୍ ଅଗ୍ନିଵିତ୍ ସସ୍ପଦା ଦୃଶତ୍ ।। ୩୫୧.

ନୌ, ବାକ୍ତ୍ୱକ୍, ପ୍ରାଚ୍ୟବାକ୍, ତିରସ୍ଚୀ, ସମୁଦୀଚୀ, ଶରଦ, ବିଦ୍ୟୁତ, ସରିତ, ଯୋଷିତ, ଅଗ୍ନିବିତ୍, ସସ୍ପଦା, ଦୃଶତ୍।

ଯୈଷା ସା ଵେଦଵିତ୍ସଂଵିତ୍ ବହ୍ଵୀ ରାଜ୍ଞୀ ତ୍ଵଯା ମଯା । ସୀମା ପଞ୍ଚାଦଯୋ ରାଜୀ ଧୂଃ ପୂଶ୍ଚୈଵ ଦିଶା ଗିରା ।। ୩୫୧.

ଏହି, ସେ, ବେଦବିତ୍, ସଂବିତ୍, ବହୁ, ରାଜ୍ନୀ, ତୁମେ, ମୁଁ, ସୀମା, ପାଞ୍ଚ ଆଦି, ରାଜୀ, ଧୂଁ, ପୁଁ, ଦିଶା, ଗିରା।

ଚତସ୍ରୋ ଵିଦୁଷୀ ଚୈଵ କେଯଂ ଦିକ୍ ଦୃକ୍ ଚ ତାଦୃଶୋ । ଅସୌ ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ନାଯକାଶ୍ଚ ନାଯକାଶ୍ଚ ନପୁଂସକେ ।। ୩୫୧.

ଚାରି, ବିଦୁଷୀ, କେଉଁ, ଦିଶା, ଦୃକ୍, ତାଦୃଶ, ସେଉଁ, ଏହି ଷ୍ଟ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗ ଉଦାହରଣ ଓ ନପୁଂସକ ଉଦାହରଣ।

କୁଣ୍ଡଂ ସର୍ଵଂ ସୋମପଞ୍ଚ ଦଧି ଵାରି ଖଲପ୍ଵଥ । ମଧୁ ତ୍ରପୁ କର୍ତ୍ତୃ ଭକ୍ତୃ ଅତିଵକ୍ତୃ ପଯଃ ପୁରଃ ।। ୩୫୧.

କୁଣ୍ଡ, ସର୍ବ, ସୋମ, ଦଧି, ଜଳ, ଖଳପଥ, ମଧୁ, ତ୍ରପୁ, କର୍ତ୍ତୃ, ଭକ୍ତୃ, ଅତିବକ୍ତୃ, ପୟ, ପୁର।

ପ୍ରାକ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ ଚ ତିର୍ଯ୍ଯଗୁଦକ୍ ଜଗଦ୍ ଜାଗ୍ରତ୍ତଥା ସକୃତ୍ । ସୁସମ୍ପଚ୍ଚ ସୁଦଣ୍ଡୀହ ଅହଃ କିଞ୍ଚେଦମିତ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ ଓ ଆଡ଼େ, ପାଣି, ସଂସାର, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା, ଏକଥର, ଭଲ ରାନ୍ଧା, ଭଲ ଶାସିତ, ଏଠାରେ ଦିନ, ଏହି—ଏହାମାନେ କିଛି ଉଦାହରଣ ଅଟେ।

ଷଟ୍‌ସର୍ପିଃ ଶ୍ରେଯଶ୍ଚତ୍ଵାରି ଅଦୋଽନ୍ଯେ ହୀଦୃଶାଃ ପରେ । ଏତେବ୍ଯଃ ପ୍ରଥମାଦଯଶ୍ଚ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରାତିପଦିକାତ୍ପରାଃ ।। ୩୫୧.

