ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପୁନରୁକ୍ତତ୍ଵମାଭୀକ୍ଷ୍ଣ୍ଯାଦଭିଧାନଂ ଦ୍ଵିଧୈଵ ତତ୍ । ଅର୍ଥାଵୃତ୍ତିଃ ପଦାଵୃତ୍ତିରର୍ଥାଵୃତ୍ତିରପି ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୪୭.

ପୁନରୁକ୍ତି ଦୁଇପ୍ରକାର—ବାରମ୍ବାର କହିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏହା ଅର୍ଥର ପୁନରୁକ୍ତି କିମ୍ବା ଶବ୍ଦର ପୁନରୁକ୍ତି, ଅର୍ଥର ପୁନରୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦୁଇପ୍ରକାର।

ପ୍ରଯୁକ୍ତ ଵରଶବ୍ଦେନ ତଥା ଶବ୍ଦାନ୍ତରେଣ ଚ । ନାଵର୍ତ୍ତତେ ପଦାଵୃତ୍ତୌ ଵାଚ୍ଯମାଵର୍ତ୍ତତେ ପଦମ୍ ।। ୩୪୭.

ଏକେ ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ପୁନର୍ବ୍ୟବହାର କଲେ, ଶବ୍ଦର ପୁନରୁକ୍ତି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥର ନୁହେଁ।

ଵ୍ଯସ୍ତସମ୍ବନ୍ଧତା ସୁଷ୍ଠୁସମ୍ବନ୍ଧୋ ଵ୍ଯଵଧାନତଃ । ସମ୍ବନ୍ଧାନ୍ତରନିର୍ଭାଷାତ୍ ସମ୍ବନ୍ଧାନ୍ତରଜନ୍ମନଃ ।। ୩୪୭.

ଯେତେବେଳେ ଠିକ୍ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଆସେ, ଅନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଆସିବା କିମ୍ବା ନୂତନ ସମ୍ପର୍କ ହେବା ଦ୍ୱାରା, ସେଠି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସମ୍ପର୍କ ଦୋଷ ହୁଏ।

ଅଭାଵେପି ତଯୋରନ୍ତର୍ଵ୍ଯଵଧାନାତ୍ତ୍ତ୍ରିଧୈଵ ସା । ଅନ୍ତରା ପଦଵାକ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ପୁନର୍ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୪୭.

ସେହି ଦୁଇଟି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଥିଲେ ଏହା ତିନିପ୍ରକାର; ଏହି ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇପ୍ରକାର ହୁଏ।

ଵାଚ୍ଯମର୍ଥାର୍ଥ୍ଯମାନତ୍ଵାତ୍ତଦ୍‌ଦ୍ଵିଧା ପଦଵାକ୍ଯଯୋଃ । ଵ୍ଯୁତ୍ପାଦିତପୂର୍ଵ୍ଵଵାଚ୍ଯଂ ଵ୍ଯୁତ୍ପାଦ୍ଯଞ୍ଚେତି ଭିଦ୍ଯତେ ।। ୩୪୭.

ଯେଉଁଥିରେ କହିବାକୁ ଥିବା ଅର୍ଥ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେଠି ଏହା ଶବ୍ଦ ଓ ବାକ୍ୟ ଦୁଇପ୍ରକାର; ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥିବା ଓ ଆଗକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଥିବା ଭାବରେ ଭିନ୍ନ।

ଇଷ୍ଟଵ୍ଯାଘାତକାରିତ୍ଵଂ ହେତୋଃ ସ୍ଯାଦସମର୍ଥତା । ଅସିଦ୍ଧତ୍ଵଂ ଵିରୁଦ୍ଧତ୍ଵମନୈକାନ୍ତିକତା ତଥା ।। ୩୪୭.

ଯଦି କାରଣ ଇଚ୍ଛିତ ବିପରୀତ କାମ କରେ, କିମ୍ବା ସେଠି ଅସାର୍ଥକତା, ଅସିଦ୍ଧତା, ବିରୋଧ କିମ୍ବା ଅନିଶ୍ଚିତତା ଥାଏ, ତେବେ କାରଣ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ।

ଏଵଂ ସତ୍ପ୍ରତିପକ୍ଷତ୍ଵଂ କାଲାତୀତତ୍ଵସଙ୍କରଃ । ପକ୍ଷେ ସପକ୍ଷେ ନାସ୍ତିତ୍ଵଂ ଵିପକ୍ଷେଽସ୍ତିତ୍ଵମେଵ ତତ୍ ।। ୩୪୭.

ଏଭଳି, ଠିକ୍ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଥିବା, ଅତୀତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ମିଶ୍ରଣ, ବିଷୟ ଓ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା, ବିପକ୍ଷରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବା ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ।

କାଵ୍ଯେଷୁ ପରିଷଦ୍ଯାନାଂ ନ ଭଵେଦପ୍ଯରୁନ୍ତୁଦମ୍ । ଏକାଦଶନିରର୍ଥତ୍ଵଂ ଦୁଷ୍କରାଦୌ ନ ଦୁଷ୍ଯତି ।। ୩୪୭.

