ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପ୍ରଚଣ୍ଡା ସୁରନାଯିକା ଉଗ୍ରା ପାର୍ଵ୍ଵତୀ ଦୁର୍ଗଯା । ଓଂ ଚଣ୍ଡିକାଯୈ ଵିଦ୍ମହେ ଭଗଵତ୍ଯୈ ଧୀମହି ତନ୍ନୋ ଦୁର୍ଗା ପ୍ରଚୋଦଯାତ୍ । କ୍ରମାଦି ତୁ ଷଡ଼ଙ୍ଗଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଗଣୋ ଗୁରୁର୍ଗୁରୁଃ କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୪୮.

ପ୍ରଚଣ୍ଡା, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟିକା, ଉଗ୍ରା, ପାର୍ବତୀ, ଦୁର୍ଗା । 'ଓଁ ଚଣ୍ଡିକାକୁ ଅମେ ଚିନ୍ତା କରୁ, ଭଗବତୀକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ, ଦୁର୍ଗା ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତୁ' । କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଷରଙ୍ଗ, ଗଣ, ଗୁରୁ ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ପୂଜିବା ନିୟମ ଅଛି ।

ଅଜିତାପରାଜିତା ଚାଥ ଜଯା ଚ ଵିଜଯା ତତଃ । କାତ୍ଯାଯନୀ ଭଦ୍ରକାଲୀ ମଙ୍ଗଲା ସିଦ୍ଧିରେଵତୀ ।। ୩୪୮.

ଅଜିତା, ଅପରାଜିତା, ତାପରେ ଜୟା ଓ ବିଜୟା; କାତ୍ୟାୟନୀ, ଭଦ୍ରକାଳୀ, ମଙ୍ଗଳା ଓ ସିଦ୍ଧିରେବତୀ ।

ସିଦ୍ଦାଦିଵଟୁକାଃ ପୂଜ୍ଯା ହେତୁକଶ୍ଚ କପାଲିକଃ । ଏକପାଦୋ ଭୀମରୂପୋ ଦିକ୍ପାଲାନ୍ମଧ୍ଯତୋ ନଵ ।। ୩୪୮.

ସିଦ୍ଧା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଟୁକମାନେ ପୂଜ୍ୟ, ହେତୁକ ଓ କପାଳିକ ମଧ୍ୟ । ଏକପାଦ, ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଓ ମଧ୍ୟରେ ନବ ଦିଗପାଳମାନେ ।

ହ୍ରୀଂ ଦୁର୍ଗେ ଦୁର୍ଗେ ରକ୍ଷଣି ସ୍ଵାହା ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । ଗୌରୀ ପୂଜ୍ଯା ଚ ଧର୍ମ୍ମଦ୍ଯାଃ ସ୍କନ୍ଦାଦ୍ଯାଃ ଶକ୍ତଯୋ ଯଜେତ୍ ।। ୩୪୮.

'ହ୍ରୀଂ ଦୁର୍ଗେ ଦୁର୍ଗେ ରକ୍ଷ କର, ସ୍ୱାହା' — ମନ୍ତ୍ରର ଫଳ ପାଇଁ । ଗୌରୀଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଓ ଧର୍ମ ଆଦି ସ୍କନ୍ଦ ଆଦି ଶକ୍ତିମାନେକୁ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ ।

ପ୍ରଜ୍ଞା ଜ୍ଞାନା କ୍ରିଯା ଵାଚା ଵାଗୀଶୀ ଜ୍ଵାଲିନୀ ତଥା । କାମିନୀ କାମମାଲା ଚ ଇନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯାଃ ଶକ୍ତିପୂଜନଂ ।। ୩୪୮.

ପ୍ରଜ୍ଞା, ଜ୍ଞାନା, କ୍ରିୟା, ବାଚା, ବାଗୀଶୀ, ଜ୍ୱାଳିନୀ, କାମିନୀ, କାମମାଳା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଶକ୍ତିମାନେ ପୂଜ୍ୟ ।

ଓଂ ଗଂ ସ୍ଵାହା ମୂଲମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ ଗଂ ଵା ଗଣପତଯେ ନମଃ । ଷଡ଼ଙ୍ଗୋ ରକ୍ତଶୁକ୍ଲଶ୍ଚ କଦନ୍କତାକ୍ଷପରଶୂତ୍କଟଃ ।। ୩୪୮.

