ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ମନ୍ତ୍ରାଃ ପୃଥକ୍ ପୃଥଗ୍ଵା ସ୍ଯୁର୍ଦ୍ଵିରେଫଦ୍ଵିର୍ମୁଖାକ୍ଷିଣଃ । କାତ୍ଯାଯନଂ ସ୍କନ୍ଦ ଆହ ଯତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯାକରଣଂ ଵଦେ ।। ୩୪୮.

ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଲଗା ଅଛି, କେତେକରେ ଦୁଇଟି 'ର' କିମ୍ବା 'ବ' ଥାଏ, କେତେକରେ ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷରେ 'କ' ଥାଏ। କାତ୍ୟାୟନ ଓ ସ୍କନ୍ଦ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେହି ବ୍ୟାକରଣ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଵ୍ଯାକରଣଂ ସାରଂ ସିଦ୍ଧଶବ୍ଦସ୍ଵରୂପକମ୍ । କାତ୍ଯାଯନଵିବୋଧାଯ ବାଲାନାଂ ବୋଧନାଯ ଚ ।। ୩୪୯.

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ମୁଁ ବ୍ୟାକରଣର ସାର ଓ ସିଦ୍ଧ ଶବ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, କାତ୍ୟାୟନଙ୍କ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଓ ଶିଶୁମାନେ ବୁଝିବା ପାଇଁ।

ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସନ୍ଧିସିଦ୍ଧରୂପଂ ସ୍ଵରସନ୍ଧିମଥାଦିତଃ । ଦଣ୍ଡାଗ୍ରଂ ସାଗତା ଦଧୀଦଂ ନଦୀହତେ ମଧୂଦକଂ ।। ୩୫୦.

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ମୁଁ ସନ୍ଧିର ସିଦ୍ଧ ରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱର ସନ୍ଧି ଆରମ୍ଭ କରି। 'ଦଣ୍ଡାଗ୍ର', 'ସାଗତ', 'ଦଧୀଦଂ', 'ନଦୀହତେ', 'ମଧୂଦକଂ' ଏହାର ଉଦାହରଣ।

ପିତୄଷଭଃ ଲୄକାରଶ୍ଚ ତଵେଦଂ ସକଲୋଦକଂ । ଅର୍ଦ୍ଧର୍ଚ୍ଚୋଽଯଂ ତଵଲ୍କାରଃ ସୈଷା ସୈନ୍ଦ୍ରୀ ତଵୌଦନମ୍ ।। ୩୫୦.

'ପିତୃଷଭ', 'ଌ' ଅକ୍ଷର ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଳ ତୁମର। ଏହା ଅର୍ଧ ଚଣ୍ଡ ଅଟେ, 'ତବଲ୍କାର', ଏହା 'ସୈନ୍ଦ୍ରୀ', ତୁମର ଖାଦ୍ୟ।

ଶଟ୍ଟୌଘୋଽଭଵଦିତ୍ଯେଵଂ ଵ୍ଯସୁଧୀର୍ଵସ୍ଵଲଙ୍କୃତଂ । ପିତ୍ରର୍ଥୋପଵନଂ ଦାତ୍ରୀ ନାଯକୋ ଲାଵକୋ ନଯଃ ।। ୩୫୦.

'ଶଟ୍ଟଘ', 'ବ୍ୟସୁଧୀର', 'ବସ୍ୱଲଙ୍କୃତଂ' ଏପରି ହୋଇଛି। ପିତୃମାନେ ପାଇଁ 'ଉପବନ', 'ଦାତ୍ରୀ', 'ନାୟକ', 'ଲାବକ', 'ନୟ'।

ତଇହ ତଯିହେତ୍ଯାଦି ତେଽତ୍ର ଯୋତ୍ର ଜଲେଽକଜଂ । ପ୍ରକୃତିର୍ନୋ ଅହୋ ଏହି ଅ ଅଵେହି ଇ ଇନ୍ଦ୍ରକଂ ।। ୩୫୦.

'ତୈହ', 'ତୟିହେ' ଏବଂ ଏପରି। 'ତେ' ଏଠାରେ, 'ଯୋତ୍ର', 'ଜଳେ', 'ଅକଜଂ', 'ପ୍ରକୃତିର', 'ନୋ', 'ଅହୋ', 'ଏହି', 'ଅ', 'ଅଭେହି', 'ଇ', 'ଇନ୍ଦ୍ରକଂ'।

ଉ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ କଵୀ ଏତୌ ଵାଯୂ ଏତୌ ଵନେ ଇମେ । ଅମୀ ଏତେ ଯଜ୍ଞଭୂତେ ଏହି ଦେଵ ଇମନ୍ନଯ ।। ୩୫୦.

