ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅଦାରୁଣେନ ଶବ୍ଦେନ ପ୍ରାଶସତ୍ଯମୁପଵର୍ଣନଂ । ଉଚ୍ଚୈଃ ପରିଣତିଃ କାପି ପାକ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ।। ୩୪୬.

କଠୋର କଥାକୁ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ 'ପାକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଏକ ପ୍ରକାର ଉନ୍ନତି।

ମୃଦ୍ଵୀକାନାରିକେଲାମ୍ବୁପାକଭେଦାଚ୍ଚତୁଵ୍ଵିଧଃ । ଆଦାଵନ୍ତେ ଚ ସୌରସ୍ଯଂ ମୃଦ୍ଵୀକାପାକ ଏଵ ସଃ ।। ୩୪୬.

ମନ୍ଦିଆ, ନାଡ଼ିଆ ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ରନ୍ଧା ପ୍ରକାର ଅନୁସାରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ରହିଛି। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ମିଠାସ ମନ୍ଦିଆ ରନ୍ଧା ପ୍ରସ୍ତୁତି ପରି ହୁଏ।

କାଵ୍ଯେଚ୍ଛଯା ଵିଶେଷୋ ଯଃ ସ ରାଗ ଇତି ଗୀଯତେ । ଅବ୍ଯାସୋପହିତଃ କାନ୍ତିଂ ସହଜାମପି ଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୪୬.

କବିତାର ଇଚ୍ଛାରୁ ଯେ ଭିନ୍ନତା ଆସେ, ତାହାକୁ 'ରାଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଭ୍ୟାସ ସହିତ ଏହା ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଆହୁରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ।

ହାରିଦ୍ରଶ୍ଚୈଵ କୌସୁମ୍ଭୋ ନୀଲୀ ରାଗଶ୍ଚ ସ ତ୍ରିଧା । ଵୈଶେଷିକଃ ପରିଜ୍ଞେଯୋ ଯଃ ସ୍ଵଲକ୍ଷଣଗୋଚରଃ ।। ୩୪୬.

ହଳଦୀ, କୁସୁମ୍ଭ ଓ ନୀଳି—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର 'ରାଗ' ଅଛି। ଯେଉଁଟି ନିଜ ଲକ୍ଷଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେଉଁଟି ବିଶେଷ ରୂପ ଭାବେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଉଦ୍ଵେଗଜନକୋ ଦୋଷଃ ସଭ୍ଯାନାଂ ସ ଚ ସପ୍ତଧା । ଵକ୍ତୃଵାଚକଵାଚ୍ଯାନାମେକଦ୍ଵିତ୍ରିନିଯୋଗତଃ ।। ୩୪୭.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଦୋଷ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସେହି ଦୋଷ ସାତ ପ୍ରକାର ରହିଛି; କଥାହେବା, ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ—ଏହି ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଟିଏଁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି।

ତତ୍ର ଵକ୍ତା କଵିର୍ନାମ ପ୍ରଥତେ ସ ଚ ଭେଦତଃ । ସନ୍ଦିହାନୋଽଵିନୀତଃ ସନ୍ନଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାତା ଚତୁର୍ଵ୍ଵିଂଧଃ ।। ୩୪୭.

ଏଠାରେ କଥାହେବାକୁ କବି ବୋଲାଯାଏ, ଏହି କବି ଚାରି ପ୍ରକାର: ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନୀତିଶୀଳ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ।

ନିମିତ୍ତପରିଭାଷାଭ୍ଯାମର୍ଥସଂସ୍ପର୍ଶିଵାଚକମ୍ । ତଦ୍‌ଭେଦୋ ପଦଵାକ୍ଯେ ଦ୍ଵେ କଥିତଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଦ୍ଵ୍ଯୋଃ ।। ୩୪୭.

କାରଣ କିମ୍ବା ପରିଭାଷା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ, ତାହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ପଦ ଓ ବାକ୍ୟ; ଏହି ଦୁଇଟିର ଏହା ଲକ୍ଷଣ।

ଅସାଧୁତ୍ଵାପ୍ରଯୁକ୍ତତ୍ଵେ ଦ୍ଵାଵେଵ ପଦନିଗ୍ରହୌ । ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରଵିରୁଦ୍ଧତ୍ଵମସାଧୁତ୍ଵଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ ।। ୩୪୭.