'ଓଁ ଗଂ ସ୍ୱାହା' ମୂଳମନ୍ତ୍ର; କିମ୍ବା 'ଗଂ ଗଣପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର' । ଷରଙ୍ଗ ଲାଲ ଓ ଧଳା, ବାଙ୍କା ଦୃଷ୍ଟି, ପରଶୁ ଓ ବଡ଼ ପେଟ ଥିବା ।

ସମୋଦକୋଽଥ ଗନ୍ଧାଦିଗନ୍ଧୋଲ୍କାଯେତି ଚ କ୍ରମାତ୍ । ଗଜୋ ମହାଗଣପତିର୍ମ୍ମହୋ ଲ୍କଃ ପୂଜ୍ଯ ଏଵ ଚ ।। ୩୪୮.

ମୋଦକ, ତାପରେ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ, ଦୀପ ଦେଇ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୂଜିବା । ହାତୀ, ମହାଗଣପତି ଓ ମହାଲ୍କ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ।

କୁଷ୍ମାଣ୍ଡାଯ ଏକଦନ୍ତତ୍ରିପୁରାନ୍ତକାଯ ଶ୍ଯାମଦନ୍ତଵିକଟହରହାସାଯ । ଲମ୍ଵନାଶାନନାଯ ପଦ୍ମଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯ ମେଘୋଲ୍କାଯ ଧୂମୋଲ୍କାଯ । ଵକ୍ରତୁଣ୍ଡାଯ ଵିଘ୍ନେଶ୍ଵରାଯ ଵିକଟୋତ୍କଟାଯ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଗମନାଯ ।। ୩୪୮.

କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ, ଏକଦନ୍ତ, ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ, ଶ୍ୟାମଦନ୍ତ, ବିକଟ, ହର, ହାସା; ଲମ୍ବନାଶାନ, ପଦ୍ମଦଂଷ୍ଟ୍ର, ମେଘଉଲ୍କା, ଧୂମଉଲ୍କା; ବକ୍ରତୁଣ୍ଡ, ବିଘ୍ନେଶ୍ୱର, ବିକଟୋତ୍କଟ ଓ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଗମନଙ୍କୁ ।

ଵକ୍ରତୁଣ୍ଡାଯ ଵିଘ୍ନେଶ୍ଵରାଯ ଵିକଟୋତ୍କଟାଯ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଗମନାଯ । ଭୁଜଗେନ୍ଦ୍ରହାରାଯ ଶଶାଙ୍କଧରାଯ ଗଣାଧିପତଯେ ସ୍ଵାହା ।। ୩୪୮.

ବକ୍ରତୁଣ୍ଡ, ବିଘ୍ନେଶ୍ୱର, ବିକଟୋତ୍କଟ, ଗଜେନ୍ଦ୍ରଗମନ; ଭୁଜଗେନ୍ଦ୍ରହାର, ଶଶାଙ୍କଧର ଓ ଗଣାଧିପତିଙ୍କୁ — ସ୍ୱାହା ।

ଏତୈର୍ମ୍ମନୁଭିଃ ସ୍ଵାହାନ୍ତୈଃ ପୂଜ୍ଯ ତିଲହୋମାଦିନାର୍ଥଭାକ୍ । କାଦ୍ଯୈର୍ଵା ଵୀଜସଂଯୁକ୍ତୈରାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ନମୋଽନ୍ତକୈଃ ।। ୩୪୮.

ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁଠି 'ସ୍ୱାହା' ଶବ୍ଦରେ ଶେଷ ହୁଏ, ସେଠି ତିଳ ଓ ଅନ୍ୟ ହୋମ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। କିମ୍ବା 'କା' ରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା, ବୀଜ ଶବ୍ଦ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥିବା ଓ 'ନମଃ' ରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିପାରିବେ।

ମନ୍ତ୍ରାଃ ପୃଥକ୍ ପୃଥଗ୍ଵା ସ୍ଯୁର୍ଦ୍ଵିରେଫଦ୍ଵିର୍ମୁଖାକ୍ଷିଣଃ । କାତ୍ଯାଯନଂ ସ୍କନ୍ଦ ଆହ ଯତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯାକରଣଂ ଵଦେ ।। ୩୪୮.

ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଲଗା ଅଛି, କେତେକରେ ଦୁଇଟି 'ର' କିମ୍ବା 'ବ' ଥାଏ, କେତେକରେ ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷରେ 'କ' ଥାଏ। କାତ୍ୟାୟନ ଓ ସ୍କନ୍ଦ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେହି ବ୍ୟାକରଣ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଵ୍ଯାକରଣଂ ସାରଂ ସିଦ୍ଧଶବ୍ଦସ୍ଵରୂପକମ୍ । କାତ୍ଯାଯନଵିବୋଧାଯ ବାଲାନାଂ ବୋଧନାଯ ଚ ।। ୩୪୯.

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ମୁଁ ବ୍ୟାକରଣର ସାର ଓ ସିଦ୍ଧ ଶବ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, କାତ୍ୟାୟନଙ୍କ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଓ ଶିଶୁମାନେ ବୁଝିବା ପାଇଁ।

ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସନ୍ଧିସିଦ୍ଧରୂପଂ ସ୍ଵରସନ୍ଧିମଥାଦିତଃ । ଦଣ୍ଡାଗ୍ରଂ ସାଗତା ଦଧୀଦଂ ନଦୀହତେ ମଧୂଦକଂ ।। ୩୫୦.

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ମୁଁ ସନ୍ଧିର ସିଦ୍ଧ ରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱର ସନ୍ଧି ଆରମ୍ଭ କରି। 'ଦଣ୍ଡାଗ୍ର', 'ସାଗତ', 'ଦଧୀଦଂ', 'ନଦୀହତେ', 'ମଧୂଦକଂ' ଏହାର ଉଦାହରଣ।

ପିତୄଷଭଃ ଲୄକାରଶ୍ଚ ତଵେଦଂ ସକଲୋଦକଂ । ଅର୍ଦ୍ଧର୍ଚ୍ଚୋଽଯଂ ତଵଲ୍କାରଃ ସୈଷା ସୈନ୍ଦ୍ରୀ ତଵୌଦନମ୍ ।। ୩୫୦.

'ପିତୃଷଭ', 'ଌ' ଅକ୍ଷର ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଳ ତୁମର। ଏହା ଅର୍ଧ ଚଣ୍ଡ ଅଟେ, 'ତବଲ୍କାର', ଏହା 'ସୈନ୍ଦ୍ରୀ', ତୁମର ଖାଦ୍ୟ।

ଶଟ୍ଟୌଘୋଽଭଵଦିତ୍ଯେଵଂ ଵ୍ଯସୁଧୀର୍ଵସ୍ଵଲଙ୍କୃତଂ । ପିତ୍ରର୍ଥୋପଵନଂ ଦାତ୍ରୀ ନାଯକୋ ଲାଵକୋ ନଯଃ ।। ୩୫୦.

'ଶଟ୍ଟଘ', 'ବ୍ୟସୁଧୀର', 'ବସ୍ୱଲଙ୍କୃତଂ' ଏପରି ହୋଇଛି। ପିତୃମାନେ ପାଇଁ 'ଉପବନ', 'ଦାତ୍ରୀ', 'ନାୟକ', 'ଲାବକ', 'ନୟ'।

ତଇହ ତଯିହେତ୍ଯାଦି ତେଽତ୍ର ଯୋତ୍ର ଜଲେଽକଜଂ । ପ୍ରକୃତିର୍ନୋ ଅହୋ ଏହି ଅ ଅଵେହି ଇ ଇନ୍ଦ୍ରକଂ ।। ୩୫୦.

'ତୈହ', 'ତୟିହେ' ଏବଂ ଏପରି। 'ତେ' ଏଠାରେ, 'ଯୋତ୍ର', 'ଜଳେ', 'ଅକଜଂ', 'ପ୍ରକୃତିର', 'ନୋ', 'ଅହୋ', 'ଏହି', 'ଅ', 'ଅଭେହି', 'ଇ', 'ଇନ୍ଦ୍ରକଂ'।

ଉ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ କଵୀ ଏତୌ ଵାଯୂ ଏତୌ ଵନେ ଇମେ । ଅମୀ ଏତେ ଯଜ୍ଞଭୂତେ ଏହି ଦେଵ ଇମନ୍ନଯ ।। ୩୫୦.

'ଉ', ଉଠ, କବିମାନେ। 'ଏତୌ', ବାୟୁ; 'ଏତୌ', ବନରେ, ଏମାନେ। ଏମାନେ ଯଜ୍ଞ ସ୍ୱରୂପ। ଆସ, ଦେବ, ଏହାକୁ ଏଠାରେ ଆଣ।

ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସନ୍ଧି ଵ୍ଯଞ୍ଜାନାନାଂ ଵାଗ୍ଯତୋଽଜେକମାତୃକଃ । ଷଡେତେ ତଦିମେ ଵାଦିଵାଙ୍‌ନୀତିଃ ଷଣ୍ମୁଖାଦିକମ୍ ।। ୩୫୦.

