ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପ୍ରଗୃହ୍ଯୋ ଗୃହ୍ଯତେ ନୈଵ କ୍ଷତଂ ଵିଗତସନ୍ଧିନା । କଷ୍ଟପାଠାଦ୍ଵିସନ୍ଧିତ୍ଵଂ ଦୁର୍ଵ୍ଵଚାଦୌ ନ ଦୁର୍ଭଗମ୍ ।। ୩୪୭.

ଯାହା ଧରିବାକୁ ଥିଲା, ଯୋଗ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଧରାଯାଏନାହିଁ; କଠିନ ପଢ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ଦୋଷ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ବୋଧ ଅଂଶରେ ଏହା ଗୁରୁତର ଦୋଷ ନୁହେଁ।

ଅନୁପ୍ରାସେ ପଦାଵୃତ୍ତିର୍ଵ୍ଯସ୍ତସମ୍ବନ୍ଧତା ଶୁଭା । ନାର୍ଥସଂଗ୍ରହଣେ ଦୋଷୋ ଵ୍ଯୁତ୍କ୍ରମାଦ୍ଯୈର୍ନ୍ନ ଲିପ୍ଯତେ ।। ୩୪୭.

ଅନୁପ୍ରାସରେ, ଶବ୍ଦର ପୁନରୁକ୍ତି ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସମ୍ପର୍କ ଭଲ ମନାଯାଏ; ଅର୍ଥ ଧରିପାରିବାରେ ଅସମର୍ଥତା ଦୋଷ ନୁହେଁ, ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ମନ୍ଦ ହୁଏନାହିଁ।

ଵିଭକ୍ତିସଂଜ୍ଞାଲିଙ୍ଗାନାଂ ଯତ୍ରୋଦ୍ଵେଗୋ ନ ଧୀମତାଂ । ସଂଖ୍ଯାଯାସ୍ତତ୍ର ଭିନ୍ନତ୍ଵମୁପ୍ମାନୋପମେଯଯୋଃ ।। ୩୪୭.

ଯେଉଁଠି ବିଭକ୍ତି, ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅସୁବିଧା ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେଠି ଉପମା ଓ ଉପମେୟର ଭିନ୍ନତା ଦୋଷ ନୁହେଁ।

ଅନେକସ୍ଯ ତଥୈକେନ ବହୂନାଂ ବହୁଭିଃ ଶୁଭା । କଵୀନାଂ ସମୁଦାଚାରଃ ସମଯୋ ନାମ ଗୀଯତେ ।। ୩୪୭.

କବିମାନଙ୍କର ଚଳନା ନିୟମକୁ ସମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—କେବେ କେବେ ଗୋଟିଏ ଜିନିଷ ଅନେକ ପାଇଁ, କେବେ କେବେ ଅନେକ ଜିନିଷ ଗୋଟିଏ ପାଇଁ, କିମ୍ବା ଅନେକ ଜିନିଷ ଅନେକ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଏହି ସବୁ ଶୁଭ ଅର୍ଥରେ।

ସାମାନ୍ଯଶ୍ଚ ଵିଶିଷ୍ଟଶ୍ଚ ଧର୍ମ୍ମଵଦ୍ଭଵତି ଦ୍ଵିଧା । ସିଦ୍ଧସୈଦ୍ଧାନ୍ତିକାନାଞ୍ଚ କଵୀନାଞ୍ଚାଵିଵାଦତଃ ।। ୩୪୭.

ନିୟମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସାଧାରଣ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ, ଏହା ଧର୍ମକୁ ମାନୁଥିବା ଲୋକ, ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତତ୍ତ୍ୱବେତ୍ତା ଓ କବିମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନିର୍ବିବାଦ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ।

ଯଃ ପ୍ରସିଧ୍ଯତି ସାମାନ୍ଯ ଇତ୍ଯସୌ ସମଯୋ ମତଃ । ସର୍ଵ୍ଵେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତିକା ଯେନ ସଞ୍ଚରନ୍ତି ନିରତ୍ଯଯଂ ।। ୩୪୭.

ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚଳିତ, ତାହାକୁ ସାଧାରଣ ନିୟମ କୁହାଯାଏ; ଏହି ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତତ୍ତ୍ୱବେତ୍ତାମାନେ ଭୁଲ ବିନା ଚାଲନ୍ତି।

କିଯନ୍ତ ଏଵ ଵା ଯେନ ସାମାନ୍ଯସ୍ତେନ ସ ଦ୍ଵିଧା । ଛେଦସିଦ୍ଧାନ୍ତତୋଽନ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ କେଷାଞ୍ଚିଦ୍‌ ଭ୍ରାନ୍ତିତୋ ଯଥା ।। ୩୪୭.

ଯାହା କେବଳ କିଛି ଲୋକ ମାନନ୍ତି, ସେଠି ନିୟମ ବିଶିଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ମତରୁ ଭିନ୍ନ ହୁଏ, କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଭୁଲ ବୁଝିବାରୁ ହୁଏ।

ତର୍କଜ୍ଞାନାଂ ମୁନେଃ କସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗିକା । ଭୂତଚୈତନ୍ଯତା କସ୍ଯ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ସୁପ୍ରକାଶତା ।। ୩୪୭.

ତର୍କରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତିକ୍ଷଣିକତାକୁ ମାନନ୍ତି; କିଛିଏ ଭାବନ୍ତି ଭୂତମାନେ ଚେତନାଧାରୀ, ଆଉ କିଛିଏ ଜ୍ଞାନକୁ ଆପଣେ ଆଲୋକମୟ କୁହନ୍ତି।

ପ୍ରଜ୍ଞାତସ୍ଥୂଲତାଶବପ୍ଦାନେକାନ୍ତତ୍ଵଂ ତଥାର୍ହତଃ । ଶୈଵଵୈଷ୍ଣଵଶାକ୍ତେଯସୌରସିଦ୍ଧାନ୍ତିନାଂ ମତିଃ ।। ୩୪୭.

ଅର୍ହତମାନେ ମାନନ୍ତି ଯେ, ଦୃଢତା ପାଇଁ ଶବ୍ଦର ଅନେକ ଅର୍ଥ ଅଛି; ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ଶାକ୍ତ, ସୌର ମତବାଦୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ନିଶ୍ଚିତ ମତ ରଖନ୍ତି।

ଜଗତଃ କାରଣଂ ବ୍ରହ୍ମ ସାଙ୍‌ଖ୍ଯାନାଂ ସପ୍ରଧାନକଂ । ଅସ୍ମିନ୍ ସରସ୍ଵତୀଲୋକେ ସଞ୍ଚରନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୩୪୭.

ସାଂଖ୍ୟମତରେ, ଏହି ବିଶ୍ୱର କାରଣ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପ୍ରଧାନ; ଏହି ସାରସ୍ୱତ ଜଗତରେ ସେମାନେ ଆପସରେ ଭିନ୍ନ ମତ ନେଇ ଚାଲନ୍ତି।

ବଧ୍ନନ୍ତି ଵ୍ଯତିପଶ୍ଯନ୍ତୋ ଯଦ୍ଵିଶିଷ୍ଟଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । ପରିଗ୍ରହାଦପ୍ଯସତାଂ ସତାମେଵାପରିଗ୍ରହାତ୍ ।। ୩୪୭.

ସେମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମତକୁ ଦୃଢ କରନ୍ତି; ଏପରି ଯାହା ବିଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ତାହାକୁ ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଏ, ଯାହା ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ ମାନେ କିମ୍ବା ସତ୍ୟମାନେ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।

ଭିଦ୍ଯମାନସ୍ଯ ତସ୍ଯାଯଂ ଦ୍ଵୈଵିଧ୍ଯମୁପଗୀଯତେ । ପ୍ରତ୍ଯଜ୍ଞାଦିପ୍ରମାଣୈର୍ଯଦ୍ବାଧିତଂ ତଦସଦ୍ଵିଦୁଃ ।। ୩୪୭.

