ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଭଵାଞ୍ଛେତେ ଭଵାଞ୍ଚ୍‌ଶେତେ ଭଵାଞ୍‌ଶେତେ ଭଵାଣ୍ଡୀନଃ । ତ୍ଵମ୍ଭର୍ତ୍ତା ତ୍ଵଙ୍କରୋଷ୍ଯାଦିଃ ସନ୍ଧିର୍ଜ୍ଞଯୋ ଵିସର୍ଗଜଃ ।। ୩୫୦.

'ଭବାଞ୍ଛେତେ', 'ଭବାଞ୍ଚ୍ଛେତେ', 'ଭବାଞ୍ଶେତେ', 'ଭବାଣ୍ଡୀନ'। ତୁମେ ରକ୍ଷକ, ତୁମେ କର୍ତ୍ତା, ଏପରି। ସନ୍ଧି ଜଣାଯାଏ, ଭିସର୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

କଶ୍ଛିନ୍ଦ୍ଯାତ୍ କଶ୍ଚରେତ୍ କଷ୍ଟଃ କଷ୍ଠଃ କସ୍ଥଶ୍ଚ କଶ୍ଚଲେତ୍ । କ ଖନେତ୍ କ କରୋତି ସ୍ମ କ " ପଠେତ୍ " ଫଲେତ ଵା ।। ୩୫୦.

କେହି କାଟିପାରେ, କେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ, 'କଷ୍ଟ', 'କଷ୍ଠ', 'କସ୍ଥ', କେହି ଚଳିପାରେ। କେହି ଖନନ କରେ, କେହି କରେ, କେହି ପଢ଼େ, କିମ୍ବା ଫଳ ପାଏ।

କଶ୍ଶ୍ଵଶୁରଃ କଃ ଶ୍ଵଶୁରଃ କସ୍ସାଵରଃ କଃ ସାଵରଃ । କଃ ଫଲେତ କଃ ଶଯିତା କୋଽତ୍ର ଯୋଧଃ କ ଉତ୍ତମଃ ।। ୩୫୦.

'କଶ୍ଶ୍ୱଶୁର', 'କଃ ଶ୍ୱଶୁର', 'କସ୍ସାବର', 'କଃ ସାବର', କେହି ଫଳ ପାଏ, କେହି ଶୋଇଥାଏ, କେଉଁଠି ଯୋଦ୍ଧା, କେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଦେଵା ଏତେ ଭୋ ଇହ ସୋଦରା ଯାନ୍ତି ଭଗୋ ଵ୍ରଜ । ସୁପୂଃ ସୁଦୂରାତ୍ରିରତ୍ର ଵାଯୁର୍ଯାତି ପୁନର୍ନ ହି ।। ୩୫୦.

ଏମାନେ ଦେବତା, ବନ୍ଧୁ, ଏଠାରେ ଭାଇମାନେ ଯାଆନ୍ତି, ଭାଗ୍ୟ ଯାଏ, ଯାଅ। 'ସୁପୂଃ', 'ସୁଦୂରାତ୍ରି' ଏଠାରେ, ବାୟୁ ଯାଏ, ପୁନି ନୁହେଁ।

ପୁନରେତି ସ ଯାତୀହ ଏଷ ଯାତି କ ଈଶ୍ଵରଃ । ଜ୍ଯୋତୀରୂପଂ ତଵଚ୍ଛତ୍ରଂ ମ୍ଲେଚ୍ଛଧୀଶ୍ଛିଦ୍ରମଚ୍ଛିଦତ୍ ।। ୩୫୦.

ସେ ପୁନି ଆସେ, ସେ ଏଠାରେ ଯାଏ, ଏହିଏ ଯାଏ, କିଏ ଇଶ୍ୱର। ତୁମର ଛତା ଆଲୋକ ରୂପ, ବିଦେଶୀ ରାଜା ଛିଦ୍ର କରିଦେଲେ।

ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ ଵିଭକ୍ତିସିଦ୍ଧରୂପଞ୍ଚ କାତ୍ଯାଯନ ଵଦାମି ତେ । ଦ୍ଵେ ଵିଭକ୍ତୀ ସୁପ୍ତିଙଶ୍ଚ ସୁପଃ ସପ୍ତ ଵିଭକ୍ତଯଃ ।। ୩୫୧.