ମୁଁ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଅକ୍ଷରର ସନ୍ଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଏକ ମାତୃକାରୁ ବାଣୀର ଉତ୍ପତ୍ତି। ଏହି ଛଅଟି ଓ ସେଗୁଡ଼ିକ, ବାଣୀର ନୀତି, ଷଣ୍ମୁଖ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ।

ଵାଙ୍‌ମନସଂ ଵାଗ୍‌ଭାଵାଦିର୍ଵାକ୍ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ତଚ୍ଛରୀରକଂ । ତଲ୍ଲୁନାତି ତଚ୍ଚରେଚ୍ଚ କ୍ରୁଙ୍‌ଙାସ୍ତେ ସୁଗଣ୍ଣିହ ।। ୩୫୦.

ବାଣୀ ଓ ମନ, ବାଣୀର ଉତ୍ପତ୍ତି, ବାଣୀ ମୃଦୁ, ଏହାର ଦେହ। ଏହା କାଟେ, ଚଳେ, 'କ୍ରୁଙ୍ଙାସ୍ତେ', 'ସୁଗଣ୍ଣିହ'।

ଭଵାଂଶ୍ଚରନ୍ ଭଵାଂଶ୍ଛାତ୍ରୋ ଭଵାଂଷ୍ଟୀକା ଭଵାଂଷ୍ଠକଃ । ଭଵାଂସ୍ତୀର୍ଥଂ ଭଵାଂସ୍ଥେଯାତ୍ ଭଵାଂଲ୍ଲେଖା ଭଵାଞ୍ଜଯଃ ।। ୩୫୦.

'ଭବାଂଶ୍ଚରଣ', 'ଭବାଂଶ୍ଛାତ୍ର', 'ଭବାଂଷ୍ଟୀକା', 'ଭବାଂଷ୍ଠକ', 'ଭବାଂସ୍ତୀର୍ଥ', 'ଭବାଂସ୍ଥେୟାତ୍', 'ଭବାଂଲ୍ଲେଖା', 'ଭବାଞ୍ଜୟ'।

ଭଵାଞ୍ଛେତେ ଭଵାଞ୍ଚ୍‌ଶେତେ ଭଵାଞ୍‌ଶେତେ ଭଵାଣ୍ଡୀନଃ । ତ୍ଵମ୍ଭର୍ତ୍ତା ତ୍ଵଙ୍କରୋଷ୍ଯାଦିଃ ସନ୍ଧିର୍ଜ୍ଞଯୋ ଵିସର୍ଗଜଃ ।। ୩୫୦.

'ଭବାଞ୍ଛେତେ', 'ଭବାଞ୍ଚ୍ଛେତେ', 'ଭବାଞ୍ଶେତେ', 'ଭବାଣ୍ଡୀନ'। ତୁମେ ରକ୍ଷକ, ତୁମେ କର୍ତ୍ତା, ଏପରି। ସନ୍ଧି ଜଣାଯାଏ, ଭିସର୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

କଶ୍ଛିନ୍ଦ୍ଯାତ୍ କଶ୍ଚରେତ୍ କଷ୍ଟଃ କଷ୍ଠଃ କସ୍ଥଶ୍ଚ କଶ୍ଚଲେତ୍ । କ ଖନେତ୍ କ କରୋତି ସ୍ମ କ " ପଠେତ୍ " ଫଲେତ ଵା ।। ୩୫୦.

କେହି କାଟିପାରେ, କେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ, 'କଷ୍ଟ', 'କଷ୍ଠ', 'କସ୍ଥ', କେହି ଚଳିପାରେ। କେହି ଖନନ କରେ, କେହି କରେ, କେହି ପଢ଼େ, କିମ୍ବା ଫଳ ପାଏ।

କଶ୍ଶ୍ଵଶୁରଃ କଃ ଶ୍ଵଶୁରଃ କସ୍ସାଵରଃ କଃ ସାଵରଃ । କଃ ଫଲେତ କଃ ଶଯିତା କୋଽତ୍ର ଯୋଧଃ କ ଉତ୍ତମଃ ।। ୩୫୦.