'ଉ', ଉଠ, କବିମାନେ। 'ଏତୌ', ବାୟୁ; 'ଏତୌ', ବନରେ, ଏମାନେ। ଏମାନେ ଯଜ୍ଞ ସ୍ୱରୂପ। ଆସ, ଦେବ, ଏହାକୁ ଏଠାରେ ଆଣ।

ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସନ୍ଧି ଵ୍ଯଞ୍ଜାନାନାଂ ଵାଗ୍ଯତୋଽଜେକମାତୃକଃ । ଷଡେତେ ତଦିମେ ଵାଦିଵାଙ୍‌ନୀତିଃ ଷଣ୍ମୁଖାଦିକମ୍ ।। ୩୫୦.

ମୁଁ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଅକ୍ଷରର ସନ୍ଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଏକ ମାତୃକାରୁ ବାଣୀର ଉତ୍ପତ୍ତି। ଏହି ଛଅଟି ଓ ସେଗୁଡ଼ିକ, ବାଣୀର ନୀତି, ଷଣ୍ମୁଖ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ।

ଵାଙ୍‌ମନସଂ ଵାଗ୍‌ଭାଵାଦିର୍ଵାକ୍ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ତଚ୍ଛରୀରକଂ । ତଲ୍ଲୁନାତି ତଚ୍ଚରେଚ୍ଚ କ୍ରୁଙ୍‌ଙାସ୍ତେ ସୁଗଣ୍ଣିହ ।। ୩୫୦.

ବାଣୀ ଓ ମନ, ବାଣୀର ଉତ୍ପତ୍ତି, ବାଣୀ ମୃଦୁ, ଏହାର ଦେହ। ଏହା କାଟେ, ଚଳେ, 'କ୍ରୁଙ୍ଙାସ୍ତେ', 'ସୁଗଣ୍ଣିହ'।

ଭଵାଂଶ୍ଚରନ୍ ଭଵାଂଶ୍ଛାତ୍ରୋ ଭଵାଂଷ୍ଟୀକା ଭଵାଂଷ୍ଠକଃ । ଭଵାଂସ୍ତୀର୍ଥଂ ଭଵାଂସ୍ଥେଯାତ୍ ଭଵାଂଲ୍ଲେଖା ଭଵାଞ୍ଜଯଃ ।। ୩୫୦.

'ଭବାଂଶ୍ଚରଣ', 'ଭବାଂଶ୍ଛାତ୍ର', 'ଭବାଂଷ୍ଟୀକା', 'ଭବାଂଷ୍ଠକ', 'ଭବାଂସ୍ତୀର୍ଥ', 'ଭବାଂସ୍ଥେୟାତ୍', 'ଭବାଂଲ୍ଲେଖା', 'ଭବାଞ୍ଜୟ'।

ଭଵାଞ୍ଛେତେ ଭଵାଞ୍ଚ୍‌ଶେତେ ଭଵାଞ୍‌ଶେତେ ଭଵାଣ୍ଡୀନଃ । ତ୍ଵମ୍ଭର୍ତ୍ତା ତ୍ଵଙ୍କରୋଷ୍ଯାଦିଃ ସନ୍ଧିର୍ଜ୍ଞଯୋ ଵିସର୍ଗଜଃ ।। ୩୫୦.

'ଭବାଞ୍ଛେତେ', 'ଭବାଞ୍ଚ୍ଛେତେ', 'ଭବାଞ୍ଶେତେ', 'ଭବାଣ୍ଡୀନ'। ତୁମେ ରକ୍ଷକ, ତୁମେ କର୍ତ୍ତା, ଏପରି। ସନ୍ଧି ଜଣାଯାଏ, ଭିସର୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

କଶ୍ଛିନ୍ଦ୍ଯାତ୍ କଶ୍ଚରେତ୍ କଷ୍ଟଃ କଷ୍ଠଃ କସ୍ଥଶ୍ଚ କଶ୍ଚଲେତ୍ । କ ଖନେତ୍ କ କରୋତି ସ୍ମ କ " ପଠେତ୍ " ଫଲେତ ଵା ।। ୩୫୦.