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: କାତ୍ୟାୟନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଭକ୍ତିର ସିଦ୍ଧ ରୂପ କହିବି। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବିଭକ୍ତି ଅଛି, 'ସୁପ୍ତିଙ୍', ଓ 'ସୁପ୍', ସାତଟି ବିଭକ୍ତି।

ସୁ ଔଜସିତି ପ୍ରଥମା ଅମୌଟ୍‌ଶସୋ ଦ୍ଵିତୀଯା । ଟାଭ୍ଯାଂ ବିସିତି ତୃତୀଯା ଙଭ୍ଯାଂଭ୍ଯସଶ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

'ସୁ', 'ଔଜସ', 'ଇତି' ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି; 'ଅମୌଟ୍ଶସ' ଦ୍ୱିତୀୟା; 'ଟାଭ୍ୟାଁ', 'ବିସିତି' ତୃତୀୟା; 'ଙାଭ୍ୟାଁ', 'ଭ୍ୟସ' ଚତୁର୍ଥୀ ମଧ୍ୟ।

ଙସିଭ୍ଯାଂଭ୍ଯସଃ ପଞ୍ଚମୀ ସ୍ଯାତ୍ଙସୋସାମିତି ଷଷ୍ଠ୍ଯପି । ଙିଓସ୍ତୁବିତି ସପ୍ତମୀ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରାତିପଦିକାତ୍ପରାଃ ।। ୩୫୧.

ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି 'ଙସି' ଓ 'ଭ୍ୟସ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ହୁଏ; ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି 'ଙସ୍' ଓ 'ଆମ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ହୁଏ; ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି 'ଙି' ଓ 'ସୁ' ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡିକ ନାମ ପଦର ପରେ ଲାଗିଥାଏ।

ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରାତିପଦିକଂ ହ୍ଯଜନ୍ତଞ୍ଚ ହଲନ୍ତକଂ । ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ପୁମାଂସ୍ତ୍ରୀ ଚ ନପୁଂସକଂ ।। ୩୫୧.

ନାମ ପଦ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୁଏ: ଏକଟି ସ୍ୱର ଅନ୍ତ, ଅନ୍ୟଟି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଅନ୍ତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାର ପୁରୁଷ, ଷ୍ଟ୍ରୀ ଓ ନପୁଂସକ ଏହି ତିନି ରୂପରେ ହୁଏ।

ଦର୍ଶ୍ଯନ୍ତେ ନାଯକାସ୍ତେଷାମନୁକ୍ତାନାଞ୍ଚ ଵୀର୍ଯ୍ଯତଃ । ଵୃକ୍ଷଃ ସର୍ଵ୍ଵୋଽଥ ପୂର୍ଵ୍ଵଶ୍ଚ ପ୍ରଥମଶ୍ଚ ଦ୍ଵିତୀଯକଃ ।। ୩୫୧.

ଏହି ନାମ ପଦର ମୁଖ୍ୟ ଉଦାହରଣ, ଯେଉଁଠାରେ ରୂପ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ: ବୃକ୍ଷ, ସର୍ବ, ପୂର୍ବ, ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ।

ତୃତୀଯଃ ଖଣ୍ଡପା ଵହ୍ନିଃ ସଖାପତିରହର୍ପତିଃ । ପଟୁର୍ନୀର୍ଗ୍ରାମଣୀନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଖଲବୂର୍ମ୍ମିତ୍ରଭୂଃ ସ୍ଵଭୂଃ ।। ୩୫୧.

ତୃତୀୟ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି: ଖଣ୍ଡପା, ଅଗ୍ନି, ସଖା, ପତି, ଦିନର ମାଳିକ, ପଟୁ, ଜଳ, ଗ୍ରାମପତି, ଇନ୍ଦ୍ର, ଖଳବୂର୍, ମିତ୍ରଭୂ, ସ୍ୱଭୂ।

ସୁଶ୍ରୀଃ ସୁଧୀଃ ପିତା ଭ୍ରାତା ନା କର୍ତ୍ତା କ୍ରୋଷ୍ଟୁନପ୍ତୃକୌ । ସୁରା ରା ଗୌସ୍ତଥା ଦ୍ଯୌର୍ଗ୍ଲୌଃ ସ୍ଵରାନ୍ତାଃ ପୁଂସି ନାଯକାଃ ।। ୩୫୧.