ଅସଠିକତା ଓ ଅପ୍ରଚଳିତ ଚଳନରେ, କେବଳ ଦୁଇଟି ପଦର ଦୋଷ। ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବିରୋଧ କରିଥିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଅସଠିକତା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଵ୍ଯୁତ୍ପନ୍ନୈରନିବଦ୍ଧତ୍ଵମପ୍ରଯୁକ୍ତତ୍ଵମୁଚ୍ଯତେ । ଛାନ୍ଦସତ୍ଵମଵିସ୍ପଷ୍ଟତ୍ଵଞ୍ଚ କଷ୍ଟତ୍ଵମେଵ ଚ ।। ୩୪୭.

ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଜଣାଶୁଣା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇନାହିଁ, ତାହାକୁ ଅପ୍ରଚଳିତତା କୁହାଯାଏ। ଛନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ କଠିନତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷରେ ଆସେ।

ତଦସାମଯିକତ୍ଵଞ୍ଚ ଗ୍ରାମ୍ଯତ୍ଵଞ୍ଚେତି ପଞ୍ଚଧା । ଛାନ୍ଦସତ୍ଵଂ ନ ଭାଷାଯାମଵିସ୍ପଷ୍ଟମବୋଧତଃ ।। ୩୪୭.

ଏହିପରି ଅସାମୟିକତା ଓ ଗ୍ରାମ୍ୟତା ମିଳି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଦୋଷ ହୁଏ। ଛନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ଶବ୍ଦ ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏନାହିଁ; ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଅବୋଧତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ଗୂଢ଼ାର୍ଥତା ଵିପର୍ଯ୍ଯସ୍ତାର୍ଥତା ସଂଶଯିତାର୍ଥତା । ଅଵିସ୍ପଷ୍ଟାର୍ଥତା ଭେଦାସ୍ତତ୍ର ଗୂଢ଼ାର୍ଥତେତି ସା ।। ୩୪୭.

ଲୁଚିଥିବା ଅର୍ଥ, ବିପରୀତ ଅର୍ଥ, ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଅର୍ଥ—ଏହିମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର, ଏଠାରେ ଲୁଚିଥିବା ଅର୍ଥ ପ୍ରଥମ।

ଯତ୍ରାର୍ଥୋ ଦୁଃଖସଂଵେଦ୍ଯୋ ଵିପର୍ଯ୍ଯସ୍ତାର୍ଥ୍ତା ପୁନଃ । ଵିଵକ୍ଷିତାନ୍ଯଶବ୍ଦାର୍ଥପ୍ରତିପତ୍ତିର୍ମଲୀମସା ।। ୩୪୭.

ଯେଉଁଠାରେ ଅର୍ଥ ଦୁଃଖଦାୟକ ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛି, ସେଉଁଠି ଲୁଚିଥିବା ଅର୍ଥ। ବିପରୀତ ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଭୁଲ୍ ବୁଝାଯାଏ, ଏହିପରି ଅର୍ଥ ଅଶୁଦ୍ଧ।

ଅନ୍ଯାର୍ଥତ୍ଵାସମର୍ଥତ୍ଵେ ଏତାମେଵୋପସର୍ପତଃ । ସନ୍ଦିହ୍ଯମାନଵାଚ୍ଯତ୍ଵମାହୁଃ ସଂଶଯିତାର୍ଥତାଂ ।। ୩୪୭.

ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଥ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ କିମ୍ବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଅର୍ଥର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା।

ଦୋଷତ୍ଵମନୁବଧ୍ନାତି ସଜ୍ଜନୋଦ୍ଵେଜନାଦୃତେ । ଅସୁଖୋଚ୍ଚାର୍ଯ୍ଯମାଣତ୍ଵଂ କଷ୍ଟତ୍ଵଂ ସମଯାଚ୍ଯୁତିଃ ।। ୩୪୭.

ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଛାଡ଼ି, ଦୋଷ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଯେଉଁ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣରେ କଷ୍ଟଦାୟକ କିମ୍ବା ପ୍ରଚଳିତ ରୀତିରୁ ବାହାରିଛି, ତାହାକୁ କଠିନତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅସାମଯିତତା ନେଯାମେତାଞ୍ଚ ମୁନଯୋ ଜଗୁଃ । ଗ୍ରାମ୍ଯତା ତୁ ଜଘନ୍ଯାର୍ଥପ୍ରତିପତ୍ତିଃ ଶଲୀକୃତା ।। ୩୪୭.

ଏହାକୁ ଅସାମୟିକତା ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ମୁନିମାନେ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି। ଗ୍ରାମ୍ୟତା ହେଉଛି ନିମ୍ନ ବା ଅପମାନଜନକ ଅର୍ଥ ବୁଝିବା, ଯାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

ଵକ୍ତଵ୍ଯଗ୍ରାମ୍ଯଵାଚ୍ଯସ୍ଯ ଵଚନାତ୍ସ୍ମରଣାଦପି । ତଦ୍ଵାଚକପଦେନାଭିସାମ୍ଯାଦ୍ଭଵତି ସା ତ୍ରିଧା ।। ୩୪୭.