କେହି କାଟିପାରେ, କେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ, 'କଷ୍ଟ', 'କଷ୍ଠ', 'କସ୍ଥ', କେହି ଚଳିପାରେ। କେହି ଖନନ କରେ, କେହି କରେ, କେହି ପଢ଼େ, କିମ୍ବା ଫଳ ପାଏ।

କଶ୍ଶ୍ଵଶୁରଃ କଃ ଶ୍ଵଶୁରଃ କସ୍ସାଵରଃ କଃ ସାଵରଃ । କଃ ଫଲେତ କଃ ଶଯିତା କୋଽତ୍ର ଯୋଧଃ କ ଉତ୍ତମଃ ।। ୩୫୦.

'କଶ୍ଶ୍ୱଶୁର', 'କଃ ଶ୍ୱଶୁର', 'କସ୍ସାବର', 'କଃ ସାବର', କେହି ଫଳ ପାଏ, କେହି ଶୋଇଥାଏ, କେଉଁଠି ଯୋଦ୍ଧା, କେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଦେଵା ଏତେ ଭୋ ଇହ ସୋଦରା ଯାନ୍ତି ଭଗୋ ଵ୍ରଜ । ସୁପୂଃ ସୁଦୂରାତ୍ରିରତ୍ର ଵାଯୁର୍ଯାତି ପୁନର୍ନ ହି ।। ୩୫୦.

ଏମାନେ ଦେବତା, ବନ୍ଧୁ, ଏଠାରେ ଭାଇମାନେ ଯାଆନ୍ତି, ଭାଗ୍ୟ ଯାଏ, ଯାଅ। 'ସୁପୂଃ', 'ସୁଦୂରାତ୍ରି' ଏଠାରେ, ବାୟୁ ଯାଏ, ପୁନି ନୁହେଁ।

ପୁନରେତି ସ ଯାତୀହ ଏଷ ଯାତି କ ଈଶ୍ଵରଃ । ଜ୍ଯୋତୀରୂପଂ ତଵଚ୍ଛତ୍ରଂ ମ୍ଲେଚ୍ଛଧୀଶ୍ଛିଦ୍ରମଚ୍ଛିଦତ୍ ।। ୩୫୦.

ସେ ପୁନି ଆସେ, ସେ ଏଠାରେ ଯାଏ, ଏହିଏ ଯାଏ, କିଏ ଇଶ୍ୱର। ତୁମର ଛତା ଆଲୋକ ରୂପ, ବିଦେଶୀ ରାଜା ଛିଦ୍ର କରିଦେଲେ।

ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ ଵିଭକ୍ତିସିଦ୍ଧରୂପଞ୍ଚ କାତ୍ଯାଯନ ଵଦାମି ତେ । ଦ୍ଵେ ଵିଭକ୍ତୀ ସୁପ୍ତିଙଶ୍ଚ ସୁପଃ ସପ୍ତ ଵିଭକ୍ତଯଃ ।। ୩୫୧.

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: କାତ୍ୟାୟନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଭକ୍ତିର ସିଦ୍ଧ ରୂପ କହିବି। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବିଭକ୍ତି ଅଛି, 'ସୁପ୍ତିଙ୍', ଓ 'ସୁପ୍', ସାତଟି ବିଭକ୍ତି।

ସୁ ଔଜସିତି ପ୍ରଥମା ଅମୌଟ୍‌ଶସୋ ଦ୍ଵିତୀଯା । ଟାଭ୍ଯାଂ ବିସିତି ତୃତୀଯା ଙଭ୍ଯାଂଭ୍ଯସଶ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

'ସୁ', 'ଔଜସ', 'ଇତି' ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି; 'ଅମୌଟ୍ଶସ' ଦ୍ୱିତୀୟା; 'ଟାଭ୍ୟାଁ', 'ବିସିତି' ତୃତୀୟା; 'ଙାଭ୍ୟାଁ', 'ଭ୍ୟସ' ଚତୁର୍ଥୀ ମଧ୍ୟ।

ଙସିଭ୍ଯାଂଭ୍ଯସଃ ପଞ୍ଚମୀ ସ୍ଯାତ୍ଙସୋସାମିତି ଷଷ୍ଠ୍ଯପି । ଙିଓସ୍ତୁବିତି ସପ୍ତମୀ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରାତିପଦିକାତ୍ପରାଃ ।। ୩୫୧.

ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି 'ଙସି' ଓ 'ଭ୍ୟସ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ହୁଏ; ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି 'ଙସ୍' ଓ 'ଆମ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ହୁଏ; ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି 'ଙି' ଓ 'ସୁ' ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡିକ ନାମ ପଦର ପରେ ଲାଗିଥାଏ।

ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରାତିପଦିକଂ ହ୍ଯଜନ୍ତଞ୍ଚ ହଲନ୍ତକଂ । ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ପୁମାଂସ୍ତ୍ରୀ ଚ ନପୁଂସକଂ ।। ୩୫୧.

ନାମ ପଦ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୁଏ: ଏକଟି ସ୍ୱର ଅନ୍ତ, ଅନ୍ୟଟି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଅନ୍ତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାର ପୁରୁଷ, ଷ୍ଟ୍ରୀ ଓ ନପୁଂସକ ଏହି ତିନି ରୂପରେ ହୁଏ।

ଦର୍ଶ୍ଯନ୍ତେ ନାଯକାସ୍ତେଷାମନୁକ୍ତାନାଞ୍ଚ ଵୀର୍ଯ୍ଯତଃ । ଵୃକ୍ଷଃ ସର୍ଵ୍ଵୋଽଥ ପୂର୍ଵ୍ଵଶ୍ଚ ପ୍ରଥମଶ୍ଚ ଦ୍ଵିତୀଯକଃ ।। ୩୫୧.

ଏହି ନାମ ପଦର ମୁଖ୍ୟ ଉଦାହରଣ, ଯେଉଁଠାରେ ରୂପ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ: ବୃକ୍ଷ, ସର୍ବ, ପୂର୍ବ, ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ।

ତୃତୀଯଃ ଖଣ୍ଡପା ଵହ୍ନିଃ ସଖାପତିରହର୍ପତିଃ । ପଟୁର୍ନୀର୍ଗ୍ରାମଣୀନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଖଲବୂର୍ମ୍ମିତ୍ରଭୂଃ ସ୍ଵଭୂଃ ।। ୩୫୧.

ତୃତୀୟ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି: ଖଣ୍ଡପା, ଅଗ୍ନି, ସଖା, ପତି, ଦିନର ମାଳିକ, ପଟୁ, ଜଳ, ଗ୍ରାମପତି, ଇନ୍ଦ୍ର, ଖଳବୂର୍, ମିତ୍ରଭୂ, ସ୍ୱଭୂ।

ସୁଶ୍ରୀଃ ସୁଧୀଃ ପିତା ଭ୍ରାତା ନା କର୍ତ୍ତା କ୍ରୋଷ୍ଟୁନପ୍ତୃକୌ । ସୁରା ରା ଗୌସ୍ତଥା ଦ୍ଯୌର୍ଗ୍ଲୌଃ ସ୍ଵରାନ୍ତାଃ ପୁଂସି ନାଯକାଃ ।। ୩୫୧.

ସୁଶ୍ରୀ, ସୁଧୀ, ପିତା, ଭ୍ରାତା, ନ, କର୍ତ୍ତା, କ୍ରୋଷ୍ଟୁ, ନପ୍ତୃ, ସୁରା, ରା, ଗଉ, ଦ୍ୟୌ, ଗ୍ଲୌ, ସ୍ୱରାନ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗର ଉଦାହରଣ।

ସୁଵାକ୍ ତ୍ଵକ୍ ପୃଷତ୍ ସମ୍ରାଟ୍ ଜନ୍ମଭାକ୍ ଚ ଅଵେଦପି । ଆପୋ ମରୁଦ୍ଭଵନ୍ ଦୀଵ୍ଯନ୍ ଭଵାଂଶ୍ଚ ମଘଵାନ୍ ପିଵନ୍ ।। ୩୫୧.

ସୁବାକ୍, ତ୍ୱକ୍, ପୃଷତ, ସମ୍ରାଟ୍, ଜନ୍ମଭାକ୍, ଅବେଦ, ଆପ, ମରୁତ, ଭବନ, ଦିବ୍ୟ, ଭବାନ୍, ମଘବାନ୍, ପିବନ୍।

ଭଗଵାନଘଵାନର୍ଵ୍ଵାନ୍ଵହ୍ନିମତ୍ ସର୍ଵ୍ଵଵିତ୍ସୁପୃତ୍ । ସୁସୋମା କୁଣ୍ଡୀ ରାଜା ଚ ଶ୍ଵା ଯୁଵା ମଘଵା ତଥା ।। ୩୫୧.