କବିତାରେ, ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କର ସଭାରେ, ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବାଧା ହୁଏନାହିଁ; ଏକାଦଶ ପ୍ରକାରର ଅର୍ଥହୀନତା କଠିନ ରଚନାରେ ଦୋଷ ନୁହେଁ।

ଦୁଃଖୀକରୋତି ଦୋଷଜ୍ଞାନ୍ ଗୂଢାର୍ଥତ୍ଵଂ ନ ଦୁଷ୍କରେ । ନ ଗ୍ରାମ୍ଯତୋଦ୍ଵେଗକାରୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧେର୍ଲ୍ଲୋକଶାସ୍ତ୍ରଯୋଃ ।। ୩୪୭.

ଯେଉଁ ଦୋଷ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସେଠି ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ କଠିନ କାବ୍ୟରେ ଦୋଷ ନୁହେଁ; ଗ୍ରାମ୍ୟତା ଯଦି ସାଧାରଣ ଚଳନ୍ତି ଭାଷା କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଚଳିତ, ତେବେ ଦୋଷ ନୁହେଁ।

କ୍ରିଯାଭ୍ରଂଶେନ ଲକ୍ଷ୍ମାସ୍ତି କ୍ରିଯାଧ୍ଯାହାରଯୋଗତଃ । ଭ୍ରଷ୍ଟକାରକତାକ୍ଷେପବଲାଧ୍ଯାହୃତକାରକେ ।। ୩୪୭.

କ୍ରିୟା ଅଭାବ ଯେଉଁଠି ଅନୁମାନରେ ପୂରଣ ହୁଏ, କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ଅଭାବ ପରେ ଇଙ୍ଗିତ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ ହୁଏ, ସେଠି ଏହି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରଗୃହ୍ଯୋ ଗୃହ୍ଯତେ ନୈଵ କ୍ଷତଂ ଵିଗତସନ୍ଧିନା । କଷ୍ଟପାଠାଦ୍ଵିସନ୍ଧିତ୍ଵଂ ଦୁର୍ଵ୍ଵଚାଦୌ ନ ଦୁର୍ଭଗମ୍ ।। ୩୪୭.

ଯାହା ଧରିବାକୁ ଥିଲା, ଯୋଗ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଧରାଯାଏନାହିଁ; କଠିନ ପଢ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ଦୋଷ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ବୋଧ ଅଂଶରେ ଏହା ଗୁରୁତର ଦୋଷ ନୁହେଁ।

ଅନୁପ୍ରାସେ ପଦାଵୃତ୍ତିର୍ଵ୍ଯସ୍ତସମ୍ବନ୍ଧତା ଶୁଭା । ନାର୍ଥସଂଗ୍ରହଣେ ଦୋଷୋ ଵ୍ଯୁତ୍କ୍ରମାଦ୍ଯୈର୍ନ୍ନ ଲିପ୍ଯତେ ।। ୩୪୭.

ଅନୁପ୍ରାସରେ, ଶବ୍ଦର ପୁନରୁକ୍ତି ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସମ୍ପର୍କ ଭଲ ମନାଯାଏ; ଅର୍ଥ ଧରିପାରିବାରେ ଅସମର୍ଥତା ଦୋଷ ନୁହେଁ, ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ମନ୍ଦ ହୁଏନାହିଁ।

ଵିଭକ୍ତିସଂଜ୍ଞାଲିଙ୍ଗାନାଂ ଯତ୍ରୋଦ୍ଵେଗୋ ନ ଧୀମତାଂ । ସଂଖ୍ଯାଯାସ୍ତତ୍ର ଭିନ୍ନତ୍ଵମୁପ୍ମାନୋପମେଯଯୋଃ ।। ୩୪୭.

ଯେଉଁଠି ବିଭକ୍ତି, ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅସୁବିଧା ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେଠି ଉପମା ଓ ଉପମେୟର ଭିନ୍ନତା ଦୋଷ ନୁହେଁ।

ଅନେକସ୍ଯ ତଥୈକେନ ବହୂନାଂ ବହୁଭିଃ ଶୁଭା । କଵୀନାଂ ସମୁଦାଚାରଃ ସମଯୋ ନାମ ଗୀଯତେ ।। ୩୪୭.