ସୁଶ୍ରୀ, ସୁଧୀ, ପିତା, ଭ୍ରାତା, ନ, କର୍ତ୍ତା, କ୍ରୋଷ୍ଟୁ, ନପ୍ତୃ, ସୁରା, ରା, ଗଉ, ଦ୍ୟୌ, ଗ୍ଲୌ, ସ୍ୱରାନ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗର ଉଦାହରଣ।

ସୁଵାକ୍ ତ୍ଵକ୍ ପୃଷତ୍ ସମ୍ରାଟ୍ ଜନ୍ମଭାକ୍ ଚ ଅଵେଦପି । ଆପୋ ମରୁଦ୍ଭଵନ୍ ଦୀଵ୍ଯନ୍ ଭଵାଂଶ୍ଚ ମଘଵାନ୍ ପିଵନ୍ ।। ୩୫୧.

ସୁବାକ୍, ତ୍ୱକ୍, ପୃଷତ, ସମ୍ରାଟ୍, ଜନ୍ମଭାକ୍, ଅବେଦ, ଆପ, ମରୁତ, ଭବନ, ଦିବ୍ୟ, ଭବାନ୍, ମଘବାନ୍, ପିବନ୍।

ଭଗଵାନଘଵାନର୍ଵ୍ଵାନ୍ଵହ୍ନିମତ୍ ସର୍ଵ୍ଵଵିତ୍ସୁପୃତ୍ । ସୁସୋମା କୁଣ୍ଡୀ ରାଜା ଚ ଶ୍ଵା ଯୁଵା ମଘଵା ତଥା ।। ୩୫୧.

ଭଗବାନ୍, ଅଘବାନ୍, ଅର୍ବ୍ବାନ୍, ଅଗ୍ନିମତ୍, ସର୍ବବିଦ୍, ସୁପୃତ୍, ସୁସୋମା, କୁଣ୍ଡୀ, ରାଜା, ଶ୍ୱା, ଯୁବା, ମଘବା।

ପୂଷା ସୁକର୍ମ୍ମା ଯଜ୍ଵା ଚ ସୁଵର୍ମ୍ମା ଚ ସୁଧର୍ମ୍ମଣା । ଅର୍ଯ୍ଯମା ଵୃତ୍ରହା ପନ୍ଥାଃ ସୁକକୁଦାଦିପଞ୍ଚ ଚ ।। ୩୫୧.

ପୂଷା, ସୁକର୍ମା, ଯଜ୍ୱା, ସୁବର୍ମା, ସୁଧର୍ମାଣା, ଅର୍ୟମା, ବୃତ୍ରହା, ପଥ, ସୁକକୁଡ ଆଦି ପାଞ୍ଚ।

ପ୍ରଶାନ୍ ସୁତାଂଶ୍ଚ ପଞ୍ଚାଦ୍ଯାଃ ସୁଗୀଃ ସୁରାଃ ସୁପୂରପି । ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ସୁଵଚାଃ ଶ୍ରେଯାନ୍ ଵିଦ୍ଵାଂଶ୍ଚୋଶନସା ସହ ।। ୩୫୧.

ପ୍ରଶାନ୍, ସୁତା ଓ ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚ, ସୁଗୀ, ସୁରା, ସୁପୂର, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ସୁବଚା, ଶ୍ରେୟାନ୍, ବିଦ୍ୱାନ୍, ଉଶନାସ ସହିତ।

ପେଚିଵାନ୍ ଗୌରଵାନଡ୍‌ଵାନ୍ ଗୋଧୁଙ୍‌ମିତ୍ରଦ୍ରୁହୌ ଶ୍ଵଲିଟ୍ । ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ଜାଯା ଜରା ବାଲା ଏଡ଼କା ସହୋ ଵୃଦ୍ଧଯା ।। ୩୫୧.

ପେଚିବାନ୍, ଗୌରବାନ୍, ଅଡ୍ଵାନ୍, ଗୋଧୁଙ୍, ମିତ୍ରଦ୍ରୁହ, ଶ୍ୱଳିଟ୍; ଷ୍ଟ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରେ: ଜାୟା, ଜରା, ବାଳା, ଏରକା, ସହୋ, ବୃଦ୍ଧା।

କ୍ଷାତ୍ରିଯା ବହୁରାଜା ଚ ବହୁଦା ମାଽଥ ବାଲିକା । ମାଯା କୌମୁଦଗନ୍ଧା ଚ ସର୍ଵ୍ଵା ପୂର୍ଵ୍ଵା ସହାନ୍ଯଯା ।। ୩୫୧.