ଏପରି ନିୟମ ଯେତେବେଳେ ଭିନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ଖଣ୍ଡିତ, ତାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ମନାଯାଏ।

କଵିଭିସ୍ତତ୍ ପ୍ରତିଗ୍ରାହ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ଦ୍ଯୋତମାନତା । ଯଦେଵାର୍ଥକ୍ରିଯାକାରି ତଦେଵ ପରମାର୍ଥସତ୍ ।। ୩୪୭.

କବିମାନେ ଜ୍ଞାନର ଆପଣେ ଆଲୋକମୟତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଫଳ କରେ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପରମାର୍ଥ ସତ୍ୟ।

ଅଜ୍ଞାନାଜ୍ଜ୍ଞାନତସ୍ତ୍ଵେକଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ପରମାର୍ଥସତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଵର୍ଗାଦିହେତୁଃ ସ ଶବ୍ଦାଲଙ୍କାରରୂପଵାନ୍ ।। ୩୪୭.

ଅଜ୍ଞାନ ବା ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁଠାରୁ ହେଉ, ବ୍ରହ୍ମ ଏକମାତ୍ର ପରମାର୍ଥ ସତ୍ୟ; ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳର କାରଣ ଓ ଶବ୍ଦ ଶୂଭାର ଧାରୀ।

ଅପରା ଚ ପରା ଵିଦ୍ଯା ତାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଭଵାତ୍ ।। ୩୪୭.

ଅପରା ଓ ପରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଅଛି; ସେଠାରେ ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଏକାକ୍ଷରାଭିଧାନଞ୍ଚ ମାତୃକାନ୍ତଂ ଵଦାମି ତେ । ଅ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରତିଷେଧଃ ସ୍ଯାଦା ପିତାମହଵାକ୍ଯଯୋଃ ।। ୩୪୮.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ତୋତେ ଏକ ଏକ ଅକ୍ଷରର ଅର୍ଥ ଓ ମାତୃକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କହିବି; 'ଅ' ବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାକ୍ୟରେ 'ଅ' ନିଷେଧର ଅର୍ଥ ଦେଉଛି।

ସୀମାଯାମଥାଵ୍ଯଯଂ ଆ ଭଵେତ୍ସଂକ୍ରୋଧପୀଡଯୋ । ଇଃ କାମେ ରତିଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯୋରୀ ଉଃ ଶିଵେ ରକ୍ଷକାଦ୍ଯ ଊଃ ।। ୩୪୮.

'ଆ' ସୀମାରେ ଅବିନାଶୀ ଓ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଅର୍ଥ ଦେଉଛି; 'ଇ' ଚାହା, ରତିର ଚିହ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପାଇଁ; 'ଈ' ଶିବ, ରକ୍ଷକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଇଁ; 'ଊ' ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ଋ ଶବ୍ଦେ ଚାଦିତୌ ଋୄସ୍ଯାତ୍ ଲୃ ଲୄ ତେ ଵୈ [https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/diti.htm ଦିତୌ] ଗୁହେ । ଏ ଦେଵୀ ଐ ଯୋଗିନୀ ସ୍ଯାଦୋ ବ୍ରହ୍ମା ଔ ମହେଶ୍ଵରଃ ।। ୩୪୮.

'ଋ' ଓ 'ୠ' ଶବ୍ଦର ଆରମ୍ଭରେ; 'ଌ' ଓ 'ୡ' ଗୁହା ପାଇଁ; 'ଏ' ଦେବୀ, 'ଐ' ଯୋଗିନୀ; 'ଓ' ବ୍ରହ୍ମା, 'ଔ' ମହେଶ୍ୱର।

ଅଙ୍କାମଃ ଅଃ ପ୍ରଶସ୍ତଃ ସ୍ଯାତ୍ କୋ ବ୍ରହ୍ମାଦୌ କୁ କୁତ୍ସିତେ । ଖଂ ଶୂନ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ଖଙ୍ଗୋ ଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵେ ଚ ଵିନାଯକେ ।। ୩୪୮.