ଛଅ ପ୍ରକାର ଘିଅ, ଚାରିଟି ଉତ୍ତମ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏପରି, ତଥା ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ; ଏମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରଧାନ ରୂପ ହୁଏ, ଏବଂ ପଦର ଶେଷ ଅଂଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଧାତୁପ୍ରତ୍ଯଯହୀନଂ ଯତ୍ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରାତିପଦିକନ୍ତୁ ତତ୍ । ପ୍ରାତିପଦିକାତ୍ ସ୍ଵଲିଙ୍ଗାର୍ଥଵଚନେ ପ୍ରଥମା ଭଵେତ୍ ।। ୩୫୧.

ଯାହାରେ ଧାତୁ କିମ୍ବା ପ୍ରତୟ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ପଦମୂଳ କୁହାଯାଏ; ଏହି ପଦମୂଳରୁ ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅର୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମା ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ସମ୍ବୋଧନେ ଚ ପ୍ରଥମା ଉକ୍ତେ କର୍ମ୍ମଣି କର୍ତ୍ତରି । କର୍ମ୍ମ ଯତ୍ କ୍ରିଯତେ ତତ୍ସ୍ଯାତ୍ ଦ୍ଵିତୀଯା କର୍ମଣି ସ୍ମୃତା ।। ୩୫୧.

ସମ୍ବୋଧନ ଓ ପ୍ରଥମା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା କର୍ମ ପାଇଁ; ଯାହା ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି କର୍ମ, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ କର୍ମ ପାଇଁ।

କ୍ରିଯତେ ଯେନ କରଣଂ କର୍ତ୍ତା ଯଶ୍ଚ କରୋତି ସଃ । ଅନୁକ୍ତେ ତିଙ୍‌କୃତ୍ତଦ୍ଧିତୈସ୍ତୃତୀଯା କରଣେ ଭଵେତ୍ ।। ୩୫୧.

ଯାହା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି ଉପକରଣ ଓ ଯିଏ କାମ କରେ, ସେ କର୍ତ୍ତା; ଯଦି ସଂକେତ ନଥାଏ, ତେବେ କ୍ରିୟା ଓ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତୟ ସହିତ ତୃତୀୟା ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

କାରକେ କର୍ତ୍ତରି ଚ ସା ସମ୍ପ୍ରଦାନେ ଚତୁର୍ଥ୍ଯପି । ଯସ୍ମୈ ଦିତ୍ସା ଧାରଯତେ ସମ୍ପ୍ରଦାନଂ ତଦୀରିତଂ ।। ୩୫୧.

କର୍ତ୍ତା ଅର୍ଥରେ ଓ ପ୍ରାପ୍ତାକୁ ଦେଖାଇବାରେ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; କାହାକୁ ଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେହି ସମ୍ପ୍ରଦାନ।

ଅପାଦାନଂ ଯତୋଽପୈତି ଆଦତ୍ତେ ଚ ଭଯଂ ଯତଃ । ଅପାଦାନେ ପଞ୍ଚମୀ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵସ୍ଵାମ୍ଯାଦୌ ଚ ଷଷ୍ଠ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

ଯାହାଠାରୁ କିଛି ଚାଲିଯାଏ, କିମ୍ବା ଯାଠାରୁ ଭୟ ନିଆଯାଏ, ସେହି ଉତ୍ସ; ଏହି ଉତ୍ସରେ ପଞ୍ଚମୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, ଏବଂ ମାଲିକି ଓ ଅଧିକାରରେ ଷଷ୍ଠୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ଆଧାରୋ ଯୋଽଧିକରଣଂ ଵିଭକ୍ତିସ୍ତତ୍ର ସପ୍ତମୀ । ଏକାର୍ଥେ ଚୈକଵଚନଂ ଦ୍ଵ୍ଯର୍ଥେ ଦ୍ଵିଵଚନଂ ଭଵେତ୍ ।। ୩୫୧.

ଯେଉଁଠାରେ ଆଧାର କିମ୍ବା ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସେଠାରେ ସପ୍ତମୀ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ; ଗୋଟିଏ ଜିନିଷ ପାଇଁ ଏକବଚନ, ଦୁଇଟି ପାଇଁ ଦ୍ୱିବଚନ ହୁଏ।

ବହୁଷୁ ବହୁଵଚନଂ ସିଦ୍ଧରୂପାଣ୍ଯଥୋ ଵଦେ । ଵୃକ୍ଷଃ ସୂର୍ଯ୍ଯୋଽମବୁଵାହୋଽର୍କ ହେରଵେ ହେଦ୍ଵିଜାତଯଃ ।। ୩୫୧.