କ୍ଷାତ୍ରିୟା, ବହୁରାଜା, ବହୁଦା, ମା, ବାଲିକା, ମାୟା, କୌମୁଦଗନ୍ଧା, ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଷ୍ଟ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗର।

ଦ୍ଵିତୀଯା ଚ ତୃତୀଯା ଚ ବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ତ୍ରୋ ଶ୍ରୋର୍ନ୍ନଦୀ ସୁଧୀଃ । ଭଵନ୍ତୀ ଚୈଵ ଦୀଵ୍ଯନ୍ତୀ ଭାତୀ ଭାନ୍ତୀ ଚ ଯାନ୍ତ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଉଦାହରଣ: ବୁଦ୍ଧି, ଷ୍ଟ୍ରୋ, ଶ୍ରୋଣୀ, ନଦୀ, ସୁଧୀ, ଭବନ୍ତୀ, ଦିବ୍ୟନ୍ତୀ, ଭାତୀ, ଭାନ୍ତୀ, ଯାନ୍ତୀ।

ଶ୍ରୃଣ୍ଵତୀ ତୁଦତୀ କର୍ତ୍ରୀ ତୁଦନ୍ତୀ କୁର୍ଵତୀ ମହୀ । ରୁନ୍ଧତୀ କ୍ରୀଡ଼ତୀ ଦାନ୍ତୀ ପାଲଯନ୍ତୀ ସୁରାଣ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

ଶ୍ରୁଣ୍ବନ୍ତୀ, ତୁଦନ୍ତୀ, କର୍ତ୍ରୀ, ତୁଦନ୍ତୀ, କୁର୍ବନ୍ତୀ, ମହୀ, ରୁନ୍ଧନ୍ତୀ, କ୍ରୀଡନ୍ତୀ, ଦାନ୍ତୀ, ପାଳୟନ୍ତୀ, ସୁରାଣୀ।

ଗୌରୀ ପୁତ୍ରଵତୀ ନୀଶ୍ଚ ଵଧୂର୍ଦ୍ଦେଵତଯା ଭୁଵା । ତିସ୍ରୋ ଦ୍ଵେ କତି ଵର୍ଷାଭୂଃ ସ୍ଵସା ମାତା ଵରା ଚ ଗୌଃ ।। ୩୫୧.

ଗୌରୀ, ପୁତ୍ରବତୀ, ନୀଶ, ବଧୂ, ଦେବତା, ଭୂବା, ତିନି, ଦୁଇ, କେତେ, ବର୍ଷାଭୂ, ସ୍ୱସା, ମାତା, ବରା, ଗଉ।

ନୌର୍ଵାକ୍ତ୍ଵକ୍ତ୍ଵକ୍ପ୍ରାଚ୍ଯଵାଚୀତି ତିରଶ୍ଚୀ ସମୁଦୀଚ୍ଯପି । ଶରଦ୍ଵିଦ୍ଯୁତ୍ ସରିଦ୍ଯୋଷିତ୍ ଅଗ୍ନିଵିତ୍ ସସ୍ପଦା ଦୃଶତ୍ ।। ୩୫୧.

ନୌ, ବାକ୍ତ୍ୱକ୍, ପ୍ରାଚ୍ୟବାକ୍, ତିରସ୍ଚୀ, ସମୁଦୀଚୀ, ଶରଦ, ବିଦ୍ୟୁତ, ସରିତ, ଯୋଷିତ, ଅଗ୍ନିବିତ୍, ସସ୍ପଦା, ଦୃଶତ୍।

ଯୈଷା ସା ଵେଦଵିତ୍ସଂଵିତ୍ ବହ୍ଵୀ ରାଜ୍ଞୀ ତ୍ଵଯା ମଯା । ସୀମା ପଞ୍ଚାଦଯୋ ରାଜୀ ଧୂଃ ପୂଶ୍ଚୈଵ ଦିଶା ଗିରା ।। ୩୫୧.