'ଅଂ' ଆକାଂକ୍ଷା ପାଇଁ, 'ଅଃ' ପ୍ରଶଂସିତ; 'କ' ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ପାଇଁ, 'କୁ' ନିମ୍ନତମ ପାଇଁ; 'ଖ' ଶୂନ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ; 'ଖଙ୍ଗ' ତଳୱାର, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ବିନାୟକ ପାଇଁ।

ଗଙ୍ଗୀତେ ଗୋ ଗାଯନେ ସ୍ଯାଦ୍ ଘୋ ଘଣ୍ଟା କିଙ୍କିଣୀମୁଖେ । ତାଡ଼ନେ ଙ୍ଶ୍ଚ ଵିଷଯେସ୍ପୃହାଯାଞ୍ଚୈଵ ଭୈରଵେ ।। ୩୪୮.

'ଗ' ଗଙ୍ଗା ପାଇଁ, 'ଗି' ଗାନ ପାଇଁ; 'ଘ' ଘଣ୍ଟା, କିଙ୍କିଣିର ମୁଖରେ; 'ଙ' ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା, ବିଷୟରେ ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଭୈରବ ପାଇଁ।

ଚୋ ଦୁର୍ଜନେ ନିର୍ମ୍ମଲେ ଛଶ୍ଛେଦେ ଜିର୍ଜ୍ଜଯନେ ତଥା । ଜଂ ଗୀତେ ଜ୍ଞଃ ପ୍ରଶସ୍ତେ ସ୍ଯାଦ୍ ବଲେ ଞୋ ଗାଯନେ ଚ ଟଃ ।। ୩୪୮.

'ଚ' ଦୁଷ୍ଟ ପାଇଁ, 'ଚି' ନିର୍ମଳ ପାଇଁ; 'ଛ' କଟିବା, 'ଛି' ଜୟ ପାଇଁ; 'ଜଂ' ଗୀତ ପାଇଁ, 'ଜ୍ଞ' ପ୍ରଶଂସା ପାଇଁ; 'ଟ' ବଳ ପାଇଁ, 'ଞ' ମଧ୍ୟ ଗାନ ପାଇଁ।

ଠଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଲେ ଶୂନ୍ଯେ ଶିଵେ ଚୋଦ୍ବନ୍ଧନେ ମତଃ । ଡଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରେ ଧ୍ଵନୌ ତ୍ରାସେ ଢକ୍କାଯାଂ ଢୋ ଧ୍ଵନୌ ମତଃ ।। ୩୪୮.

ଠ ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳର ଶୂନ୍ୟରେ ଓ ଶିବଙ୍କ ବନ୍ଧନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଡ ରୁଦ୍ର, ଶବ୍ଦ, ଭୟ ଓ ଢକ୍କା ଶବ୍ଦରେ ଅଛି । ଢ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ।

ଣୋ ନିଷ୍କର୍ଷେ ନିଶ୍ଚଯେ ଚ ତଶ୍ଚୌରେ କ୍ରୋଡପୁଚ୍ଛକେ । ଭକ୍ଷଣେ ଥଶ୍ଛେଦନେ ଦୋ ଧାରଣେ ଶୋଭନେ ମତଃ ।। ୩୪୮.

ଣ ତୁଳାଇବା ଓ ନିଶ୍ଚିତତାରେ ବ୍ୟବହୃତ । ଟ ଚୋର ଓ ନେଉଲିର ପୁଛରେ । ଭକ୍ଷଣ କାଳରେ ଥ, କାଟିବାରେ ଦ, ଧାରଣ ଓ ଶୋଭାରେ ଦ ବ୍ୟବହୃତ ।

ଧୋ ଧାତରି ଚ ଧୂସ୍ତୂରେ ନୋ ଵୃନ୍ଦେ ସୁଗତେ ତଥା । ପ ଉପଵନେ ଵିଖ୍ଯାତଃ ଫଶ୍ଚ ଝଞ୍ଝାନିଲେ ମତଃ ।। ୩୪୮.