'କଶ୍ଶ୍ୱଶୁର', 'କଃ ଶ୍ୱଶୁର', 'କସ୍ସାବର', 'କଃ ସାବର', କେହି ଫଳ ପାଏ, କେହି ଶୋଇଥାଏ, କେଉଁଠି ଯୋଦ୍ଧା, କେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଦେଵା ଏତେ ଭୋ ଇହ ସୋଦରା ଯାନ୍ତି ଭଗୋ ଵ୍ରଜ । ସୁପୂଃ ସୁଦୂରାତ୍ରିରତ୍ର ଵାଯୁର୍ଯାତି ପୁନର୍ନ ହି ।। ୩୫୦.

ଏମାନେ ଦେବତା, ବନ୍ଧୁ, ଏଠାରେ ଭାଇମାନେ ଯାଆନ୍ତି, ଭାଗ୍ୟ ଯାଏ, ଯାଅ। 'ସୁପୂଃ', 'ସୁଦୂରାତ୍ରି' ଏଠାରେ, ବାୟୁ ଯାଏ, ପୁନି ନୁହେଁ।

ପୁନରେତି ସ ଯାତୀହ ଏଷ ଯାତି କ ଈଶ୍ଵରଃ । ଜ୍ଯୋତୀରୂପଂ ତଵଚ୍ଛତ୍ରଂ ମ୍ଲେଚ୍ଛଧୀଶ୍ଛିଦ୍ରମଚ୍ଛିଦତ୍ ।। ୩୫୦.

ସେ ପୁନି ଆସେ, ସେ ଏଠାରେ ଯାଏ, ଏହିଏ ଯାଏ, କିଏ ଇଶ୍ୱର। ତୁମର ଛତା ଆଲୋକ ରୂପ, ବିଦେଶୀ ରାଜା ଛିଦ୍ର କରିଦେଲେ।

ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ ଵିଭକ୍ତିସିଦ୍ଧରୂପଞ୍ଚ କାତ୍ଯାଯନ ଵଦାମି ତେ । ଦ୍ଵେ ଵିଭକ୍ତୀ ସୁପ୍ତିଙଶ୍ଚ ସୁପଃ ସପ୍ତ ଵିଭକ୍ତଯଃ ।। ୩୫୧.

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: କାତ୍ୟାୟନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଭକ୍ତିର ସିଦ୍ଧ ରୂପ କହିବି। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବିଭକ୍ତି ଅଛି, 'ସୁପ୍ତିଙ୍', ଓ 'ସୁପ୍', ସାତଟି ବିଭକ୍ତି।

ସୁ ଔଜସିତି ପ୍ରଥମା ଅମୌଟ୍‌ଶସୋ ଦ୍ଵିତୀଯା । ଟାଭ୍ଯାଂ ବିସିତି ତୃତୀଯା ଙଭ୍ଯାଂଭ୍ଯସଶ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯପି ।। ୩୫୧.

'ସୁ', 'ଔଜସ', 'ଇତି' ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି; 'ଅମୌଟ୍ଶସ' ଦ୍ୱିତୀୟା; 'ଟାଭ୍ୟାଁ', 'ବିସିତି' ତୃତୀୟା; 'ଙାଭ୍ୟାଁ', 'ଭ୍ୟସ' ଚତୁର୍ଥୀ ମଧ୍ୟ।

ଙସିଭ୍ଯାଂଭ୍ଯସଃ ପଞ୍ଚମୀ ସ୍ଯାତ୍ଙସୋସାମିତି ଷଷ୍ଠ୍ଯପି । ଙିଓସ୍ତୁବିତି ସପ୍ତମୀ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରାତିପଦିକାତ୍ପରାଃ ।। ୩୫୧.

ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି 'ଙସି' ଓ 'ଭ୍ୟସ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ହୁଏ; ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି 'ଙସ୍' ଓ 'ଆମ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ହୁଏ; ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି 'ଙି' ଓ 'ସୁ' ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡିକ ନାମ ପଦର ପରେ ଲାଗିଥାଏ।

ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରାତିପଦିକଂ ହ୍ଯଜନ୍ତଞ୍ଚ ହଲନ୍ତକଂ । ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ପୁମାଂସ୍ତ୍ରୀ ଚ ନପୁଂସକଂ ।। ୩୫୧.

ନାମ ପଦ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୁଏ: ଏକଟି ସ୍ୱର ଅନ୍ତ, ଅନ୍ୟଟି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଅନ୍ତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାର ପୁରୁଷ, ଷ୍ଟ୍ରୀ ଓ ନପୁଂସକ ଏହି ତିନି ରୂପରେ ହୁଏ।