ଏହି, ସେ, ବେଦବିତ୍, ସଂବିତ୍, ବହୁ, ରାଜ୍ନୀ, ତୁମେ, ମୁଁ, ସୀମା, ପାଞ୍ଚ ଆଦି, ରାଜୀ, ଧୂଁ, ପୁଁ, ଦିଶା, ଗିରା।

ଚତସ୍ରୋ ଵିଦୁଷୀ ଚୈଵ କେଯଂ ଦିକ୍ ଦୃକ୍ ଚ ତାଦୃଶୋ । ଅସୌ ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ନାଯକାଶ୍ଚ ନାଯକାଶ୍ଚ ନପୁଂସକେ ।। ୩୫୧.

ଚାରି, ବିଦୁଷୀ, କେଉଁ, ଦିଶା, ଦୃକ୍, ତାଦୃଶ, ସେଉଁ, ଏହି ଷ୍ଟ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗ ଉଦାହରଣ ଓ ନପୁଂସକ ଉଦାହରଣ।

କୁଣ୍ଡଂ ସର୍ଵଂ ସୋମପଞ୍ଚ ଦଧି ଵାରି ଖଲପ୍ଵଥ । ମଧୁ ତ୍ରପୁ କର୍ତ୍ତୃ ଭକ୍ତୃ ଅତିଵକ୍ତୃ ପଯଃ ପୁରଃ ।। ୩୫୧.

କୁଣ୍ଡ, ସର୍ବ, ସୋମ, ଦଧି, ଜଳ, ଖଳପଥ, ମଧୁ, ତ୍ରପୁ, କର୍ତ୍ତୃ, ଭକ୍ତୃ, ଅତିବକ୍ତୃ, ପୟ, ପୁର।

ପ୍ରାକ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ ଚ ତିର୍ଯ୍ଯଗୁଦକ୍ ଜଗଦ୍ ଜାଗ୍ରତ୍ତଥା ସକୃତ୍ । ସୁସମ୍ପଚ୍ଚ ସୁଦଣ୍ଡୀହ ଅହଃ କିଞ୍ଚେଦମିତ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ ଓ ଆଡ଼େ, ପାଣି, ସଂସାର, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା, ଏକଥର, ଭଲ ରାନ୍ଧା, ଭଲ ଶାସିତ, ଏଠାରେ ଦିନ, ଏହି—ଏହାମାନେ କିଛି ଉଦାହରଣ ଅଟେ।

ଷଟ୍‌ସର୍ପିଃ ଶ୍ରେଯଶ୍ଚତ୍ଵାରି ଅଦୋଽନ୍ଯେ ହୀଦୃଶାଃ ପରେ । ଏତେବ୍ଯଃ ପ୍ରଥମାଦଯଶ୍ଚ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରାତିପଦିକାତ୍ପରାଃ ।। ୩୫୧.

ଛଅ ପ୍ରକାର ଘିଅ, ଚାରିଟି ଉତ୍ତମ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏପରି, ତଥା ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ; ଏମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରଧାନ ରୂପ ହୁଏ, ଏବଂ ପଦର ଶେଷ ଅଂଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଧାତୁପ୍ରତ୍ଯଯହୀନଂ ଯତ୍ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରାତିପଦିକନ୍ତୁ ତତ୍ । ପ୍ରାତିପଦିକାତ୍ ସ୍ଵଲିଙ୍ଗାର୍ଥଵଚନେ ପ୍ରଥମା ଭଵେତ୍ ।। ୩୫୧.

ଯାହାରେ ଧାତୁ କିମ୍ବା ପ୍ରତୟ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ପଦମୂଳ କୁହାଯାଏ; ଏହି ପଦମୂଳରୁ ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅର୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମା ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

ସମ୍ବୋଧନେ ଚ ପ୍ରଥମା ଉକ୍ତେ କର୍ମ୍ମଣି କର୍ତ୍ତରି । କର୍ମ୍ମ ଯତ୍ କ୍ରିଯତେ ତତ୍ସ୍ଯାତ୍ ଦ୍ଵିତୀଯା କର୍ମଣି ସ୍ମୃତା ।। ୩୫୧.

ସମ୍ବୋଧନ ଓ ପ୍ରଥମା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା କର୍ମ ପାଇଁ; ଯାହା ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି କର୍ମ, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ କର୍ମ ପାଇଁ।