ଯେଉଁ କଥା ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଅପ୍ରସଙ୍ଗିକ, ସେଠାରେ କହିବା, ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାରର ଦୋଷ ହୁଏ—ବାକ୍ୟରେ, ମନରେ ଓ ଶବ୍ଦ ସଦୃଶତା ଦ୍ୱାରା।

ଦୋଷଃ ସାଧାରଣଃ ପ୍ରାତିସ୍ଵିକୋଽର୍ଥସ୍ଯ ସ ତୁ ଦ୍ଵିଧା । ଅନେକଭାଗୁପାଲମ୍ଭଃ ସାଧାରଣ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୪୭.

ଦୋଷ ସାଧାରଣ କିମ୍ବା ବିଶେଷ ଅର୍ଥରେ ଥାଏ; ସାଧାରଣ ଦୋଷ ଅନେକ ଅଂଶରେ ଲାଗୁଥିବା ନିନ୍ଦା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ।

କ୍ରିଯାକାରକଯୋର୍ଭ୍ରଂଶୋ ଵିସନ୍ଧିଃ ପୁନରୁକ୍ତତା । ଵ୍ଯସ୍ତସମ୍ବନ୍ଧତା ଚେତି ପଞ୍ଚ ସାଧାରଣା ମତାଃ ।। ୩୪୭.

କ୍ରିୟା କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତାର ଅଭାବ, ଯୋଗର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ପୁନରୁକ୍ତି ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସମ୍ପର୍କ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସାଧାରଣ ଦୋଷ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଅକ୍ରିଯତ୍ଵଂ ତ୍ରିଯାଭ୍ରଂଶୋ ଭ୍ରଷ୍ଟକାରକତା ପୁନଃ । ସର୍ତ୍ତ୍ର୍ଯାଦିକାରକାଭାଵୋ ଵିସନ୍ଧିଃ ସନ୍ଧିଦୂଷଣମ୍ ।। ୩୪୭.

କ୍ରିୟା ନ ହେବା, ତିନିଟି ଅଂଶର ଅଭାବ, କର୍ତ୍ତା ହରାଇଯିବା, କର୍ତ୍ତା ଯେପରିକି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ନଥିବା, ଯୋଗର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ଯୋଗର ଦୁଷ୍ଟତା—ଏମିତି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଗତୋ ଵା ଵିରୁଦ୍ଧୋ ଵା ସନ୍ଧିଃ ସ ଭଵତି ଦ୍ଵିଧା । ସନ୍ଧେର୍ଵ୍ଵିରୁଦ୍ଧତା କଷ୍ଟପାଦାଦର୍ଥାନ୍ତରାଗମାତ୍ ।। ୩୪୭.

ଯୋଗ ନଷ୍ଟ ହେଲେ କିମ୍ବା ବିରୋଧ ହେଲେ, ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଦୋଷ ହୁଏ; ଯୋଗର ବିରୋଧ କଠିନ ପଢ଼ା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ଆସିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ପୁନରୁକ୍ତତ୍ଵମାଭୀକ୍ଷ୍ଣ୍ଯାଦଭିଧାନଂ ଦ୍ଵିଧୈଵ ତତ୍ । ଅର୍ଥାଵୃତ୍ତିଃ ପଦାଵୃତ୍ତିରର୍ଥାଵୃତ୍ତିରପି ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୪୭.

ପୁନରୁକ୍ତି ଦୁଇପ୍ରକାର—ବାରମ୍ବାର କହିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏହା ଅର୍ଥର ପୁନରୁକ୍ତି କିମ୍ବା ଶବ୍ଦର ପୁନରୁକ୍ତି, ଅର୍ଥର ପୁନରୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦୁଇପ୍ରକାର।

ପ୍ରଯୁକ୍ତ ଵରଶବ୍ଦେନ ତଥା ଶବ୍ଦାନ୍ତରେଣ ଚ । ନାଵର୍ତ୍ତତେ ପଦାଵୃତ୍ତୌ ଵାଚ୍ଯମାଵର୍ତ୍ତତେ ପଦମ୍ ।। ୩୪୭.

ଏକେ ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ପୁନର୍ବ୍ୟବହାର କଲେ, ଶବ୍ଦର ପୁନରୁକ୍ତି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥର ନୁହେଁ।

ଵ୍ଯସ୍ତସମ୍ବନ୍ଧତା ସୁଷ୍ଠୁସମ୍ବନ୍ଧୋ ଵ୍ଯଵଧାନତଃ । ସମ୍ବନ୍ଧାନ୍ତରନିର୍ଭାଷାତ୍ ସମ୍ବନ୍ଧାନ୍ତରଜନ୍ମନଃ ।। ୩୪୭.