କବିମାନଙ୍କର ଚଳନା ନିୟମକୁ ସମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—କେବେ କେବେ ଗୋଟିଏ ଜିନିଷ ଅନେକ ପାଇଁ, କେବେ କେବେ ଅନେକ ଜିନିଷ ଗୋଟିଏ ପାଇଁ, କିମ୍ବା ଅନେକ ଜିନିଷ ଅନେକ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଏହି ସବୁ ଶୁଭ ଅର୍ଥରେ।

ସାମାନ୍ଯଶ୍ଚ ଵିଶିଷ୍ଟଶ୍ଚ ଧର୍ମ୍ମଵଦ୍ଭଵତି ଦ୍ଵିଧା । ସିଦ୍ଧସୈଦ୍ଧାନ୍ତିକାନାଞ୍ଚ କଵୀନାଞ୍ଚାଵିଵାଦତଃ ।। ୩୪୭.

ନିୟମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସାଧାରଣ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ, ଏହା ଧର୍ମକୁ ମାନୁଥିବା ଲୋକ, ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତତ୍ତ୍ୱବେତ୍ତା ଓ କବିମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନିର୍ବିବାଦ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ।

ଯଃ ପ୍ରସିଧ୍ଯତି ସାମାନ୍ଯ ଇତ୍ଯସୌ ସମଯୋ ମତଃ । ସର୍ଵ୍ଵେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତିକା ଯେନ ସଞ୍ଚରନ୍ତି ନିରତ୍ଯଯଂ ।। ୩୪୭.

ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚଳିତ, ତାହାକୁ ସାଧାରଣ ନିୟମ କୁହାଯାଏ; ଏହି ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତତ୍ତ୍ୱବେତ୍ତାମାନେ ଭୁଲ ବିନା ଚାଲନ୍ତି।

କିଯନ୍ତ ଏଵ ଵା ଯେନ ସାମାନ୍ଯସ୍ତେନ ସ ଦ୍ଵିଧା । ଛେଦସିଦ୍ଧାନ୍ତତୋଽନ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍ କେଷାଞ୍ଚିଦ୍‌ ଭ୍ରାନ୍ତିତୋ ଯଥା ।। ୩୪୭.

ଯାହା କେବଳ କିଛି ଲୋକ ମାନନ୍ତି, ସେଠି ନିୟମ ବିଶିଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ମତରୁ ଭିନ୍ନ ହୁଏ, କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଭୁଲ ବୁଝିବାରୁ ହୁଏ।

ତର୍କଜ୍ଞାନାଂ ମୁନେଃ କସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗିକା । ଭୂତଚୈତନ୍ଯତା କସ୍ଯ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ସୁପ୍ରକାଶତା ।। ୩୪୭.

ତର୍କରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତିକ୍ଷଣିକତାକୁ ମାନନ୍ତି; କିଛିଏ ଭାବନ୍ତି ଭୂତମାନେ ଚେତନାଧାରୀ, ଆଉ କିଛିଏ ଜ୍ଞାନକୁ ଆପଣେ ଆଲୋକମୟ କୁହନ୍ତି।

ପ୍ରଜ୍ଞାତସ୍ଥୂଲତାଶବପ୍ଦାନେକାନ୍ତତ୍ଵଂ ତଥାର୍ହତଃ । ଶୈଵଵୈଷ୍ଣଵଶାକ୍ତେଯସୌରସିଦ୍ଧାନ୍ତିନାଂ ମତିଃ ।। ୩୪୭.

ଅର୍ହତମାନେ ମାନନ୍ତି ଯେ, ଦୃଢତା ପାଇଁ ଶବ୍ଦର ଅନେକ ଅର୍ଥ ଅଛି; ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ଶାକ୍ତ, ସୌର ମତବାଦୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ନିଶ୍ଚିତ ମତ ରଖନ୍ତି।

ଜଗତଃ କାରଣଂ ବ୍ରହ୍ମ ସାଙ୍‌ଖ୍ଯାନାଂ ସପ୍ରଧାନକଂ । ଅସ୍ମିନ୍ ସରସ୍ଵତୀଲୋକେ ସଞ୍ଚରନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୩୪୭.

ସାଂଖ୍ୟମତରେ, ଏହି ବିଶ୍ୱର କାରଣ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପ୍ରଧାନ; ଏହି ସାରସ୍ୱତ ଜଗତରେ ସେମାନେ ଆପସରେ ଭିନ୍ନ ମତ ନେଇ ଚାଲନ୍ତି।

ବଧ୍ନନ୍ତି ଵ୍ଯତିପଶ୍ଯନ୍ତୋ ଯଦ୍ଵିଶିଷ୍ଟଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । ପରିଗ୍ରହାଦପ୍ଯସତାଂ ସତାମେଵାପରିଗ୍ରହାତ୍ ।। ୩୪୭.

ସେମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମତକୁ ଦୃଢ କରନ୍ତି; ଏପରି ଯାହା ବିଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ତାହାକୁ ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଏ, ଯାହା ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ ମାନେ କିମ୍ବା ସତ୍ୟମାନେ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।

ଭିଦ୍ଯମାନସ୍ଯ ତସ୍ଯାଯଂ ଦ୍ଵୈଵିଧ୍ଯମୁପଗୀଯତେ । ପ୍ରତ୍ଯଜ୍ଞାଦିପ୍ରମାଣୈର୍ଯଦ୍ବାଧିତଂ ତଦସଦ୍ଵିଦୁଃ ।। ୩୪୭.

ଏପରି ନିୟମ ଯେତେବେଳେ ଭିନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ଖଣ୍ଡିତ, ତାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ମନାଯାଏ।

କଵିଭିସ୍ତତ୍ ପ୍ରତିଗ୍ରାହ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ଦ୍ଯୋତମାନତା । ଯଦେଵାର୍ଥକ୍ରିଯାକାରି ତଦେଵ ପରମାର୍ଥସତ୍ ।। ୩୪୭.

କବିମାନେ ଜ୍ଞାନର ଆପଣେ ଆଲୋକମୟତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଫଳ କରେ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପରମାର୍ଥ ସତ୍ୟ।

ଅଜ୍ଞାନାଜ୍ଜ୍ଞାନତସ୍ତ୍ଵେକଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ପରମାର୍ଥସତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଵର୍ଗାଦିହେତୁଃ ସ ଶବ୍ଦାଲଙ୍କାରରୂପଵାନ୍ ।। ୩୪୭.

ଅଜ୍ଞାନ ବା ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁଠାରୁ ହେଉ, ବ୍ରହ୍ମ ଏକମାତ୍ର ପରମାର୍ଥ ସତ୍ୟ; ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳର କାରଣ ଓ ଶବ୍ଦ ଶୂଭାର ଧାରୀ।

ଅପରା ଚ ପରା ଵିଦ୍ଯା ତାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଭଵାତ୍ ।। ୩୪୭.

ଅପରା ଓ ପରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଅଛି; ସେଠାରେ ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଏକାକ୍ଷରାଭିଧାନଞ୍ଚ ମାତୃକାନ୍ତଂ ଵଦାମି ତେ । ଅ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରତିଷେଧଃ ସ୍ଯାଦା ପିତାମହଵାକ୍ଯଯୋଃ ।। ୩୪୮.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ତୋତେ ଏକ ଏକ ଅକ୍ଷରର ଅର୍ଥ ଓ ମାତୃକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କହିବି; 'ଅ' ବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାକ୍ୟରେ 'ଅ' ନିଷେଧର ଅର୍ଥ ଦେଉଛି।

ସୀମାଯାମଥାଵ୍ଯଯଂ ଆ ଭଵେତ୍ସଂକ୍ରୋଧପୀଡଯୋ । ଇଃ କାମେ ରତିଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯୋରୀ ଉଃ ଶିଵେ ରକ୍ଷକାଦ୍ଯ ଊଃ ।। ୩୪୮.

'ଆ' ସୀମାରେ ଅବିନାଶୀ ଓ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଅର୍ଥ ଦେଉଛି; 'ଇ' ଚାହା, ରତିର ଚିହ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପାଇଁ; 'ଈ' ଶିବ, ରକ୍ଷକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଇଁ; 'ଊ' ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ଋ ଶବ୍ଦେ ଚାଦିତୌ ଋୄସ୍ଯାତ୍ ଲୃ ଲୄ ତେ ଵୈ [https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/diti.htm ଦିତୌ] ଗୁହେ । ଏ ଦେଵୀ ଐ ଯୋଗିନୀ ସ୍ଯାଦୋ ବ୍ରହ୍ମା ଔ ମହେଶ୍ଵରଃ ।। ୩୪୮.

'ଋ' ଓ 'ୠ' ଶବ୍ଦର ଆରମ୍ଭରେ; 'ଌ' ଓ 'ୡ' ଗୁହା ପାଇଁ; 'ଏ' ଦେବୀ, 'ଐ' ଯୋଗିନୀ; 'ଓ' ବ୍ରହ୍ମା, 'ଔ' ମହେଶ୍ୱର।

ଅଙ୍କାମଃ ଅଃ ପ୍ରଶସ୍ତଃ ସ୍ଯାତ୍ କୋ ବ୍ରହ୍ମାଦୌ କୁ କୁତ୍ସିତେ । ଖଂ ଶୂନ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ଖଙ୍ଗୋ ଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵେ ଚ ଵିନାଯକେ ।। ୩୪୮.

'ଅଂ' ଆକାଂକ୍ଷା ପାଇଁ, 'ଅଃ' ପ୍ରଶଂସିତ; 'କ' ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ପାଇଁ, 'କୁ' ନିମ୍ନତମ ପାଇଁ; 'ଖ' ଶୂନ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ; 'ଖଙ୍ଗ' ତଳୱାର, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ବିନାୟକ ପାଇଁ।