ଭଗବାନ୍, ଅଘବାନ୍, ଅର୍ବ୍ବାନ୍, ଅଗ୍ନିମତ୍, ସର୍ବବିଦ୍, ସୁପୃତ୍, ସୁସୋମା, କୁଣ୍ଡୀ, ରାଜା, ଶ୍ୱା, ଯୁବା, ମଘବା।

ପୂଷା ସୁକର୍ମ୍ମା ଯଜ୍ଵା ଚ ସୁଵର୍ମ୍ମା ଚ ସୁଧର୍ମ୍ମଣା । ଅର୍ଯ୍ଯମା ଵୃତ୍ରହା ପନ୍ଥାଃ ସୁକକୁଦାଦିପଞ୍ଚ ଚ ।। ୩୫୧.

ପୂଷା, ସୁକର୍ମା, ଯଜ୍ୱା, ସୁବର୍ମା, ସୁଧର୍ମାଣା, ଅର୍ୟମା, ବୃତ୍ରହା, ପଥ, ସୁକକୁଡ ଆଦି ପାଞ୍ଚ।

ପ୍ରଶାନ୍ ସୁତାଂଶ୍ଚ ପଞ୍ଚାଦ୍ଯାଃ ସୁଗୀଃ ସୁରାଃ ସୁପୂରପି । ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ସୁଵଚାଃ ଶ୍ରେଯାନ୍ ଵିଦ୍ଵାଂଶ୍ଚୋଶନସା ସହ ।। ୩୫୧.

ପ୍ରଶାନ୍, ସୁତା ଓ ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚ, ସୁଗୀ, ସୁରା, ସୁପୂର, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ସୁବଚା, ଶ୍ରେୟାନ୍, ବିଦ୍ୱାନ୍, ଉଶନାସ ସହିତ।

ପେଚିଵାନ୍ ଗୌରଵାନଡ୍‌ଵାନ୍ ଗୋଧୁଙ୍‌ମିତ୍ରଦ୍ରୁହୌ ଶ୍ଵଲିଟ୍ । ସ୍ତ୍ରିଯାଂ ଜାଯା ଜରା ବାଲା ଏଡ଼କା ସହୋ ଵୃଦ୍ଧଯା ।। ୩୫୧.

ପେଚିବାନ୍, ଗୌରବାନ୍, ଅଡ୍ଵାନ୍, ଗୋଧୁଙ୍, ମିତ୍ରଦ୍ରୁହ, ଶ୍ୱଳିଟ୍; ଷ୍ଟ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରେ: ଜାୟା, ଜରା, ବାଳା, ଏରକା, ସହୋ, ବୃଦ୍ଧା।

କ୍ଷାତ୍ରିଯା ବହୁରାଜା ଚ ବହୁଦା ମାଽଥ ବାଲିକା । ମାଯା କୌମୁଦଗନ୍ଧା ଚ ସର୍ଵ୍ଵା ପୂର୍ଵ୍ଵା ସହାନ୍ଯଯା ।। ୩୫୧.

କ୍ଷାତ୍ରିୟା, ବହୁରାଜା, ବହୁଦା, ମା, ବାଲିକା, ମାୟା, କୌମୁଦଗନ୍ଧା, ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଷ୍ଟ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗର।

ଦ୍ଵିତୀଯା ଚ ତୃତୀଯା ଚ ବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ତ୍ରୋ ଶ୍ରୋର୍ନ୍ନଦୀ ସୁଧୀଃ । ଭଵନ୍ତୀ ଚୈଵ ଦୀଵ୍ଯନ୍ତୀ ଭାତୀ ଭାନ୍ତୀ ଚ ଯାନ୍ତ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଉଦାହରଣ: ବୁଦ୍ଧି, ଷ୍ଟ୍ରୋ, ଶ୍ରୋଣୀ, ନଦୀ, ସୁଧୀ, ଭବନ୍ତୀ, ଦିବ୍ୟନ୍ତୀ, ଭାତୀ, ଭାନ୍ତୀ, ଯାନ୍ତୀ।