ଯେତେବେଳେ ଠିକ୍ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଆସେ, ଅନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଆସିବା କିମ୍ବା ନୂତନ ସମ୍ପର୍କ ହେବା ଦ୍ୱାରା, ସେଠି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସମ୍ପର୍କ ଦୋଷ ହୁଏ।

ଅଭାଵେପି ତଯୋରନ୍ତର୍ଵ୍ଯଵଧାନାତ୍ତ୍ତ୍ରିଧୈଵ ସା । ଅନ୍ତରା ପଦଵାକ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ପୁନର୍ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୪୭.

ସେହି ଦୁଇଟି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଥିଲେ ଏହା ତିନିପ୍ରକାର; ଏହି ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇପ୍ରକାର ହୁଏ।

ଵାଚ୍ଯମର୍ଥାର୍ଥ୍ଯମାନତ୍ଵାତ୍ତଦ୍‌ଦ୍ଵିଧା ପଦଵାକ୍ଯଯୋଃ । ଵ୍ଯୁତ୍ପାଦିତପୂର୍ଵ୍ଵଵାଚ୍ଯଂ ଵ୍ଯୁତ୍ପାଦ୍ଯଞ୍ଚେତି ଭିଦ୍ଯତେ ।। ୩୪୭.

ଯେଉଁଥିରେ କହିବାକୁ ଥିବା ଅର୍ଥ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେଠି ଏହା ଶବ୍ଦ ଓ ବାକ୍ୟ ଦୁଇପ୍ରକାର; ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥିବା ଓ ଆଗକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଥିବା ଭାବରେ ଭିନ୍ନ।

ଇଷ୍ଟଵ୍ଯାଘାତକାରିତ୍ଵଂ ହେତୋଃ ସ୍ଯାଦସମର୍ଥତା । ଅସିଦ୍ଧତ୍ଵଂ ଵିରୁଦ୍ଧତ୍ଵମନୈକାନ୍ତିକତା ତଥା ।। ୩୪୭.

ଯଦି କାରଣ ଇଚ୍ଛିତ ବିପରୀତ କାମ କରେ, କିମ୍ବା ସେଠି ଅସାର୍ଥକତା, ଅସିଦ୍ଧତା, ବିରୋଧ କିମ୍ବା ଅନିଶ୍ଚିତତା ଥାଏ, ତେବେ କାରଣ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ।

ଏଵଂ ସତ୍ପ୍ରତିପକ୍ଷତ୍ଵଂ କାଲାତୀତତ୍ଵସଙ୍କରଃ । ପକ୍ଷେ ସପକ୍ଷେ ନାସ୍ତିତ୍ଵଂ ଵିପକ୍ଷେଽସ୍ତିତ୍ଵମେଵ ତତ୍ ।। ୩୪୭.

ଏଭଳି, ଠିକ୍ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଥିବା, ଅତୀତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ମିଶ୍ରଣ, ବିଷୟ ଓ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା, ବିପକ୍ଷରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବା ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ।

କାଵ୍ଯେଷୁ ପରିଷଦ୍ଯାନାଂ ନ ଭଵେଦପ୍ଯରୁନ୍ତୁଦମ୍ । ଏକାଦଶନିରର୍ଥତ୍ଵଂ ଦୁଷ୍କରାଦୌ ନ ଦୁଷ୍ଯତି ।। ୩୪୭.

କବିତାରେ, ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କର ସଭାରେ, ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବାଧା ହୁଏନାହିଁ; ଏକାଦଶ ପ୍ରକାରର ଅର୍ଥହୀନତା କଠିନ ରଚନାରେ ଦୋଷ ନୁହେଁ।

ଦୁଃଖୀକରୋତି ଦୋଷଜ୍ଞାନ୍ ଗୂଢାର୍ଥତ୍ଵଂ ନ ଦୁଷ୍କରେ । ନ ଗ୍ରାମ୍ଯତୋଦ୍ଵେଗକାରୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧେର୍ଲ୍ଲୋକଶାସ୍ତ୍ରଯୋଃ ।। ୩୪୭.

ଯେଉଁ ଦୋଷ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସେଠି ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ କଠିନ କାବ୍ୟରେ ଦୋଷ ନୁହେଁ; ଗ୍ରାମ୍ୟତା ଯଦି ସାଧାରଣ ଚଳନ୍ତି ଭାଷା କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଚଳିତ, ତେବେ ଦୋଷ ନୁହେଁ।