ଅନେକ ପାଇଁ ବହୁବଚନ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ; ଏବେ ମୁଁ ସିଦ୍ଧ ରୂପ କହୁଛି: ବୃକ୍ଷ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳବାହକ, ଅର୍କ, ହେ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ।

ଵିପ୍ରୌ ଗଜାନ୍ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ଯମାବ୍ଯାମନଲୈଃ କୃତଂ । ରାମାଯ ମୁନିଵର୍ଯ୍ଯାଭ୍ଯାଂ କେଭ୍ଯୋ ଧର୍ମ୍ମାତ୍ ହରୌ ରତିଃ ।। ୩୫୧.

ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହାତୀମାନେ, ମହେନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ଅନଳ ଦ୍ୱାରା କୃତ; ରାମ ପାଇଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା, କେଉଁଠାରୁ, ଧର୍ମରୁ, ହରିରେ ଆନନ୍ଦ।

ଶରାବ୍ଯାଂ ପୁସ୍ତକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଅର୍ଥସ୍ଯେଶ୍ଵରଯୋର୍ଗତିଃ । ବାଲାନାଂ ସଜ୍ଜନେ ପ୍ରୀତିର୍ହଂସଯୋଃ କମଲେଷୁ ଚ ।। ୩୫୧.

ଦୁଇଟି ଶର ଦ୍ୱାରା, ପୁସ୍ତକମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଅର୍ଥର ଗତି ଇଶ୍ୱରଙ୍କୁ; ବାଳକମାନଙ୍କର ସଜ୍ଜନ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ, ହଂସମାନେ କମଳ ପ୍ରତି।

ଏଵଂ କାମମହେଶାଦ୍ଯାଃ ଶବ୍ଦା ଜ୍ଞେଯାଶ୍ଚ ଵୃକ୍ଷଵତ୍ । ସର୍ଵେ ଵିଶ୍ଵେ ଚ ସର୍ଵସ୍ମୈ ସର୍ଵସ୍ମାତ୍କତରୋ ମତଃ ।। ୩୫୧.

ଏଭଳି କାମ, ମହେଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବୃକ୍ଷ ପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ, ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ସମସ୍ତଠାରୁ, କେଉଁଟି କେଉଁଟି ଭାବିତ।

ସର୍ଵେଷାଂ ସ୍ଵଞ୍ଚ ଵିଶ୍ଵସ୍ମିନ୍ ଶେଷଂ ରୂପଞ୍ଚ ଵୃକ୍ଷଵତ୍ । ଏଵଞ୍ଚୋଭଯକତରକତମାନ୍ଯତରାଦଯଃ ।। ୩୫୧.

ସମସ୍ତଙ୍କର, ନିଜର, ବିଶ୍ୱରେ, ଓ ଶେଷ ରୂପ ବୃକ୍ଷ ପରି; ଏପରି ଉଭୟ, କେଉଁସି, ଯେଉଁଠି, ଯେଉଁସି ରୂପ।

ପୂର୍ଵ୍ଵେ ପୂର୍ଵ୍ଵାଶ୍ଚ ପୂର୍ଵସ୍ମୈ ପୂର୍ଵସ୍ମାତ୍ ସୁସମାଗତଃ । ପୂର୍ଵ୍ଵୋ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ପୂର୍ଵସ୍ମିନ୍ ଶେଷରୂପନ୍ତୁ ସର୍ଵଵତ୍ ।। ୩୫୧.

ପୂର୍ବରୁ, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ, ପୂର୍ବକୁ, ପୂର୍ବଠାରୁ, ଭଲଭାବେ ଯୋଗ; ପୂର୍ବ, ପୂର୍ବରେ ମନ, ଏବଂ ଶେଷ ରୂପ ସମସ୍ତ ପରି।