ଧ ଧାରକ ଓ ଧୁଷ୍ଟୁରା ଗଛରେ । ନ ଦଳ ଓ ଶୁଭ ଗତିରେ । ପ ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଫ ବଡ଼ ପବନରେ ବ୍ୟବହୃତ ।

ଫୁଃ ଫୁତ୍କାରେ ନିଷ୍ଫଲେ ଚ ଵିଃ ପକ୍ଷୀ ଭଞ୍ଚ ତାରକେ । ମା ଶ୍ରୀର୍ମ୍ମାନଞ୍ଚ ମାତା ସ୍ଯାଦ୍ଯାଗେ ଯୋ ଯାତୃଵୀରଣେ ।। ୩୪୮.

ଫୁ ଫୁଙ୍କିବା ଓ ଅଫଳତାରେ । ବି ପକ୍ଷୀରେ । ଭଞ୍ ତାରାରେ । ମା ଶ୍ରୀ, ସମ୍ମାନ ଓ ମାଆରେ । ଯ ଯଜ୍ଞ ଓ ଯାତ୍ରୀମଧ୍ୟରେ ବୀରରେ ।

ରୋ ଵହ୍ନୌ ଚ ଲଃ ଶକ୍ରେ ଚ ଲୋ ଵିଧାତରି ଈରିତଃ । ଵିଶ୍ଲେଷଣେ ଵୋ ଵରୁଣେ ଶଯନେ ଶଶ୍ଚ ଶଂ ସୁଖେ ।। ୩୪୮.

ର ଅଗ୍ନିରେ, ଲ ଇନ୍ଦ୍ରରେ, ଲୋ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାରେ କୁହାଯାଏ । ବିଚ୍ଛେଦରେ ଭୋ, ବରୁଣ ଓ ଶୋଇବାରେ ଶ ଶୁଖରେ ବ୍ୟବହୃତ ।

ଷଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ ସଃ ପରୋକ୍ଷେ ଚ ସା ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସଂ କଚେ ମତଃ । ଧାରଣେ ହସ୍ତଥା ରୁଦ୍ରେ କ୍ଷଃ କ୍ଷତ୍ତ୍ତ୍ରେ ଚାକ୍ଷରେ ମତଃ ।। ୩୪୮.

ଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠରେ, ସ ପରୋକ୍ଷରେ, ସା ଲକ୍ଷ୍ମୀରେ, ସଂ କେଶରେ ବ୍ୟବହୃତ । ଧା ଧାରଣ ଓ ରୁଦ୍ରରେ । କ୍ଷ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅକ୍ଷରରେ ବ୍ୟବହୃତ ।

କ୍ଷୋ ନୃସିଂହେ ହରୌ ତଦ୍ଵତ୍ କ୍ଷେତ୍ରପାଲକଯୋରପି । ମନ୍ତ୍ର ଏକାକ୍ଷରୋ ଦେଵୋ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯକଃ ।। ୩୪୮.

କ୍ଷ ନୃସିଂହ, ହରି ଓ କ୍ଷେତ୍ରର ଦୁଇ ପାଳକରେ ବ୍ୟବହୃତ । ଏକ ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଦେବତା, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ ।

ହୈହଯଶିରସେ ନମଃ ସର୍ଵ୍ଵଵିଦ୍ଯାପ୍ରଦୋ ମନୁଃ । ଅକାରାଦ୍ଯାସ୍ତଥା ମନ୍ତ୍ରା ମାତୃକାମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ତମଃ ।। ୩୪୮.

ହୈହୟ ମୁଣ୍ଡକୁ ନମସ୍କାର । ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ । ଅକାର ଆଦି ମନ୍ତ୍ର ଓ ମାତୃକା ମନ୍ତ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ।